Nibbānagāminipaṭipadā¹⁴⁰¹

Pháp hành đưa đến Niết-bàn — Tập I

Phần Một đêm tốt lành; phần phương pháp thiết lập định;

phần định niệm hơi thở; phần pháp tu phân định sắc.

Pa-Auk Tawya Sayadaw

Nibbānagāminipaṭipadā — Tập I

Tập 1

Nibbānagāminipaṭipadā

Pháp hành đưa đến Niết-bàn — Tập I

Phần Một đêm tốt lành; phần phương pháp thiết lập định;

phần định niệm hơi thở; phần pháp tu phân định sắc.

Pa-Auk Tawya Sayadaw

Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti,
Sabbarasaṃ dhammaraso jināti;
Sabbaratiṃ dhammarati jināti,
Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jināti.

Bản dịch nghĩa Pāli:

Pháp thí vượt mọi sự bố thí;
Pháp vị vượt mọi hương vị;
Niềm vui trong Pháp vượt mọi niềm vui;
Sự diệt tận ái vượt mọi khổ đau.

Lời giải tiếng Miến:

Pháp thí thắng tất cả sự bố thí.
Hương vị của Pháp thắng tất cả hương vị.
Niềm vui thích trong Pháp thắng tất cả niềm vui thích.
Sự diệt tận ái thắng tất cả khổ đau.

Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā.

Mong Chánh pháp tồn tại lâu dài; mong [mọi người] có lòng tôn kính Pháp.

Lời giải tiếng Miến:

Mong giáo pháp cao quý, lời chỉ dạy của Đức Phật, được tồn tại lâu dài.

Mong tất cả đều có lòng tôn trọng, cung kính.

Pháp thí

Đây là sách của Pa-Auk Tawya được in và phát hành để bố thí Pháp.

Bất cứ ai cũng có thể sao chép và in sách này.

Ấn bản thứ nhất

Bản quyền ©1998 Pa Auk Sayadaw

Sách này thuộc phạm vi công cộng và có thể được sao chép mà không cần xin phép thêm tác giả.

Lời dẫn nhập (Nidānakathā) — Bản trình bày duyên do

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

Nibbānagāminipaṭipadā — Tập I. Lời dẫn nhập. Bản trình bày duyên do.

Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ, yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati; apassaṃ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccati.

Điều người ấy thấy không phải điều cần được thấy; điều cần được thấy, người ấy lại không thấy. Không thấy, kẻ mê muội bị trói buộc; đang bị trói buộc, người ấy không được giải thoát.¹

Loko — những người mù con mắt trí tuệ thấy biết chân đế. Yaṃ — người nam, người nữ nào. Passati — thấy sai, nhận là người nam, người nữ. Taṃ — người nam, người nữ mà những người mù con mắt trí tuệ thấy biết chân đế ấy nhận biết một cách sai lầm. Diṭṭhaṃ — là pháp thật sự cần được thấy, đáng được thấy bằng con mắt trí tuệ thấy biết chân đế. Na — không phải.

Yaṃ — (a) cảnh sắc nào; (b) các thân phần nào, bắt đầu bằng tóc; (c) các sắc đại chủng và sắc y sinh nào. Diṭṭhaṃ — là những gì các bậc thiện trí thật sự cần thấy, đáng thấy bằng con mắt trí tuệ thấy biết chân đế.

Taṃ — (a) cảnh sắc ấy; (b) các thân phần ấy, bắt đầu bằng tóc; (c) các sắc đại chủng và sắc y sinh ấy, là những gì các bậc thiện trí thật sự cần thấy, đáng thấy bằng con mắt trí tuệ thấy biết chân đế. Loko — những người mù con mắt trí tuệ thấy biết chân đế. Paññācakkhunā — bằng con mắt trí tuệ thấy biết chân đế. Bhūtato — đúng như thật. Na passati — không biết, không thấy.

Apassaṃ — không biết, không thấy đúng như thật bằng con mắt trí tuệ thấy biết chân đế. Mūḷho — người mê muội, nhận biết sai lầm. Bajjhate — bị tham ái trói buộc. Bajjhamāno — người đang bị tham ái trói buộc. Na muccati — không thể thoát khỏi khổ của vòng phiền não và khổ của vòng luân hồi.²

Một người mù con mắt trí tuệ thấy biết chân đế không biết đúng như thật, bằng con mắt trí tuệ ấy, rằng cảnh sắc là cảnh sắc; tập hợp các thân phần bắt đầu bằng tóc là tập hợp các thân phần bắt đầu bằng tóc; sắc thân (rūpakāya), tức tập hợp các sắc pháp gồm sắc đại chủng và sắc y sinh, là tập hợp các sắc đại chủng và sắc y sinh; danh thân (nāmakāya), tức tập hợp các danh pháp, là tập hợp các danh pháp; tập hợp các pháp nhân và pháp quả là tập hợp các pháp nhân và pháp quả; tập hợp các pháp vô thường, khổ, vô ngã và bất tịnh là tập hợp các pháp vô thường, tập hợp các pháp khổ, tập hợp các pháp vô ngã và tập hợp các pháp bất tịnh. Trái lại, người ấy mê lầm, thấy biết sai thành người nam, người nữ, v.v. Người thấy biết sai lầm và mê muội như vậy, đối với người nam, người nữ cùng những…³

Nibbānagāminipaṭipadā — Tập I

Bản dịch mẫu trực tiếp từ bản Miến • Đợt 001 • Trang A–E / PDF 17–21.

Trạng thái: Đã được người phụ trách bản dịch duyệt nội dung và thuật ngữ ngày 2026-09-13; đã tự đối chiếu hình trang Miến. Các nghi vấn nguồn trích được giữ riêng; chưa có thẩm định độc lập bản Miến–Việt. Các dẫn chiếu dưới đây là dẫn chiếu được in trong sách, chưa phải tuyên bố đã kiểm tra các ấn bản được dẫn. Không sử dụng bản Anh làm văn bản trung gian.

…đối tượng ấy, bị tham ái — sự luyến ái, dính mắc — quấn chặt và trói buộc. Người đang chịu sự trói buộc của tham ái ấy không thể thoát khỏi luân hồi này, nơi ba vòng — vòng phiền não (kilesavaṭṭa), vòng nghiệp (kammavaṭṭa) và vòng quả (vipākavaṭṭa) — liên tục xoay chuyển không gián đoạn.

Còn bậc thiện nhân có trí tuệ chánh kiến, tức con mắt trí tuệ thấy biết chân đế, thì:

1. Thấy cảnh sắc là cảnh sắc;
2. Thấy tập hợp các thân phần bắt đầu bằng tóc là tập hợp các thân phần bắt đầu bằng tóc;
3. Thấy sắc thân (rūpakāya), tức tập hợp các sắc pháp gồm sắc đại chủng và sắc y sinh, là tập hợp các sắc đại chủng và sắc y sinh;
4. Thấy danh thân (nāmakāya), tức tập hợp các danh pháp, là danh thân, tức tập hợp các danh pháp;
5. Thấy tập hợp các pháp nhân và pháp quả là tập hợp các pháp nhân và pháp quả;
6. Thấy tập hợp các pháp vô thường, tập hợp các pháp khổ, tập hợp các pháp vô ngã và tập hợp các pháp bất tịnh là tập hợp các pháp vô thường, tập hợp các pháp khổ, tập hợp các pháp vô ngã và tập hợp các pháp bất tịnh.

Bằng trí tuệ chánh kiến, tức con mắt trí tuệ thấy biết chân đế, vị ấy tự mình trực tiếp thấu suốt và thấy biết. Tham ái không trói buộc, không thể trói buộc bậc thiện nhân đang thấy biết thấu suốt, không mê muội như vậy. Bậc thiện nhân không chịu sự quấn chặt, trói buộc của tham ái ấy có thể thoát khỏi các phiền não, có thể thoát khỏi khổ của vòng luân hồi.

Đó là ý nghĩa chính của bài kệ trên.

Cái thấy của một người mù con mắt trí tuệ, có sự thấy biết chưa đạt đến chân đế, không giống cái thấy của một bậc thiện nhân có con mắt trí tuệ — có trí chánh kiến đạt đến chân đế. Người mù con mắt trí tuệ không thấy đến tận chân đế; bậc thiện nhân có con mắt trí tuệ thì thấy đến tận chân đế.

Dựa vào bài kệ này, các bậc thiện trí thuở xưa cũng đã nói:

1. Tuy thấy, vẫn không thấy;
2. Tuy nghe, vẫn không nghe;
3. Tuy ngửi, vẫn không ngửi;
4. Tuy thưởng thức vị, vẫn không biết vị;
5. Tuy xúc chạm, vẫn không biết;
6. Tuy biết, vẫn không biết.

Như vậy, các ngài nói đến sự nhận biết sai lầm đối với cả sáu loại đối tượng.⁴⁵

Đó chính là những lời các bậc xưa nói về người mù con mắt trí tuệ, không biết, không thấy đến tận chân đế.

Nếu chính bạn, một thiện nhân, cũng muốn hoàn toàn thoát ra khỏi khổ của vòng luân hồi, thì phải thực hành, nỗ lực và tu tập một cách có hệ thống các pháp thực hành cao quý của tám chi đạo, được dẫn đầu bởi chánh kiến — con mắt trí tuệ có khả năng thấu suốt đến tận chân đế — đúng như đã được chỉ dạy và hướng dẫn trong kinh điển Pāli do Đức Phật thuyết, cùng các chú giải và phụ chú giải.

Tác phẩm trình bày và giải thích đầy đủ, có thứ tự, phương pháp thực hành tám chi đạo phù hợp với kinh điển Pāli do Đức Phật thuyết chính là bộ chú giải Visuddhimagga — Thanh tịnh đạo.

Lời tuyên bố cam kết của chú giải Visuddhimagga

Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane; sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā.

Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha; visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino.

Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ; mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ.

Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato; visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo.

Dịch nghĩa kệ: Sau khi có được sự xuất gia rất khó được trong giáo pháp của Đấng Chiến Thắng, có những hành giả ở đây, tuy mong cầu thanh tịnh và nỗ lực thực hành, vẫn không đạt thanh tịnh vì không biết đúng như thật con đường an ổn, ngay thẳng, gồm giới và các pháp tiếp theo, đưa đến thanh tịnh. Tôi sẽ trình bày Thanh tịnh đạo, đem lại niềm hoan hỷ cho họ, với sự phân định hết sức trong sạch, nương theo phương thức giảng dạy của các vị trú tại Đại Tự. Khi tôi kính cẩn trình bày, tất cả các bậc thiện nhân mong cầu thanh tịnh, xin hãy lắng nghe.⁶

Trong giáo pháp cao quý của Đức Thế Tôn, có những người đã đạt được địa vị sa-di, tỳ-khưu vô cùng khó được, nhưng không biết đúng như thật pháp thực hành cao quý của tám chi đạo: được bao gồm trong ba học là giới, định và tuệ; an ổn, không có hiểm họa do những tên trộm cướp phiền não ngăn chặn, quấy phá; ngay thẳng, chỉ có một lối đi, một đường hướng, vì tránh xa và loại bỏ những quanh co như thực hành tự hành xác, đắm mình trong dục lạc, thường kiến, đoạn kiến, giả dối, xảo trá; là phương tiện để đạt quả A-la-hán và Niết-bàn, là con đường thanh tịnh, cao quý đi đến quả A-la-hán và Niết-bàn.

Do không biết đúng như thật con đường ấy, ngay trong giáo pháp của Đức Phật Gotama này, những thiện nam, thiện nữ được gọi là hành giả vì có sự tinh cần liên tục trong hai sự tu tập chỉ và minh sát, tuy mong cầu quả A-la-hán và Niết-bàn, tuy nỗ lực tu tập pháp của bậc xuất gia với mục đích đạt quả A-la-hán và Niết-bàn, vẫn chưa thể đến, chưa thể bước vào và an hưởng cung điện quả A-la-hán và Niết-bàn mà mình hướng tâm mong đạt.

Tác phẩm đem lại niềm hoan hỷ cho tất cả những hành giả thiện lành ấy, có sự phân định hết sức trong sạch vì không pha trộn với quan điểm của các bộ phái khác, nương theo phương thức giảng giải Pháp cùng các phương thức thuyết giảng của những bậc cao đức thuộc Đại Tự…⁷

…các vị Mahāvihāravāsī thường trú tại đại tu viện Mahāvihāra. Tôi sẽ viết và trình bày bộ Thanh tịnh đạo ấy. Xin tất cả các bậc cao đức, những thiện nhân mong cầu quả A-la-hán và Niết-bàn, hãy kính cẩn, trân trọng lắng nghe bộ Thanh tịnh đạo được tôi cung kính giảng giải và biên soạn này.⁸

Phù hợp với lời tuyên bố cam kết trên, vào khoảng năm 973 của Phật lịch, sau khi Đức Phật Toàn Giác, bậc Chánh Đẳng Giác — nơi nương tựa chân thật của toàn thế gian — đã viên tịch, Trưởng lão Mahābuddhaghosa cư trú tại đại tu viện Mahāvihāra, thành Anurādha trên đảo Tích Lan, nước Sīrilaṅkā. Ngài đã biên soạn bộ chú giải Thanh tịnh đạo dựa vào Đại chú giải (Mahā-aṭṭhakathā), tức phương thức giảng giải Pháp (dhammasaṃvaṇṇanā) mà các bậc cao đức thuộc Đại Tự dùng để giải thích kinh điển Pāli.

Trong các tác phẩm của Trưởng lão Mahābuddhaghosa, không thể tìm thấy những lời giảng đặc dị do ngài chỉ tự suy nghĩ bằng trí riêng rồi sáng tác, không nương vào các bộ kinh điển Pāli và những chú giải cổ, như trong các tác phẩm của những vị tu sĩ thuộc các hệ phái Phật giáo phương Bắc như ngài Assaghosa, ngài Nāgajjuna và ngài Vasubandhu. Trong tác phẩm của mình, ngài chỉ trình bày những đường lối, hệ thống và phương pháp thực hành truyền thống có trong kinh điển Pāli và những chú giải xưa, như Đại chú giải; ngài không sáng tạo rồi đưa vào những phương pháp, hệ thống hay con đường mới. Để làm rõ điều này, xin trích trình bày một số phương pháp thực hành được nêu trong chú giải Thanh tịnh đạo.

1. Trong phần xây dựng định của tác phẩm mang tên Nibbānagāminipaṭipadā này, đã trình bày phần định niệm hơi thở (ānāpānassatisamādhi). Trong chú giải Thanh tịnh đạo, phần giải thích định niệm hơi thở (Ānāpānassatisamādhiniddesa) được lấy từ chú giải Luật do chính ngài dịch, mang tên Samantapāsādikā, rồi giảng giải và biên soạn.

2. Pháp niệm thân (kāyagatāsatikammaṭṭhāna) mang tên tác ý về tính bất tịnh (paṭikūlamanasikāra), cùng phương pháp tu tập đề mục giới (dhātukammaṭṭhāna) ngắn gọn và chi tiết mang tên phân định bốn giới (catudhātuvavatthānabhāvanā), được trích lấy và biên soạn từ chú giải Vi Diệu Pháp do chính ngài dịch, mang tên Sammohavinodanī.

3. Những hành giả muốn lấy một trong hai loại định — cận định (upacārasamādhi) hoặc an chỉ định (appanāsamādhi) — làm nền tảng cho minh sát, rồi tiến lên các giai đoạn thanh tịnh cao hơn, bắt đầu bằng kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi), trước hết phải phân định, quán sát danh và sắc sao cho sự thấy biết đạt đến chân đế. Những thực tính chân đế của danh và sắc ấy được trình bày đúng như Đức Phật đã thuyết trong các bộ kinh điển Pāli như Dhammasaṅgaṇī và Vibhaṅga. Khi giải thích và biên soạn như vậy, phần giải thích về uẩn (Khandhaniddesa) được trích lấy từ chú giải Vi Diệu Pháp do chính ngài dịch, mang tên Aṭṭhasālinī, và từ chú giải Vibhaṅga cũng do chính ngài dịch, mang tên Sammohavinodanī.⁹

4. Các cách quán danh và sắc chân đế ấy theo đặc tính (lakkhaṇa), phận sự (rasa), biểu hiện (paccupaṭṭhāna) và nhân gần (padaṭṭhāna) được trích lấy và trình bày từ chú giải Aṭṭhasālinī cùng chú giải Vibhaṅga.

Tương tự:

5. Phần giải thích về xứ (Āyatananiddesa) được trích từ chú giải Āyatanavibhaṅga;
6. Phần giải thích về giới (Dhātuniddesa) được trích từ chú giải Dhātuvibhaṅga;
7. Phần giải thích về quyền (Indriyaniddesa) được trích từ chú giải Indriyavibhaṅga;
8. Phần giải thích về đế (Saccaniddesa) được trích từ chú giải Saccavibhaṅga.

Các phần ấy được trích lấy từ những nguồn tương ứng và trình bày lại.

9. Đặc biệt, phần bàn về duyên khởi (Paṭiccasamuppādakathā), nơi trình bày phương pháp mà chính các hành giả phải thực hành để đạt trí phân định nhân duyên (paccayapariggahañāṇa), được trích lấy và biên soạn từ chú giải Paṭiccasamuppādavibhaṅga. Phần bàn về các duyên trong Paṭṭhāna (Paṭṭhānapaccayakathā) cũng được trích lấy và biên soạn từ chú giải Paṭṭhāna thuộc Vi Diệu Pháp.

10. Trong chú giải Thanh tịnh đạo, tập II, trang 300–301, đã trình bày các loại xuất khởi tuệ (vuṭṭhānagāminīvipassanā). Sách xác định rằng chỉ quán:

(a) riêng năm uẩn bên trong;

(b) riêng năm uẩn bên ngoài;

(c) riêng sắc pháp, tức sắc đại chủng và sắc y sinh;

(d) riêng bốn danh uẩn;

thì không thể thành xuất khởi tuệ, tức không thể đạt đến Thánh đạo. Tại đây, những sự phân định liên quan đến chín loại xuất khởi tuệ được trích lấy từ chú giải Vi Diệu Pháp do chính ngài dịch, mang tên Aṭṭhasālinī (အဘိ-ဋ္ဌ-၁-၂၇၀-၂၇၁။), rồi trình bày.

Đây chính là một lời chỉ dạy truyền thống mà tất cả những thiện nhân mong cầu Niết-bàn, yêu quý Chánh pháp chân thật, muốn thực hành, nỗ lực và tu tập theo con đường xưa, hệ thống xưa đưa đến Niết-bàn — con đường duy nhất mà chính Đức Phật Toàn Giác, bậc Chánh Đẳng Giác, bậc biết và thấy, đã đi qua và chỉ định — cần kính cẩn, chú tâm lắng nghe và ghi nhận.

Tuy quả thật Trưởng lão Mahābuddhaghosa đã biên soạn nhiều bộ chú giải, ngài không sáng tác chúng bằng cách tự suy nghĩ, tạo ra từ năng lực trí tuệ riêng. Ngài chỉ dịch sang tiếng Pāli những chú giải vốn tồn tại bằng tiếng Tích Lan. Xin trình bày rõ thêm đôi chút.

Do được Trưởng lão Buddhasiri thỉnh cầu, Trưởng lão Mahābuddhaghosa đã biên soạn chú giải Luật mang tên Samantapāsādikā, trong khi cư trú tại lâu đài của thí chủ mang tên Mahānigamasāmi, thuộc khu Padhānaghara ở phía nam đại tu viện Mahāvihāra. Trưởng lão Mahābuddhaghosa, người biên soạn chú giải Luật ấy…¹⁰

…đã lấy Đại chú giải (Mahā-aṭṭhakathā) bằng tiếng Tích Lan, do chính Đại trưởng lão A-la-hán Mahāmahinda mang đến Tích Lan, làm phần thân chính của bộ chú giải mới ấy; đồng thời lấy những điều thích hợp từ các chú giải Mahāpaccarī, Kurundī, Saṅkhepa và Andhaka, và đưa vào những phán định của các vị trưởng lão tinh thông Luật thuở xưa, nổi danh tại Tích Lan cho đến thời vua Vasabha, tức truyền thuyết của các trưởng lão (theravāda). Vì vậy, trong chú giải Luật, ngài đã nói như sau:

“Tôi — tức Trưởng lão Buddhaghosa — đang nỗ lực biên soạn bộ chú giải mới này, sẽ lấy Đại chú giải làm phần thân và nền tảng của bộ chú giải mới ấy. Không bỏ đi ý nghĩa thích hợp trong những phán định đã được nói ở chú giải Mahāpaccarī và những chú giải cổ khác, như Kurundī nổi tiếng, tôi sẽ nỗ lực biên soạn tốt đẹp bộ chú giải mới, bao gồm cả những lời truyền của các trưởng lão, tức những phán định của các bậc đại trưởng lão như ngài Tipiṭaka Cūḷanāga.”¹¹

Ngài cũng đã biên soạn các chú giải sau:

1. Chú giải Trường Bộ (Dīghanikāya-aṭṭhakathā) mang tên Sumaṅgalavilāsinī;
2. Chú giải Trung Bộ (Majjhimanikāya-aṭṭhakathā) mang tên Papañcasūdanī;
3. Chú giải Tương Ưng Bộ (Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathā) mang tên Sāratthappakāsanī;¹²
4. Chú giải Tăng Chi Bộ (Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathā) mang tên Manorathapūraṇī;
5. Các chú giải Vi Diệu Pháp mang tên Aṭṭhasālinī, Sammohavinodanī và Pañcapakaraṇa.

Về cách biên soạn, ngài đã dịch sang tiếng Pāli chính bộ chú giải gốc, còn gọi là Đại chú giải, mà Trưởng lão Mahāmahinda đã mang đến đảo Tích Lan bằng sự ghi nhớ và truyền tụng, rồi được ghi thành văn trên lá bối bằng tiếng Tích Lan; đồng thời rút gọn những lời đã được nói lặp đi lặp lại. Vì vậy, ở phần mở đầu các chú giải ấy, ngài nói như sau:

“Sau lần kết tập thứ ba ấy, Đại trưởng lão A-la-hán mang tên Mahāmahinda đã mang bộ chú giải gốc này đến đảo Tích Lan bằng sự ghi nhớ và truyền tụng, rồi chuyển sang tiếng Tích Lan vì lợi ích của người dân trên đảo.

Loại bỏ tiếng Tích Lan khỏi bộ chú giải cổ ấy, chuyển sang tiếng Pāli phù hợp với phương thức của kinh điển, không lỗi lầm, làm lòng người hoan hỷ, …pe… loại bỏ những ý nghĩa đã nói lặp lại, tôi sẽ giải thích ý nghĩa của kinh điển Pāli, tức chú giải.”¹³

Một lần nữa, ngay phần đầu các chú giải, Trưởng lão Mahābuddhaghosa còn căn dặn như sau:

1. Lời giải thích về giới;
2. Các hạnh đầu-đà;

3. Tất cả các đề mục thiền; 4. Sự phân loại các tánh hạnh; 5. Phần trình bày chi tiết về các thiền chứng; 6. Tất cả các thắng trí; 7. Sự tổng hợp và phân định về tuệ; 8. Uẩn, xứ, giới, quyền và Thánh đế; 9. Giáo pháp duyên khởi, với phương thức thanh tịnh trọn vẹn và vi tế; 10. Sự tu tập minh sát gắn liền với trình tự kinh điển Pāli —

“Tất cả những điều vừa kể ấy, tôi đã trình bày đầy đủ và thanh tịnh trong Thanh tịnh đạo. Vì vậy, tôi sẽ không phân tích thêm, lặp lại quá mức tất cả những điều ấy trong chú giải này.”¹⁴

Phù hợp với những lời tuyên bố cam kết ấy, các phương pháp thực hành chỉ và minh sát được trình bày trong chú giải Thanh tịnh đạo, bao gồm trong ba học giới, định và tuệ, chỉ là những lời giải thích có trong các chú giải cổ đã được biên soạn theo trình tự kinh điển Pāli. Vì đã giải thích trong Thanh tịnh đạo, tại những chú giải kia, ngài không giải thích lại một số điểm mà chỉ dẫn người đọc ghi nhận theo lời giải thích trong Thanh tịnh đạo; bằng cách ấy, ngài rút gọn phần giải nghĩa (saṃvaṇṇanā), tức chú giải.

Lại nữa, ở phần mở đầu chú giải Luật, Trưởng lão Mahābuddhaghosa còn nói như sau:

“Đức Thế Tôn đã thuyết giảng những pháp này, những ý nghĩa này theo cách thức nào, thì các trưởng lão như ngài Sāriputta, những người con chân chính của Đức Thế Tôn, cũng hiểu theo chính cách thức Đức Thế Tôn đã thuyết giảng. Không từ bỏ quan điểm của các bậc trưởng lão như ngài Sāriputta, những vị đã hiểu như vậy, các vị thầy Tích Lan thuở xưa đã biên soạn những chú giải.

Vì vậy, ngoại trừ những lỗi chép do sơ suất (pamādalekha), tất cả lời nói trong các chú giải đều là chuẩn mực (pamāṇa), tựa như thước đo của những bậc trí kính trọng ba học trong giáo pháp này.

Chỉ loại bỏ tiếng Tích Lan khỏi chú giải cổ ấy và rút gọn những chuỗi lời giảng dài rộng, …pe… bộ chú giải mới này cũng sẽ được hình thành. Do vậy, cần kính cẩn học tập cả bộ chú giải mới này.”¹⁵

Chính vì vậy, Trưởng lão Mahābuddhaghosa không hề biên soạn bất cứ tác phẩm nào bằng cách không nương vào Kinh, Vi Diệu Pháp, Luật do Đức Thế Tôn thuyết hay chú giải cổ, mà chỉ…

…tự suy nghĩ và sáng tạo bằng trí của mình, hoặc lấy từ các sách thế tục.

Do đó, cần kính cẩn lắng nghe và ghi nhận rằng: các phương pháp thực hành được trình bày trong chú giải Thanh tịnh đạo chính là những phương pháp có trong kinh điển Pāli do Đức Phật thuyết; đó chỉ là những pháp hành được biên soạn để giải thích ý nghĩa kinh điển theo các chú giải cổ, giúp người muốn thực hành hiểu được và thực hành được.

Nói đến đây, hẳn bạn, một thiện nhân, đã có thể hiểu chú giải Thanh tịnh đạo — tác phẩm hiện đang bị xem nhẹ trong giới thực hành — là một tác phẩm như thế nào, và những phương pháp thực hành có trong ấy là những phương pháp như thế nào.

Những phương pháp thực hành rất quan trọng về chỉ và minh sát được trình bày trong chú giải Thanh tịnh đạo cũng có thể dễ dàng tìm thấy trong những chú giải khác. Tuy nhiên, có một số lời giải thích về pháp hành chỉ tìm thấy trong Thanh tịnh đạo mà không thấy ở các chú giải khác. Cần hiểu rằng điều này là do những lời giải thích đã được trình bày trong Thanh tịnh đạo không được lặp lại trong các chú giải ấy. Tất cả những chỗ căn dặn rằng điều đó đã được giải thích trong Thanh tịnh đạo đều chỉ những lời giải thích vốn có trong các chú giải kia. Những lời giải thích ấy được gọi là những lời giải thích xuất hiện lặp lại. Bằng cách chỉ dẫn xem những lời giải thích lặp lại ấy trong Thanh tịnh đạo, ngài đã rút gọn tác phẩm. Vì vậy, ở phần kết chú giải Thanh tịnh đạo, vị thầy chú giải đã căn dặn như sau:

Tesaṃ sīlādibhedānaṃ, atthānaṃ yo vinicchayo; pañcannampi nikāyānaṃ, vutto aṭṭhakathānaye.

Samāharitvā taṃ sabbaṃ, yebhuyyena sanicchayo; sabbasaṅkaradosehi, mutto yasmā pakāsito.

Sự phân định những ý nghĩa được chia thành giới và các pháp tiếp theo đã được nói theo phương thức chú giải của cả năm Bộ. Vì đã tập hợp, trên đại thể, toàn bộ sự phân định ấy, nên ý nghĩa thoát khỏi mọi lỗi pha trộn đã được trình bày cùng với sự phân định.¹⁶

Sự phân định ý nghĩa các loại giới, các loại định và các loại tuệ đã được nói trong phương thức chú giải, nơi giải thích ý nghĩa của năm Bộ. Tập hợp và mang lại đây, trên đại thể, toàn bộ những phán định của chú giải đã được nói và giải thích ấy, ngài trình bày ý nghĩa không có lỗi pha trộn các quan điểm, cùng với sự phân định.¹⁶

Qua lời nói trên, ý nghĩa này hiện rõ: “Trưởng lão Mahābuddhaghosa, người biên soạn chú giải Thanh tịnh đạo, đã dựa vào các chú giải cổ của năm Bộ, tức phương thức thuyết giảng và chỉ dạy của các trưởng lão thuộc Đại Tự, để tập hợp và biên soạn tất cả những phán định thích hợp liên quan đến pháp thực hành tám chi đạo, được bao gồm trong ba học giới, định và tuệ đã được giảng giải trong những chú giải cổ ấy.”

Vì vậy, trong tác phẩm mang tên Nibbānagāminipaṭipadā này, khi trình bày những phương pháp thực hành đưa đến Niết-bàn, tôi cũng trình bày theo tiến trình thực hành bảy thanh tịnh có trong chú giải Thanh tịnh đạo.

Chú giải Thanh tịnh đạo giải thích có thứ tự các pháp thực hành tám chi đạo dường như đã đầy đủ đối với những thiện nhân học pháp sống trong thời ấy. Tuy nhiên, khi thời đại đổi thay và ngày càng về sau, không những xuất hiện các điểm sâu xa, khó hiểu, mà còn có những chỗ quá cô đọng khiến người đọc không hiểu được cách thực hành. Vì thế, vị thầy Dhammapāla, mang danh xưng Ācariya Dhammapāla, lại phải biên soạn thêm một tác phẩm mang tên Đại phụ chú giải (Mahāṭīkā), tức Visuddhimaggamahāṭīkā.

Những tác phẩm ấy là chỗ nương tựa cho các thiện nhân thông thạo Pāli; nhưng đối với những thiện nhân không thông thạo Pāli, nhiều khó khăn lại phát sinh. Tác phẩm mang tên Nibbānagāminipaṭipadā này chỉ là một tác phẩm giúp giải quyết những khó khăn ấy. Lại nữa, đối với những thiện nhân thông thạo:

1. Pháp học (pariyatti);
2. Pháp hành (paṭipatti);
3. Cả pháp học lẫn pháp hành —

những phương pháp thực hành có trong chú giải Thanh tịnh đạo có thể là dễ dàng. Nhưng đối với những thiện nhân không thông thạo pháp học, hoặc pháp hành, hoặc cả pháp học lẫn pháp hành, việc nỗ lực thực hành và tu tập một cách có hệ thống theo những phương pháp có trong Thanh tịnh đạo có thể gặp rất nhiều khó khăn.

Với mong muốn những thiện nhân gặp khó khăn như vậy có thể thực hành, nỗ lực và tu tập các phương pháp trong chú giải Thanh tịnh đạo một cách dễ dàng, an ổn, không quá nhọc nhằn, tôi đã biên soạn tác phẩm mang tên Nibbānagāminipaṭipadā này theo lời thỉnh cầu của các hành giả thiện lành.

Tác phẩm mang tên Nibbānagāminipaṭipadā này chỉ là một “chiếc cầu nối” được dựng lên giữa những thiện nhân chưa thông thạo pháp học, hoặc pháp hành, hoặc cả hai, với những phương pháp thực hành có trong chú giải Thanh tịnh đạo. Đây không phải một tác phẩm mới lạ sáng tạo ra phương pháp mới hay hệ thống mới.

Tuy nhiên, các phương pháp thực hành có trong chú giải Thanh tịnh đạo thì rộng lớn, sâu xa và khó khăn. Đối với những thiện nhân chưa thông thạo pháp học, hoặc pháp hành, hoặc cả pháp học lẫn pháp hành, biết cách thực hành, nỗ lực và tu tập…

…không phải điều dễ dàng. Với mong muốn những thiện nhân đang đối diện nhiều khó khăn như vậy có thể thực hành, nỗ lực và tu tập không trở ngại, có thứ tự, từng bước tiến lên ngày càng cao hơn, tôi trình bày tác phẩm này thành chín phần lớn như sau:

1. Phần Một đêm hiền thiện — kinh Bhaddekaratta;
2. Phần vì sao cần xây dựng định;
3. Phần định niệm hơi thở (ānāpānassatisamādhi);
4. Phần pháp tu phân định sắc (rūpakammaṭṭhāna);
5. Phần pháp tu phân định danh (nāmakammaṭṭhāna);
6. Phần duyên khởi (paṭiccasamuppāda);
7. Phần bộ bốn khía cạnh bắt đầu bằng đặc tính (lakkhaṇādicatukka);
8. Phần minh sát (vipassanā);
9. Phần các đề mục thiền chỉ (samathakammaṭṭhāna).

Như vậy, trong tác phẩm mang tên Nibbānagāminipaṭipadā này, tôi trình bày thành chín phần lớn. Nếu phát hiện bất cứ điểm sai nào trong tác phẩm, kính xin quý vị sửa lại và đọc như đối với chính tác phẩm của mình.

Trong tập thứ nhất này, tôi trình bày:

1. Ở phần giới thanh tịnh (sīlavisuddhi), một bản hướng dẫn vắn tắt cách thực hành để làm giới thanh tịnh;
2. Ở phần tâm thanh tịnh (cittavisuddhi), phần định niệm hơi thở;
3. Ở phần kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi), trong hai phần đề mục sắc và đề mục danh, trình bày phần đề mục sắc.

Cũng như chú giải Thanh tịnh đạo trình bày lần lượt việc thực hành giới, định và tuệ theo những điều có trong kinh điển Pāli do Đức Phật thuyết và những chú giải cổ, tác phẩm mang tên Nibbānagāminipaṭipadā này cũng trình bày các pháp thực hành cao quý của ba học theo những điều có trong các kinh sách như:

1. Kinh điển Pāli do Đức Phật thuyết;
2. Chú giải Thanh tịnh đạo;
3. Những chú giải cổ được vị thầy biên soạn Thanh tịnh đạo dịch lại;
4. Những phán định của các trưởng lão (theravāda) có trong chú giải;
5. Các phụ chú giải giải thích chú giải;
6. Các sách nissaya;
7. Các bản dịch tiếng Miến;
8. Những phán định của các bậc thầy cao đức thuở xưa.

Cũng như chú giải Thanh tịnh đạo không phải là một phương pháp do Trưởng lão Mahābuddhaghosa dựng nên, một phương pháp mới…

…một hệ thống mới hay pháp hành mới, mà chỉ là phương pháp xưa, hệ thống xưa, pháp hành xưa được truyền xuống từ thời Đức Phật, những phương pháp thực hành được trình bày trong tác phẩm Nibbānagāminipaṭipadā này — được biên soạn với sự đặc biệt tôn trọng kinh điển Pāli do Đức Phật thuyết và chú giải Thanh tịnh đạo — cũng không phải phương pháp mới, hệ thống mới, pháp hành mới, mà chỉ là những phương pháp xưa, hệ thống xưa, pháp hành xưa.

Nguyện tất cả những thiện nhân yêu quý các lời chỉ dạy và pháp hành truyền thống đưa đến Niết-bàn, được truyền từ thời Đức Phật cho đến ngày nay, có thể thực hành, nỗ lực và tu tập.

Pa-Auk Tawya Sayadaw

Tu viện trên núi Cittala

Pa-Auk Tawya

Phật lịch 2537; lịch Miến 1355; ngày mồng 1 kỳ trăng lên, tháng Thadingyut.¹⁷

Nibbānagāminipaṭipadā

Pháp hành đưa đến Niết-bàn — Tập thứ nhất

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

Đại lễ kính — Đảnh lễ Đức Phật

Munindakko yeko dayudayaruṇo ñāṇavitthiṇṇabimbo,
vineyyappāṇoghaṃ kamalakathitaṃ dhammaraṃsivarehi;
subodhesi suddhe tibhavakuhare byāpitakkittinañca,
tilokekacakkhuṃ dukhamasahanaṃ taṃ mahesiṃ namāmi.

Con đảnh lễ bậc Đại sĩ ấy, vầng thái dương độc nhất giữa các bậc hiền trí, lấy lòng bi làm ánh bình minh, lấy trí làm vầng sáng rộng lớn; với những tia Pháp cao quý, Ngài khéo làm nở hoa đoàn chúng sinh đáng được dẫn dắt, ví như những đóa sen trong hồ trong sạch của ba cõi. Danh tiếng Ngài lan rộng; Ngài là con mắt độc nhất của ba cõi, bậc kham nhẫn điều khó kham nhẫn.¹⁸

Dayudayaruṇo: có ánh bình minh vừa ló rạng, tức sự thể nhập đại bi (mahākaruṇāsamāpatti). Ñāṇavitthiṇṇabimbo: có vầng mặt trời rộng lớn, tức nhất thiết trí. Eko: chỉ một mình, không có ai sánh bằng trong mười ngàn thế giới. Yo munindakko: vầng thái dương nào giữa các bậc hiền trí — tức Đức Phật. Suddhe: trong sạch, thanh tịnh, mát mẻ, trong lành. Tibhavakuhare: trong hồ sen tức ba cõi dục, sắc và vô sắc. Nibbattaṃ: sinh trưởng, xuất hiện nhờ sự thúc đẩy của nghiệp ba-la-mật. Kamalakathitaṃ: được gọi là sen. Vineyyappāṇoghaṃ: đoàn chúng sinh, tức những đóa sen người, trời và Phạm thiên đáng được dẫn dắt đến giải thoát. Dhammaraṃsivarehi: bằng những tia sáng Pháp cao quý, tức những lời thuyết giảng có khả năng làm thành tựu đạo và quả, làm thấy được Niết-bàn. Subodhesi: đã khéo làm nở hoa đến mức thấu suốt và thấy biết Tứ Thánh đế.

Byāpitakkittinañca: có danh tiếng vang xa, hiển lộ khắp mười ngàn thế giới cho đến cõi Phạm thiên, nhờ những công đức đặc biệt về giới, định và tuệ. Tilokekacakkhuṃ: là con mắt duy nhất của ba cõi. Dukhamasahanaṃ: có thể kham nhẫn những điều khó kham nhẫn, tựa như đại địa. Mahesiṃ: đã tìm cầu các khối công đức như giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn và giải thoát tri kiến uẩn. Taṃ munindakkaṃ: vầng thái dương ấy giữa các bậc hiền trí — tức Đức Phật. Ahaṃ: con. Namāmi: với ba loại tư thuộc ba môn thân, khẩu và ý, cùng tâm tín thành trong sáng, cung kính hạ mình và nhiếp phục kiêu mạn, con đảnh lễ Ngài.¹⁸

Phần Một đêm hiền thiện — Kinh Bhaddekaratta

Lấy kinh Bhaddekaratta làm nền tảng, trước hết tôi sẽ trình bày về trí trực chứng (paccakkhañāṇa) và trí tùy suy (anvayañāṇa), là những điều các hành giả muốn tiếp tục quán quá khứ và tương lai cần biết trước.

Về trí trực chứng và trí tùy suy

Aniccato manasikaroto adhimokkhabahulassa saddhindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti, bhāvanāya cattārindriyāni tadanvayā honti, …

Đối với người tác ý là vô thường, có thắng giải sung mãn, tín quyền giữ vai trò chủ đạo; nhờ sự tu tập, bốn quyền còn lại đi theo tín quyền ấy, …¹⁹

Tadanvayā hontīti taṃ anugāminī taṃ anuvattinī honti.

“Đi theo cái ấy” nghĩa là đi theo, thuận theo cái ấy.²⁰

Paññavato bhikkhave ariyasāvakassa tadanvayā saddhā saṇṭhāti, …

Này các tỳ-khưu, đối với vị Thánh đệ tử có tuệ, lòng tin thuận theo tuệ ấy được xác lập, …²¹

Tadanvayāti taṃ anugacchamānā, anuvattamānāti attho.

“Thuận theo cái ấy” có nghĩa là đi theo, thuận theo cái ấy.²²

Anvaye ñāṇanti cattāri saccāni paccakkhato disvā yathā idāni, evaṃ atītepi anāgatepi imeva pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ, ayameva taṇhā samudayasaccaṃ, ayameva nirodho nirodhasaccaṃ, ayameva maggo maggasaccanti evaṃ tassa ñāṇassa anugatiyaṃ ñāṇaṃ.

“Trí tùy suy”: sau khi trực tiếp thấy bốn Thánh đế, trí đi theo trí ấy như sau: “Cũng như hiện nay, trong quá khứ và tương lai, chính năm uẩn này là Khổ đế; chính ái này là Tập đế; chính sự diệt này là Diệt đế; chính đạo này là Đạo đế.”²³

Anvaye ñāṇanti anugamanañāṇaṃ. Paccakkhato disvāti cattāri saccāni maggañāṇena paccakkhato paṭivijjhitvā.

“Trí tùy suy” là trí đi theo. “Sau khi trực tiếp thấy” nghĩa là sau khi trực tiếp thấu triệt bốn Thánh đế bằng đạo trí.²⁴

Như vậy, có hai loại tùy thuộc: các pháp đi theo, được gọi là tadanvaya; và trí đi theo, được gọi là anvayañāṇa. Trong đó, trí tùy suy lại có hai loại:

1. Trí tùy suy đi theo trí minh sát;
2. Trí tùy suy đi theo trí Thánh đạo và Thánh quả.

Trong hai loại trí tùy suy này, trước hết tôi sẽ trình bày trí tùy suy đi theo trí minh sát.

Trích kinh Upanisā

Jānato ahaṃ bhikkhave passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmi, no ajānato no apassato. Kiñca bhikkhave jānato kiṃ passato āsavānaṃ khayo hoti?

Này các tỳ-khưu, Ta nói sự đoạn tận các lậu hoặc đối với người biết, người thấy; không phải đối với người không biết, không thấy. Này các tỳ-khưu, biết gì, thấy gì thì có sự đoạn tận các lậu hoặc?

1. Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo. — Sắc là như vậy; sự sinh khởi của sắc là như vậy; sự diệt mất của sắc là như vậy.
2. Iti vedanā. …pe… — Thọ là như vậy. …pe…
3. Iti saññā. — Tưởng là như vậy.
4. Iti saṅkhārā. — Các hành là như vậy.
5. Iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamoti. — Thức là như vậy; sự sinh khởi của thức là như vậy; sự diệt mất của thức là như vậy.²⁵

Này các tỳ-khưu, Ta nói rằng Thánh đạo và Thánh quả, là những pháp đoạn tận các lậu hoặc, chỉ sinh khởi nơi người tự mình trực tiếp thấu suốt và biết bằng trí chánh kiến, tự mình trực tiếp thấu suốt và thấy bằng trí chánh kiến. Nơi người không tự mình trực tiếp thấu suốt và biết bằng trí chánh kiến, không tự mình trực tiếp thấu suốt và thấy bằng trí chánh kiến, Ta không nói rằng Thánh đạo và Thánh quả đoạn tận các lậu hoặc sẽ sinh khởi.

Này các tỳ-khưu, tự mình trực tiếp thấu suốt và biết pháp nào bằng trí chánh kiến, tự mình trực tiếp thấu suốt và thấy pháp nào bằng trí chánh kiến, thì Thánh đạo và Thánh quả đoạn tận các lậu hoặc sinh khởi?

1. (a) Đây là sắc. (b) Đây là nhân sinh của sắc và sự sinh khởi của sắc. (c) Đây là nhân diệt của sắc và sự diệt mất của sắc.
2. (a) Đây là thọ. (b) Đây là nhân sinh của thọ và sự sinh khởi của thọ. (c) Đây là nhân diệt của thọ và sự diệt mất của thọ.
3. (a) Đây là tưởng. (b) Đây là nhân sinh của tưởng và sự sinh khởi của tưởng. (c) Đây là nhân diệt của tưởng và sự diệt mất của tưởng.
4. (a) Đây là các hành, tức các tâm sở. (b) Đây là nhân sinh của các hành, tức các tâm sở, và sự sinh khởi của chúng. (c) Đây là nhân diệt của các hành, tức các tâm sở, và sự diệt mất của chúng.
5. (a) Đây là thức. (b) Đây là nhân sinh của thức và sự sinh khởi của thức. (c) Đây là nhân diệt của thức và sự diệt mất của thức.

Nơi người tự mình trực tiếp thấu suốt và biết như vậy bằng trí chánh kiến, tự mình trực tiếp thấu suốt và thấy như vậy bằng trí chánh kiến, Thánh đạo và Thánh quả đoạn tận các lậu hoặc sinh khởi.²⁵

Ý nghĩa chính yếu của lời dạy trên là như sau:

1. Năm uẩn;
2. Nhân sinh của năm uẩn ấy, tức samudaya, và sự sinh khởi của chúng, tức samudaya = udaya;
3. Nhân diệt của năm uẩn ấy, tức atthaṅgama, và sự diệt mất của chúng, tức atthaṅgama = vaya —

chỉ khi tự mình trực tiếp thấu suốt, biết và thấy những điều ấy bằng trí chánh kiến, hành giả mới có thể đạt được trí Thánh đạo và trí Thánh quả đoạn tận các lậu hoặc. Nếu bằng trí chánh kiến…

…không tự mình trực tiếp thấu suốt, biết và thấy, thì không thể đạt được trí Thánh đạo và trí Thánh quả đoạn tận các lậu hoặc: ý nghĩa là như vậy.

Chú giải và phụ chú giải cũng đã giải thích ý nghĩa của lời dạy ấy như sau.

Jānatoti jānantassa. Passatoti passantassa. Dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṃ. Evaṃ santepi “jānato”ti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati. Jānanalakkhaṇaṃ hi ñāṇaṃ. “Passato”ti ñāṇappabhāvaṃ upādāya. Passanappabhāvaṃ hi ñāṇaṃ. Ñāṇasamaṅgīpuggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati. …pe…

“Người biết” là người đang biết; “người thấy” là người đang thấy. Cả hai từ có cùng một nghĩa, chỉ khác về cách diễn đạt. Dù vậy, với từ “người biết”, lời dạy nêu người ấy dựa trên đặc tính của trí; bởi trí có đặc tính là biết. Với từ “người thấy”, lời dạy dựa trên năng lực của trí; bởi trí có năng lực là thấy. Người có trí thấy bằng trí những pháp đã được hiển lộ, giống như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng mắt. …pe…

No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati, tassa no vadāmīti attho. Etena ye ajānato apassatopi saṃsārādīhiyeva suddhiṃ vadanti, te paṭikkhittā honti. Purimena padadvayena upāyo vutto, iminā anupāyaṃ paṭisedheti.

“Không phải đối với người không biết, không thấy” có nghĩa là: đối với người không biết, không thấy, Ta không nói như vậy. Qua đây, những người chủ trương rằng ngay cả người không biết, không thấy cũng được thanh tịnh chỉ nhờ sự luân chuyển trong luân hồi cùng những điều tương tự đều bị bác bỏ. Bằng cặp từ trước, phương tiện đã được nói đến; bằng lời này, điều không phải phương tiện bị phủ định.²⁶

1. Jānato passatoti ettha dassanaṃ paññācakkhunāva dassanaṃ adhippetaṃ, na maṃsacakkhunāti āha “dvepi padāni ekatthānī”ti. Evaṃ santepīti padadvayassa ekatthattepi ñāṇalakkhaṇañāṇappabhāvavisayassa tathādassanabhāvāvirodhanāti attho. Tenāha “jānanalakkhaṇaṃ hi ñāṇa”ntiādi. Ñāṇappabhāvanti ñāṇānubhāvena ñāṇakiccavisayobhāsanti attho. Tenāha “ñāṇena vivaṭe dhamme passatī”ti. Jānato passatoti ca jānanadassanamukhena puggalādhiṭṭhānā desanā pavattāti āha “ñāṇalakkhaṇaṃ upādāyā”tiādi.

Trong câu “người biết, người thấy”, sự thấy được nói đến chính là thấy bằng con mắt trí tuệ, không phải bằng mắt thịt. Vì vậy mới nói: “Cả hai từ có cùng một nghĩa.” “Dù vậy” có nghĩa là: tuy cặp từ có cùng nghĩa, điều ấy không trái với việc trình bày như thế về đặc tính của trí và năng lực của trí. Vì vậy mới nói: “Bởi trí có đặc tính là biết”, v.v. “Năng lực của trí” có nghĩa là, nhờ uy lực của trí, cảnh được soi sáng — đó là phận sự của trí. Vì vậy mới nói: “Thấy bằng trí những pháp đã được hiển lộ.” Trong câu “người biết, người thấy”, lời thuyết giảng được trình bày lấy người làm chỗ nương, qua sự biết và sự thấy. Vì vậy mới nói: “Dựa trên đặc tính của trí”, v.v.²⁷

Ñāṇalakkhaṇanti ñāṇassa sabhāvaṃ, visayassa yathāsabhāvāvabodhananti attho.

“Đặc tính của trí” là bản chất của trí, nghĩa là biết rõ cảnh đúng theo bản chất của cảnh.²⁸

Ñāṇappabhāvanti ñāṇānubhāvaṃ, ñāṇakiccaṃ visayobhāsananti attho.

“Năng lực của trí” là uy lực của trí, nghĩa là soi sáng cảnh — phận sự của trí.²⁹

2. Jānatoti vā pubbabhāgañāṇena jānato, aparabhāgena ñāṇena passato.

Hoặc “người biết” là người biết bằng trí ở giai đoạn trước; “người thấy” là người thấy bằng trí ở giai đoạn sau.²⁷

3. Jānatoti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ, atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesaṃ ca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ “passato”ti vuttanti evaṃ vā ettha attho.

Hoặc ý nghĩa ở đây là: sau khi nói “người biết”, từ “người thấy” được nói thêm để làm rõ rằng sự biết ở đây không chỉ là biết do nghe truyền lại hoặc suy xét về phương diện lý lẽ; mà là thấy bằng cách làm cho sắc và các pháp tiếp theo, cùng sự sinh khởi và những phương diện tiếp theo của chúng, trở thành trực tiếp hiện tiền, như nhãn thức thấy các cảnh sắc.²⁷

Jānato eva passato evāti evamettha niyamo icchito, na aññathā visesābhāvato aniṭṭhāpannovāti tassa niyamassa phalaṃ dassetuṃ “no ajānato no apassato”ti vuttanti āha “yo pana na jānāti, na passati, tassa no vadāmīti attho”ti. Iminā khandhānaṃ pariññā āsavakkhayassa ekantikakāraṇanti dasseti.

Ở đây, ý muốn xác định là “chỉ đối với người biết, chỉ đối với người thấy”. Nếu hiểu khác đi thì không có sự phân biệt, hoặc dẫn đến hệ quả không được chấp nhận. Vì vậy, để chỉ rõ kết quả của sự xác định ấy, lời “không phải đối với người không biết, không thấy” đã được nói. Do đó mới giải thích: “Đối với người không biết, không thấy, Ta không nói như vậy: ý nghĩa là thế.” Qua đây, lời dạy chỉ rõ rằng sự liễu tri các uẩn là nhân tất yếu của sự đoạn tận lậu hoặc.³⁰

Paccakkhakaraṇatthena ñātapariññā tīraṇapariññā ca gahitā hoti.

Với ý nghĩa làm cho trực tiếp hiện tiền, cả đạt tri (ñātapariññā) và thẩm tri (tīraṇapariññā) đều được bao hàm.³¹

Ý nghĩa chính yếu của những lời giải thích trong chú giải và phụ chú giải trên là như sau.

Jānato — “người biết”, và passato — “người thấy”: hai từ này cùng một nghĩa. Chỉ lời nói, cách diễn đạt là khác nhau. Tuy chỉ khác nhau về lời nói…

…mà cùng một nghĩa, từ jānato — “người biết” — chỉ người có khả năng biết, dựa trên đặc tính thấu biết thực tính của cảnh đúng như thật. Quả thật, trí — tức trí chánh kiến (sammādiṭṭhiñāṇa) — có đặc tính thấu biết thực tính của cảnh đúng như thật.

Từ passato — “người thấy” — chỉ người có khả năng thấy, dựa trên sức mạnh, uy lực của trí thấy được thực tính của cảnh. Quả thật, trí — tức trí chánh kiến — có sức mạnh, uy lực thấy được thực tính của cảnh. Như người có mắt, tức có nhãn tịnh sắc (pasādacakkhu), thấy các cảnh sắc bằng nhãn tịnh sắc — bằng nhãn thức (cakkhuviññāṇa) — người đầy đủ trí chánh kiến thấy được những pháp do trí hiển lộ; trí ấy có phận sự soi sáng để thấy được thực tính của cảnh.³²

No ajānato no apassato — “không phải đối với người không biết, không thấy” — có nghĩa là: đối với người không biết, không thấy năm thủ uẩn (upādānakkhandha), cũng như thực tính sinh khởi (samudaya) và thực tính diệt mất (atthaṅgama) của chúng, Ta không nói đến Thánh đạo và Thánh quả đưa đến đoạn tận các lậu hoặc. Đó là ý nghĩa chính yếu. Bằng lời “không phải đối với người không biết, không thấy” này, những người chủ trương có sự thanh tịnh chỉ nhờ luân chuyển trong luân hồi và những điều tương tự, dù không biết, không thấy năm thủ uẩn cùng thực tính sinh khởi và diệt mất của chúng, đều bị bác bỏ.³²

Với hai từ trước, jānato passato — “đối với người biết, người thấy” — phương pháp đúng đưa đến đoạn tận các lậu hoặc được thuyết giảng. Với hai từ no ajānato no apassato — “không phải đối với người không biết, không thấy” — điều không phải phương pháp đúng đưa đến đoạn tận các lậu hoặc bị bác bỏ.³²

Tiếp đó, vị Trưởng lão tác giả phụ chú giải đã phân chia ý nghĩa của lời chú giải ấy thành ba cách giải thích như sau.

1. Trong hai từ jānato passato — “người biết, người thấy” — dassana, “sự thấy”, chỉ có nghĩa là thấy bằng con mắt trí tuệ (paññācakkhu); không có nghĩa là thấy bằng mắt thịt (maṃsacakkhu), tức nhãn tịnh sắc, con mắt thông thường. Vì vậy, vị tác giả chú giải mới giải thích rằng: “Hai từ jānato, ‘người biết’, và passato, ‘người thấy’, có cùng một nghĩa.”

Evaṃ santepi — “dù như vậy, tuy chỉ khác nhau về lời nói mà cùng một nghĩa” — có nghĩa là: mặc dù hai từ jānato, “người biết”, và passato, “người thấy”, có cùng một nghĩa, nhưng:

1. Cảnh của đặc tính của trí (ñāṇalakkhaṇa), tức đặc tính thấu biết thực tính của cảnh đúng như thật;
2. Cảnh của năng lực của trí (ñāṇappabhāva), tức năng lực soi sáng để thấu thấy thực tính của cảnh đúng như thật —

đối với cảnh này, xét theo sự biết và sự thấy như đã trình bày, hai từ không trái nhau. Vì thế, vị tác giả chú giải mới giải thích: Jānanalakkhaṇaṃ hi ñāṇaṃ — “Trí có đặc tính là biết”, nghĩa là có đặc tính thấu biết thực tính của cảnh đúng như thật.

Năng lực của trí — ñāṇappabhāva — có phận sự của trí là soi sáng để thấy thực tính của cảnh đúng như thật, bằng ánh sáng của trí phát sinh do sức mạnh, uy lực của trí. Điều này cũng phù hợp với lời chú giải Aṭṭhasālinī: Visayobhāsarasā padīpo viya — “Có phận sự soi sáng cảnh, như ngọn đèn.”³³ Vì vậy, vị tác giả chú giải đã giải thích: Ñāṇena vivaṭe dhamme passati — “Thấy bằng trí những pháp đã được hiển lộ”: người có cái thấy của trí chánh kiến thấy những pháp được hiển lộ bởi trí có phận sự soi sáng để thấy thực tính của cảnh.³⁴

Ghi chú — Về ánh sáng của trí, xem các trang 510–534 của bộ sách này.

2. Một cách khác: jānato có nghĩa là “người biết bằng trí sinh khởi ở giai đoạn trước”; passato có nghĩa là “người thấy bằng trí sinh khởi ở giai đoạn sau”.

3. Một cách khác: sau khi đã nói jānato — “người biết”, Đức Phật còn nói thêm passato — “người thấy” — vì ở đây không có ý nói đến sự biết chỉ thuộc hai loại sau:

a. Anussava: biết nhờ kiến thức học được do nghe truyền lại từ thầy, cha mẹ và những người khác; b. Ākāraparivitakka: biết nhờ suy nghĩ, xem xét, cân nhắc các lý lẽ thích hợp.

Thật ra, cũng như nhãn thức thấy các cảnh sắc, sự biết và thấy ở đây là tự mình trực tiếp chứng biết bằng trí trực chứng (paccakkhañāṇa):

a. Năm thủ uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành và thức; b. Nhân sinh (samudaya) của năm thủ uẩn ấy và thực tính sinh khởi của chúng — samudaya, tức udaya; c. Nhân diệt (atthaṅgama) của năm thủ uẩn ấy và thực tính diệt mất của chúng — atthaṅgama, tức vaya.

Để làm rõ ý nghĩa như vậy, Đức Phật đã nói passato — “người thấy”. Cũng cần ghi nhận ý nghĩa ở đây theo cách ấy.³⁴

Nghe truyền lại và suy xét về phương diện lý lẽ

Ở đây, xin giải thích thêm về anussava và ākāraparivitakka.

Anu anu savanaṃ anussavo.

Nghe truyền lại lần lượt, tiếp nối nhau, là anussava.³⁵

Paramparāgatassa atthassa evaṃ kirassāti anussavanaṃ.

Nghe truyền lại một ý nghĩa được lưu truyền qua nhiều đời rằng: “Nghe nói điều ấy là như vậy.”³⁶

Sự biết — tức kiến thức học được — do nghe truyền lại từ cha mẹ, ông bà, thầy dạy và những người khác, qua từng bậc tiếp nối, gọi là anussava. Đối với năm thủ uẩn cùng thực tính sinh khởi và diệt mất của chúng, sự biết chỉ nhờ kiến thức học được do nghe truyền lại từ cha mẹ, ông bà, thầy dạy và những người khác không phải là sự biết mà kinh Upanisā này muốn nói qua hai từ jānato, “người biết”, và passato, “người thấy”. Ở đây, loại kiến thức học được như thế không được gọi là sự biết đưa đến đoạn tận các lậu hoặc.

Ākāraparivitakkoti yuttiparikappanā.

“Suy xét về phương diện lý lẽ” là suy nghĩ, đặt định theo lý lẽ.³⁶

Suy nghĩ, cân nhắc và xét đoán các lý lẽ thích hợp được gọi là ākāraparivitakka. Sự biết chỉ nhờ cách suy xét ấy cũng không phải là điều được nói đến qua jānato, “người biết”, và passato, “người thấy”, trong kinh Upanisā này. Pháp của Đức Phật là atakkāvacara: không thuộc phạm vi của những người lý luận, những người chỉ quen suy nghĩ và tưởng tượng mà không thực hành.³⁷

Trí trực chứng

Katamā ca bhikkhave sammādiṭṭhi? Yaṃ kho bhikkhave dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammādiṭṭhi.

“Và này các tỳ-khưu, thế nào là chánh kiến? Này các tỳ-khưu, trí đối với khổ, trí đối với nguồn sinh khổ, trí đối với sự diệt khổ, trí đối với con đường thực hành đưa đến diệt khổ — này các tỳ-khưu, đó được gọi là chánh kiến.”³⁸

Này các tỳ-khưu, thế nào là chánh kiến (sammādiṭṭhi)? Này các tỳ-khưu:

1. Trí biết khổ đế (dukkhasacca);
2. Trí biết tập đế (samudayasacca), nhân sinh khổ;
3. Trí biết diệt đế (nirodhasacca), nhân đưa đến sự diệt khổ;
4. Trí biết đạo đế (maggasacca), con đường thực hành đưa đến Niết-bàn, nơi khổ diệt.

Trí như vậy, này các tỳ-khưu, được gọi là chánh kiến.³⁸

Phù hợp với những lời dạy trên, bốn loại trí chánh kiến mang tên “chánh kiến về bốn sự thật” (catusaccasammādiṭṭhi) được gọi là trí trực chứng (paccakkhañāṇa). Trong kinh này, chỉ người tự mình trực tiếp chứng biết và thấy bằng trí trực chứng ấy mới được gọi là jānato, “người biết”, và passato, “người thấy”.

1. Năm thủ uẩn;
2. Thực tính sinh khởi của chúng;
3. Thực tính diệt mất của chúng —

chỉ đối với người biết, người thấy những điều này bằng trí trực chứng ấy, lời dạy mới nói rằng người ấy có thể đạt được Thánh đạo và Thánh quả đưa đến đoạn tận các lậu hoặc. Bằng trí trực chứng ấy, đối với các pháp nêu trên…

…gồm ba loại, Đức Phật không dạy rằng người không biết, không thấy chúng có thể đạt được Thánh đạo và Thánh quả đưa đến đoạn tận các lậu hoặc.

Vì vậy, tất cả những thiện nhân mong cầu Thánh đạo và Thánh quả đưa đến đoạn tận các lậu hoặc cần ghi nhận rằng trước hết phải nỗ lực tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng — tức trí chánh kiến nói trên:

1. Năm thủ uẩn;
2. Thực tính sinh khởi của năm thủ uẩn ấy;
3. Thực tính diệt mất của năm thủ uẩn ấy.

Phần quán bằng trí tùy suy (anvayañāṇa) sẽ được trình bày ở sau.

Bây giờ, tôi sẽ tiếp tục giải thích riêng từng điều: các thủ uẩn, thực tính sinh khởi của chúng và thực tính diệt mất của chúng.

Thủ uẩn là gì?

Yaṃ kiñci bhikkhave rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati rūpupādānakkhandho.

“Này các tỳ-khưu, bất cứ sắc nào — quá khứ, vị lai hay hiện tại; bên trong hay bên ngoài; thô hay tế; hạ liệt hay cao quý; xa hay gần — hữu lậu, có thể bị chấp thủ: đó được gọi là sắc thủ uẩn.”³⁹

Nghĩa là, tất cả sắc pháp thuộc mười một phương diện dưới đây, là cảnh của các lậu hoặc — hiện hữu trong ba mươi mốt cõi — và là đối tượng bị ái (taṇhā) cùng kiến (diṭṭhi) chấp lấy là “ta, của ta”:

1. Tất cả sắc pháp quá khứ (atīta);
2. Tất cả sắc pháp vị lai (anāgata);
3. Tất cả sắc pháp hiện tại (paccuppanna);
4. Tất cả sắc pháp bên trong (ajjhatta);
5. Tất cả sắc pháp bên ngoài (bahiddhā);
6. Tất cả sắc pháp thô (oḷārika);
7. Tất cả sắc pháp tế (sukhuma);
8. Tất cả sắc pháp hạ liệt (hīna);
9. Tất cả sắc pháp cao quý (paṇīta);
10. Tất cả sắc pháp xa (dūra) — xa đối với trí của hành giả đang quán;
11. Tất cả sắc pháp gần (santika) — gần đối với trí của hành giả đang quán.

Tất cả sắc pháp hiện hữu theo mười một phương diện ấy được gọi là sắc thủ uẩn (rūpupādānakkhandha).³⁹

Tương tự, lời dạy tiếp tục trình bày riêng rằng:

Tất cả thọ pháp hiện hữu theo mười một phương diện được gọi là thọ thủ uẩn (vedanupādānakkhandha).

Tất cả tưởng pháp hiện hữu theo mười một phương diện được gọi là tưởng thủ uẩn (saññupādānakkhandha).

Tất cả các tâm sở thuộc hành hiện hữu theo mười một phương diện được gọi là hành thủ uẩn (saṅkhārupādānakkhandha).

Tất cả tâm biết, tức thức, hiện hữu theo mười một phương diện được gọi là thức thủ uẩn (viññāṇupādānakkhandha).³⁹

Vì thế, đối với năm thủ uẩn hiện hữu theo mười một phương diện, là cảnh của các lậu hoặc và là đối tượng bị ái cùng kiến chấp lấy là “ta, của ta”, trong kinh Upanisā nêu trên, Đức Phật đã lần lượt dạy:

1. Iti rūpaṃ — Đây là sắc;
2. Iti vedanā — Đây là thọ;
3. Iti saññā — Đây là tưởng;
4. Iti saṅkhārā — Đây là các tâm sở thuộc hành;
5. Iti viññāṇaṃ — Đây là thức.

Khi dạy như vậy, Đức Phật muốn nói đến cách biết nào qua các lời: “Đây là sắc; đây là thọ; đây là tưởng; đây là các tâm sở thuộc hành; đây là thức”? Câu trả lời như sau.

“Đây là sắc” — “Đây là thọ”…

Tattha iti rūpanti idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvañceva bhūtupādāyabhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇa-rasa-paccupaṭṭhāna-padaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto. …pe…

Ở đây, “đây là sắc” là: “Đây là sắc; sắc chỉ chừng ấy; ngoài chừng ấy không có sắc.” Lời này nói đến sự phân định trọn vẹn sắc, không dư sót, theo đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần, bắt đầu từ thực tính biến đổi và sự phân chia thành sắc đại chủng cùng sắc y sinh. …pe…⁴⁰

Iti vedanātiādīsupi ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, ito uddhaṃ vedanā natthi; ayaṃ saññā. Ime saṅkhārā. Idaṃ viññāṇaṃ, ettakaṃ viññāṇaṃ, ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayita-sañjānana-abhisaṅkhāraṇa-vijānanasabhāvañceva sukhādi-rūpasaññādi-phassādi-cakkhuviññāṇādibhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇa-rasa-paccupaṭṭhāna-padaṭṭhānavasena anavasesa-vedanā-saññā-saṅkhāra-viññāṇapariggaho vutto.

Trong những lời “đây là thọ”, v.v., cũng vậy: “Đây là thọ; thọ chỉ chừng ấy; ngoài chừng ấy không có thọ. Đây là tưởng. Đây là các hành. Đây là thức; thức chỉ chừng ấy; ngoài chừng ấy không có thức.” Lời này nói đến sự phân định trọn vẹn thọ, tưởng, hành và thức, không dư sót, theo đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần; bắt đầu từ thực tính cảm thọ, nhận dấu, tạo tác và biết cảnh, cùng sự phân loại như lạc, v.v.; tưởng về sắc, v.v.; xúc, v.v.; nhãn thức, v.v.⁴⁰

Iti rūpanti ettha iti-saddo idaṃ-saddena samānatthoti adhippāyenāha “idaṃ rūpa”nti. Tayidaṃ sarūpaggahaṇabhāvato anavasesapariyādānaṃ hotīti āha “ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ

Trong câu “đây là sắc”, với ý rằng từ iti có cùng nghĩa với từ idaṃ, nên nói “đây là sắc”. Vì đây là sự nắm bắt thực tính, bao hàm trọn vẹn không dư sót, nên nói: “Sắc chỉ chừng ấy; ngoài chừng ấy, sắc…”

atthī”ti. Itīti vā pakāratthe nipāto, tasmā “iti rūpa”nti iminā bhūtupādādivasena yattako rūpassa pabhedo, tena saddhiṃ rūpaṃ anavasesato pariyādiyitvā dasseti. Sabhāvatoti ruppanasabhāvato, cakkhādi-vaṇṇādisabhāvato ca. Vedanādīsupīti ettha “ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, na ito paraṃ vedanā atthīti sabhāvato vedanaṃ pajānātī”ti ādinā, sabhāvatoti ca “anubhavanasabhāvato, sātādisabhāvato cā”ti evamādinā yojetabbaṃ.

“…không hiện hữu.” Hoặc iti là bất biến từ mang nghĩa phương diện; do đó, với lời “đây là sắc”, sắc được trình bày bao quát, không dư sót, cùng tất cả sự phân loại thành sắc đại chủng, sắc y sinh, v.v. “Theo thực tính” là theo thực tính biến đổi, và theo thực tính của nhãn, v.v., của màu sắc, v.v. Trong lời “đối với thọ, v.v., cũng vậy”, cần kết hợp cách giải thích như: “Đây là thọ; thọ chỉ chừng ấy; ngoài chừng ấy không có thọ: người ấy biết rõ thọ theo thực tính.” Và với “theo thực tính”, cần kết hợp như: “Theo thực tính cảm nghiệm, và theo thực tính dễ chịu, v.v.”⁴¹

Hỏi: Đức Phật chỉ dạy vị tỳ-khưu hành giả hãy sống thường xuyên quán xét, tu tập bằng trí chánh kiến đối với các pháp thuộc năm thủ uẩn: “Đây là sắc; đây là thọ; đây là tưởng; đây là các tâm sở thuộc hành; đây là thức.” Khi được chỉ dạy như vậy, vị tỳ-khưu hành giả phải biết năm thủ uẩn ấy như thế nào? Phải quán bằng trí chánh kiến ra sao?

Đáp: Câu trả lời là như sau.

1. “Đây là sắc; sắc chỉ chừng ấy; ngoài chừng ấy không có thêm.” Ý lời dạy là phải phân định, nhận rõ toàn bộ sắc pháp bằng trí chánh kiến, không dư sót, theo đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần; bắt đầu từ thực tính biến đổi (ruppanasabhāva) và hai mươi tám loại sắc khác nhau, gồm sắc đại chủng và sắc y sinh. Thực tính biến đổi ở đây là: do các nhân như lạnh, nóng, v.v., tiến trình sắc về sau sinh khởi với nhiều dạng biến đổi, khác với tiến trình sắc đã sinh khởi trước đó. Đây là đặc tính chung (sāmaññalakkhaṇa) liên quan đến tất cả sắc. Nói cách khác, phải biết — phải quán để biết — tất cả sắc, trọn vẹn không dư sót, bằng trí chánh kiến theo đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần.

Trong lời “đây là thọ”, v.v., cũng vậy:

2. Đây là thọ; thọ chỉ chừng ấy; ngoài chừng ấy không có thêm thọ.
3. Đây là tưởng. …pe…
4. Đây là các tâm sở thuộc hành. …pe…
5. Đây là thức; thức chỉ chừng ấy; ngoài chừng ấy không có thêm thức.⁴²

2. Thực tính của thọ uẩn (vedanākkhandha) là cảm nghiệm vị của cảnh;
3. Thực tính của tưởng uẩn (saññākkhandha) là biết bằng cách ghi nhận dấu của cảnh;
4. Thực tính của hành uẩn (saṅkhārakkhandha) là tạo tác, làm thành quả pháp mà các nhân của nó cùng nhau hoàn thành, khiến quả pháp ấy sinh khởi;
5. Thực tính của thức uẩn (viññāṇakkhandha) là phân biệt, nắm lấy cảnh — tức biết cảnh;

2. Sự phân loại thọ uẩn thành lạc thọ, v.v.;
3. Sự phân loại tưởng uẩn thành tưởng về sắc, v.v.;

4. Sự phân loại hành uẩn thành xúc (phassa), tư (cetanā), v.v.;
5. Sự phân loại thức uẩn thành nhãn thức, v.v. —

bắt đầu từ những điều ấy, ý lời dạy là phải dùng trí phân định, nhận rõ thọ, tưởng, hành và thức trọn vẹn không dư sót, theo đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần. Nói cách khác, phải biết — phải quán để biết — tất cả các pháp thọ, tưởng, hành và thức trọn vẹn không dư sót bằng trí chánh kiến, theo đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần.⁴³

Phù hợp với các lời giải thích của chú giải và phụ chú giải nêu trên, vị hành giả cần tự mình phân định và quán để trực tiếp thấu biết, thấy bằng trí chánh kiến, trọn vẹn không dư sót:

1. Hai mươi tám sắc gồm sắc đại chủng và sắc y sinh; cùng đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần tương ứng của từng sắc như địa (pathavī), thủy (āpo), hỏa (tejo), phong (vāyo), v.v.;
2. Các loại thọ: lạc thọ (sukhavedanā), khổ thọ (dukkhavedanā), hỷ thọ (somanassavedanā), ưu thọ (domanassavedanā), xả thọ (upekkhāvedanā); cùng đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần của từng loại thọ;
3. Các loại tưởng: tưởng về sắc (rūpasaññā), tưởng về thanh (saddasaññā), tưởng về hương (gandhasaññā), tưởng về vị (rasasaññā), tưởng về xúc (phoṭṭhabbasaññā), tưởng về pháp (dhammasaññā); cùng đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần của từng loại tưởng;
4. Các loại hành, tức năm mươi tâm sở thuộc hành uẩn, như xúc (phassa), tư (cetanā), nhất tâm (ekaggatā), mạng quyền (jīvita), tác ý (manasikāra), v.v.; cùng đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần của từng tâm sở;
5. Các loại thức: nhãn thức (cakkhuviññāṇa), nhĩ thức (sotaviññāṇa), tỷ thức (ghānaviññāṇa), thiệt thức (jivhāviññāṇa), thân thức (kāyaviññāṇa), ý thức (manoviññāṇa); cùng đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần của từng loại thức.

Chỉ khi biết như vậy, chỉ khi thấy như vậy, mới được gọi là biết, là thấy:

1. Đây là sắc;
2. Đây là thọ;
3. Đây là tưởng;
4. Đây là các hành;
5. Đây là thức.

Khi quán để biết và thấy như vậy:

Cakkhumā viya cakkhunā rūpāni.

“Như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng mắt.”⁴⁴

Rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesaṃ ca samudayādike paccakkhe katvā dassanaṃ.

“Thấy bằng cách làm cho sắc và các pháp tiếp theo, cùng sự sinh khởi và những phương diện tiếp theo của chúng, trở thành trực tiếp hiện tiền, như nhãn thức thấy các cảnh sắc.”⁴⁵

Phù hợp với lời giải thích của chú giải và phụ chú giải như trên: cũng như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng nhãn thức, hành giả phải phân định và quán các pháp ấy với sự hỗ trợ của ánh sáng sinh khởi từ trí đang phân định và quán chúng, để tự mình trực tiếp thấu biết, thấy bằng trí chánh kiến…

…tức trí trực chứng (paccakkhañāṇa).

Chỉ khi biết và thấy như vậy, chỉ đối với người biết và thấy như vậy, Đức Phật mới dạy rằng người ấy có thể đạt được Thánh đạo và Thánh quả đưa đến đoạn tận các lậu hoặc. Đối với người không biết, không thấy như vậy, Đức Phật không dạy rằng người ấy có thể đạt được Thánh đạo và Thánh quả đưa đến đoạn tận các lậu hoặc.

Kính cẩn đội những lời dạy ấy trên đầu, trong bộ sách mang tên Nibbānagāminipaṭipadā này, tôi trình bày:

1. Phần hướng dẫn dùng trí trực chứng — tức trí chánh kiến — để phân định và quán hai mươi tám sắc thuộc sắc thủ uẩn, một trong năm thủ uẩn, cho đến khi trí thấy thấu chân đế, được biên soạn với tên Phần pháp tu phân định sắc — Rūpakammaṭṭhāna. Xem tập I.
2. Phần hướng dẫn dùng trí trực chứng — tức trí chánh kiến — để phân định và quán các danh pháp gồm tâm và tâm sở thuộc thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn và thức thủ uẩn trong năm thủ uẩn ấy, cho đến khi trí thấy thấu chân đế, được biên soạn với tên Phần pháp tu phân định danh — Nāmakammaṭṭhāna. Xem tập II.
3. Phần hướng dẫn phân chia, phân tích từng thực tính chân đế của sắc pháp và danh pháp thuộc năm thủ uẩn, rồi dùng trí trực chứng — tức trí chánh kiến — để phân định và quán theo đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần, được biên soạn với tên Phần bốn phương diện, bắt đầu bằng đặc tính — Lakkhaṇādicatukka. Xem tập IV.

Bây giờ, tôi sẽ tiếp tục trình bày ý nghĩa của lời dạy thứ hai trong kinh Upanisā nêu trên: Iti rūpassa samudayo. …pe… Iti viññāṇassa samudayo — “Đây là sự sinh khởi của sắc. …pe… Đây là sự sinh khởi của thức.”⁴⁶

“Đây là sự sinh khởi của sắc”…pe… “Đây là sự sinh khởi của thức”…

Iti rūpassa samudayoti evaṃ avijjāsamudayādivasena pañcahākārehi rūpassa samudayo.

“Đây là sự sinh khởi của sắc”: như vậy, sự sinh khởi của sắc được trình bày theo năm phương diện, bắt đầu từ sự sinh khởi của vô minh.⁴⁷

Tassa vitthāro “avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhāsamudayā rūpasamudayo, kammasamudayā rūpasamudayo, āhārasamudayā rūpasamudayoti, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatī”ti evaṃ veditabbo.

Cần hiểu phần giải rộng của lời ấy như sau: “Do vô minh sinh khởi, sắc sinh khởi; do ái sinh khởi, sắc sinh khởi; do nghiệp sinh khởi, sắc sinh khởi; do vật thực sinh khởi, sắc sinh khởi. Khi thấy đặc tính phát sinh, người ấy cũng thấy sự sinh khởi của sắc uẩn.”⁴⁸

Avijjāsamudayāti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhanirodhī hi uppādo atthibhāvavācakopi hoti, tasmā purimabhavasiddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpasamudayo, rūpassa uppādo hotīti attho. “Taṇhāsamudayā”tiādīsupi eseva nayo. Āhārasamudayāti ettha pana pavattipaccayesu kabaḷīkārāhārassa balavatāya so eva gahito. Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena utucittāni gahitāneva hontīti catusamuṭṭhānikarūpassa paccayato udaya-

“Do vô minh sinh khởi” có nghĩa là do vô minh phát sinh, do vô minh hiện hữu. Bởi “phát sinh” — đối lập với sự diệt — cũng có thể biểu thị sự hiện hữu; vì vậy, ý nghĩa là: khi vô minh đã được tạo thành trong hữu trước hiện hữu, thì trong hữu này có sự sinh khởi của sắc, sắc phát sinh. Đối với “do ái sinh khởi”, v.v., cũng theo cách ấy. Còn ở đây, trong lời “do vật thực sinh khởi”, chỉ đoàn thực (kabaḷīkārāhāra) được nêu, vì trong các duyên của thời bình nhật, đoàn thực có sức mạnh. Nhưng khi đoàn thực được nêu, nhiệt độ (utu) và tâm (citta) cũng đã được bao hàm, vì cùng là duyên của thời bình nhật. Như vậy, sự thấy sinh khởi xét theo duyên của sắc do bốn nguồn sinh…⁴⁹

dassanaṃ vibhāvitamevāti daṭṭhabbaṃ. “Nibbattilakkhaṇa”ntiādinā kālavasena udayadassanamāha. Tattha nibbattilakkhaṇanti rūpassa uppādasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ. Passantopīti na kevalaṃ paccayasamudayameva, atha kho khaṇato udayaṃ passantopi. Addhānavasena hi paṭhamaṃ udayaṃ passitvā ṭhito puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati.

…cần được hiểu là đã được làm sáng tỏ. Với lời “đặc tính phát sinh”, v.v., sự thấy sinh khởi theo thời gian được nói đến. Ở đây, “đặc tính phát sinh” là đặc tính hữu vi được gọi là sự phát sinh của sắc. “Cũng thấy” nghĩa là không chỉ thấy sự sinh khởi do duyên, mà còn thấy sự sinh khởi theo sát-na. Quả thật, sau khi trước hết thấy sự sinh khởi theo thời kỳ (addhāna), rồi thấy theo tiến trình liên tục (santati), người ấy lần lượt thấy theo sát-na (khaṇa).⁴⁹

Nibbattilakkhaṇanti addhā-santati-khaṇavasena rūpassa uppādaṃ, uppādoyeva saṅkhatalakkhaṇattā lakkhaṇanti ca vutto.

“Đặc tính phát sinh” là sự phát sinh của sắc xét theo thời kỳ, theo tiến trình liên tục và theo sát-na. Chính sự phát sinh ấy cũng được gọi là “đặc tính”, vì là một đặc tính của pháp hữu vi.⁵⁰

Phù hợp với các lời giải thích của chú giải và phụ chú giải dẫn theo bộ Paṭisambhidāmagga ở trên, nội dung cần quán theo lời dạy “đây là sự sinh khởi của sắc”, v.v., như sau.

Cách quán sự sinh khởi của sắc uẩn

1. Do vô minh (avijjā) sinh khởi, sắc do nghiệp sinh (kammaja) sinh khởi.
2. Do ái (taṇhā) sinh khởi, sắc do nghiệp sinh sinh khởi.
3. Do thủ (upādāna) sinh khởi, sắc do nghiệp sinh sinh khởi.
4. Do hành (saṅkhāra) sinh khởi, sắc do nghiệp sinh sinh khởi.
5. Do nghiệp (kamma) sinh khởi, sắc do nghiệp sinh sinh khởi.

• Thực tính sinh khởi của sắc do nghiệp sinh.

6. Do tâm (citta) sinh khởi, sắc do tâm sinh (cittaja) sinh khởi.

• Thực tính sinh khởi của sắc do tâm sinh.

7. Do nhiệt độ (utu) sinh khởi, sắc do nhiệt sinh (utuja) sinh khởi.

• Thực tính sinh khởi của sắc do nhiệt sinh.

8. Do vật thực (āhāra) sinh khởi, sắc do vật thực sinh (āhāraja) sinh khởi.

• Thực tính sinh khởi của sắc do vật thực sinh.

Đó là những nội dung cần quán. Về cách quán rộng, xem Phần minh sát, tập V — Cách quán sinh diệt rộng — Phần quán pháp sinh khởi (samudayadhammānupassī).

Trong những nội dung ấy, phần quán để biết và thấy cách quả pháp sinh khởi do nhân pháp đã sinh khởi — đã hiện hữu — như “do vô minh sinh khởi, sắc do nghiệp sinh sinh khởi”, được gọi là paccayato udayadassana: quán thực tính sinh khởi theo nhân duyên, tức quán sự sinh khởi xét theo các nhân.

Phần quán để biết và thấy cách từng nhóm quả pháp tương ứng với từng nhân sinh khởi, như thực tính sinh khởi của sắc do nghiệp sinh, thực tính sinh khởi của sắc do tâm sinh, v.v., được gọi là khaṇato udayadassana: quán thực tính sinh khởi theo sát-na, tức quán sự sinh khởi xét theo sát-na. Khi quán nội dung này cũng vậy:

Cakkhumā viya cakkhunā rūpāni…

“Như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng mắt…”⁴⁴

Rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesaṃ ca samudayādike paccakkhe katvā dassanaṃ…

“Thấy bằng cách làm cho sắc và các pháp tiếp theo, cùng sự sinh khởi và những phương diện tiếp theo của chúng, trở thành trực tiếp hiện tiền, như nhãn thức thấy các cảnh sắc…”⁴⁵

Phù hợp với lời giải thích của chú giải và phụ chú giải như trên: cũng như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng nhãn thức, hành giả phải phân định và quán các pháp ấy với sự hỗ trợ của ánh sáng sinh khởi từ trí đang phân định và quán chúng, để tự mình trực tiếp thấu biết, thấy bằng trí trực chứng — tức trí chánh kiến.

Để có thể quán như vậy, hành giả phải:

1. Đã phân định các nhân tương ứng, như vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp, v.v.;
2. Đã phân định các quả tương ứng, tức sắc, thọ, tưởng, hành và thức;
3. Đã phân định mối liên hệ nhân–quả: do từng nhân tương ứng mà từng quả tương ứng sinh khởi.

Đây là phạm vi của trí phân định danh–sắc (nāmarūpaparicchedañāṇa) và trí phân định nhân duyên (paccayapariggahañāṇa).

Chỉ hành giả đã đến bờ bên kia của trí phân định danh–sắc và trí phân định nhân duyên như vậy mới có thể quán theo nội dung samudayadhammānupassī — quán pháp sinh khởi — này. Vì thế, vị tác giả chú giải Visuddhimagga cũng đưa nội dung quán ấy vào phần trí sinh diệt (udayabbayañāṇa). Xem Visuddhimagga, tập II, trang 266.⁵¹

Trong nội dung quán này, vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp — những nhân căn bản của sắc pháp và danh pháp thuộc năm thủ uẩn hiện tại nằm trong vòng quả (vipākavaṭṭa) — là những pháp đã sinh khởi vào thời gian nào? Muốn biết câu trả lời, hãy đọc đoạn trích Paṭisambhidāmagga dưới đây.

Trích Paṭisambhidāmagga

Năm nhân quá khứ

Purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā.

“Trong nghiệp hữu trước, si là vô minh; sự tích tạo là hành; sự luyến ái là ái; sự nắm giữ là thủ; tư là hữu. Năm pháp này trong nghiệp hữu trước là các duyên cho sự tái tục ở đây.”⁵²

Tattha purimakammabhavasminti purime kammabhave, atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho.

“Ở đây, ‘trong nghiệp hữu trước’ nghĩa là: trong nghiệp hữu trước, khi nghiệp hữu được tạo tác trong đời sống quá khứ.”⁵³

Khi tạo tác, tích lũy nghiệp được gọi là nghiệp hữu (kammabhava) trong đời sống quá khứ:

1. Thực tính không biết bốn sự thật, biết sai thành đàn ông, đàn bà, người, chúng sinh, nhân loại, chư thiên, Phạm thiên, v.v., là vô minh (avijjā).
2. Các pháp thiện và bất thiện làm nhân tạo thành năm uẩn như đời sống người — các uẩn của người — đời sống chư thiên — các uẩn của chư thiên — là hành (saṅkhārā).
3. Thực tính luyến ái, ham muốn những hữu và những dục vật ấy, như đời sống người, đời sống chư thiên, là ái (taṇhā).
4. Thực tính tâm bám vào, chấp chặt những hữu và dục vật ấy là thủ (upādāna).
5. Các tư thiện hoặc tư bất thiện ấy được gọi là hữu (bhava).

Đó là nghiệp hữu, tức nghiệp. Khi quán minh sát, lấy tư (cetanā) làm chính. Khi quán mối liên hệ nhân–quả, lấy năng lực của nghiệp (kammasatti), tức nghiệp, làm chính.

Như vậy, năm pháp này đã hình thành — đã sinh khởi — khi nghiệp hữu, tức nghiệp, hiện hữu trong đời trước, là các nhân của năm uẩn tái tục trong đời hiện tại này.⁵⁴

Trong năm nhân ấy, vô minh, ái và thủ thuộc vòng phiền não; hành và nghiệp thuộc vòng nghiệp. Đó là năm nhân quá khứ. Do năm nhân quá khứ ấy, năm quả hiện tại dưới đây sinh khởi. Các quả ấy là những pháp thuộc vòng quả.

Năm quả hiện tại

Idha paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā, ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayā.

“Ở đây, sự tái tục là thức; sự nhập thai là danh–sắc; tịnh sắc là xứ; sự xúc chạm là xúc; sự cảm nghiệm là thọ. Năm pháp này trong sinh hữu ở đây có mặt do nghiệp đã tạo trước kia làm duyên.”⁵⁴

Trong đời hiện tại này:

1. Tâm tái tục — hay nói cách khác, tâm quả — có thực tính nối một đời sống quá khứ với đời hiện tại, là thức (viññāṇa).
2. Thực tính hiện khởi như đi vào thai mẹ là danh–sắc (nāmarūpa).
3. Tịnh sắc như nhãn tịnh sắc, v.v., là sáu xứ (saḷāyatana).
4. Thực tính gặp cảnh, tiếp xúc với cảnh, là xúc (phassa).
5. Thực tính cảm nghiệm cảnh, xảy ra theo cách cảm thọ cảnh, là thọ (vedanā).

Như vậy, năm pháp này sinh khởi, được hình thành khi có sự sinh (jāti) được gọi là sinh hữu (upapattibhava) trong đời hiện tại, là do nghiệp đã được tạo tác, tích lũy trong đời trước hỗ trợ làm duyên.⁵⁴

Năm nhân hiện tại

Idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā.

“Ở đây, do các xứ đã trưởng thành, si là vô minh; sự tích tạo là hành; sự luyến ái là ái; sự nắm giữ là thủ; tư là hữu. Năm pháp này trong nghiệp hữu ở đây là các duyên cho sự tái tục trong tương lai.”⁵⁵

Trong đời hiện tại này, do các xứ đã trưởng thành:

1. Thực tính không biết bốn sự thật, biết sai thành đàn ông, đàn bà, người, chúng sinh, nhân loại, chư thiên, Phạm thiên, v.v., là vô minh.
2. Các pháp thiện và bất thiện làm nhân tạo thành năm uẩn như đời sống người — các uẩn của người — đời sống chư thiên — các uẩn của chư thiên — là hành.
3. Thực tính luyến ái, ham muốn những hữu và dục vật ấy, như đời sống người, đời sống chư thiên, là ái.
4. Thực tính tâm bám vào, chấp chặt những hữu và dục vật ấy là thủ.
5. Các tư thiện hoặc tư bất thiện ấy được gọi là hữu — nghiệp hữu, tức nghiệp.

Năm pháp này, khi nghiệp hữu hiện hữu trong đời hiện tại, là những nhân của sự tái tục trong đời vị lai.⁵⁵

Ghi chú — Ở trẻ nhỏ có các xứ chưa trưởng thành trong đời hiện tại, tiến trình tâm phần lớn rơi vào hữu phần (bhavaṅga); thông thường, trẻ chưa có khả năng nỗ lực tạo nghiệp sinh một hữu khác (bhavantarajanakakamma), tức nghiệp có sức mạnh làm phát sinh một đời sống. Vì thế mới nói: “Do các xứ đã trưởng thành trong đời hiện tại này.”⁵⁶

Năm quả vị lai

Āyatiṃ paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā, ime pañca dhammā āyatiṃ upapattibhavasmiṃ idhakatassa kammassa paccayā.

“Trong tương lai, sự tái tục là thức; sự nhập thai là danh–sắc; tịnh sắc là xứ; sự xúc chạm là xúc; sự cảm nghiệm là thọ. Năm pháp này trong sinh hữu tương lai có mặt do nghiệp đã tạo ở đây làm duyên.”⁵⁷

1. Tâm tái tục — hay nói cách khác, tâm quả — có thực tính nối một đời sống hiện tại với đời vị lai, là thức.
2. Thực tính hiện khởi như đi vào thai mẹ là danh–sắc.
3. Tịnh sắc như nhãn tịnh sắc, v.v., là sáu xứ.
4. Thực tính gặp cảnh, tiếp xúc với cảnh, là xúc.
5. Thực tính cảm nghiệm cảnh, xảy ra theo cách cảm thọ cảnh, là thọ.

Năm pháp này sinh khởi khi có sự sinh, được gọi là sinh hữu, trong đời vị lai, do nghiệp đã được tạo tác, tích lũy trong đời hiện tại này hỗ trợ làm duyên.⁵⁷

Cách phân định thời kỳ

Trong lời dạy về duyên khởi có mười hai chi: vô minh, hành, thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già–chết. Theo lời dạy trong Paṭisambhidāmagga nêu trên, bộ Abhidhammatthasaṅgaha phân định thời kỳ (addhā) của mười hai chi ấy như sau.

Avijjā saṅkhārā atīto addhā, jāti jarāmaraṇaṃ anāgato addhā, majjhe aṭṭha paccuppanno addhā.

“Vô minh và hành thuộc thời kỳ quá khứ; sinh và già–chết thuộc thời kỳ vị lai; tám chi ở giữa thuộc thời kỳ hiện tại.”⁵⁸

Vô minh và hành là các pháp thuộc thời kỳ quá khứ. Sinh và già–chết là các pháp thuộc thời kỳ vị lai. Tám pháp ở giữa — thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ và hữu, tức nghiệp hữu — là các pháp thuộc thời kỳ hiện tại.⁵⁸

Đó là cách phân chia mười hai chi duyên khởi theo thời gian, lấy đời hiện tại làm trung tâm. Lời dạy trình bày cách các chi duyên khởi hiện hữu trong ba đời quá khứ, hiện tại và vị lai liên hệ nhân–quả với nhau và sinh khởi tiếp nối nhiều lần. Tương tự, tùy theo khả năng, cũng có thể hướng trí về quá khứ và vị lai, quán sự sinh khởi tiếp nối của các chi duyên khởi trong từng nhóm ba đời, với các chi liên hệ nhân–quả với nhau.

Atītepi paccayā ceva paccayasamuppannadhammā ca, anāgatepi etarahipi paccayā ceva paccayasamuppannadhammā ca.

“Trong quá khứ cũng chỉ có các duyên và các pháp do duyên sinh; trong vị lai và hiện tại cũng có các duyên và các pháp do duyên sinh.”⁵⁹

1. Trong quá khứ cũng chỉ có các nhân và các quả.
2. Trong vị lai cũng chỉ có các nhân và các quả.
3. Trong hiện tại cũng chỉ có các nhân và các quả.⁵⁹

Theo lời giải của chú giải Sammohavinodanī trên đây, để có thể biết rằng trong quá khứ cũng chỉ có các nhân và các quả, cần phân định các nhân trong một số đời quá khứ, như hai đời, ba đời.

Ekadesato jānitabbaṃ — Cần biết một phần

Vipassakena pana kammantarañca vipākantarañca ekadesato jānitabbaṃ.

“Người tu tập minh sát cần biết một phần sự khác biệt của nghiệp và sự khác biệt của quả.”⁶⁰

Ekadesato jānitabbaṃ. Anavasesato jānituṃ na sakkā avisayattā. Sabbena sabbaṃ ajānane paccayapariggaho na paripūrati.

“Cần biết một phần: không thể biết trọn vẹn không dư sót, vì điều ấy nằm ngoài phạm vi của mình. Nhưng nếu hoàn toàn không biết thì sự phân định nhân duyên không viên mãn.”⁶¹

Có nhiều loại nghiệp: nghiệp cho quả ngay trong đời hiện tại (diṭṭhadhammavedanīyakamma); nghiệp cho quả trong đời thứ hai (upapajjavedanīyakamma); nghiệp cho quả từ đời thứ ba cho đến đời đạt Niết-bàn (aparāpariyavedanīyakamma)…

…v.v. Trong các nghiệp ấy, hành giả đang tu tập đề mục minh sát cần biết một phần (ekadesa) sự khác biệt của nghiệp (kammantara), tức nghiệp mạnh hoặc yếu; và sự khác biệt của quả (vipākantara), tức quả hạ liệt hoặc cao quý, đen tối hoặc trong sáng, v.v. Các vị Thanh văn không thể biết hết những sự khác biệt của nghiệp và quả, trọn vẹn không dư sót; vì đó không phải phạm vi của Thanh văn, mà là phạm vi của chư Phật Chánh Đẳng Giác có nhất thiết trí. Tuy nhiên, nếu hoàn toàn không biết các nghiệp và quả của nghiệp ấy thì trí phân định nhân duyên, trí nhận rõ và phân định các nhân, không thể hoàn thành, viên mãn.⁶²

Khi phân định và quán để biết, thấy nghiệp và quả của nghiệp bằng trí chánh kiến như vậy — đặc biệt, khi phân định và quán để biết, thấy cách các quả như danh–sắc tái tục trong đời hiện tại sinh khởi do hành và nghiệp được tạo tác trong đời trước với vô minh, ái và thủ bao quanh — liệu hành giả chỉ nương vào lời thầy mà thôi chăng? Câu trả lời như sau.

Ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati.

“Người có trí thấy bằng trí những pháp đã được hiển lộ, như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng mắt.”⁶³

Jānatoti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ, atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesaṃ ca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ ‘passato’ti vuttanti evaṃ vā ettha attho.

“Hoặc ý nghĩa ở đây là: sau khi nói ‘người biết’, từ ‘người thấy’ được nói thêm để làm rõ rằng sự biết ở đây không nhằm nói đến việc chỉ nghe truyền lại hay suy xét về phương diện lý lẽ; mà là thấy bằng cách làm cho sắc và các pháp tiếp theo, cùng sự sinh khởi và những phương diện tiếp theo của chúng, trở thành trực tiếp hiện tiền, như nhãn thức thấy các cảnh sắc.”⁶⁴

Ở đây không có ý nói đến sự biết do học — anussava — chỉ nương vào lời thầy, biết vì nghe thầy nói, được thầy dạy. Cũng không có ý nói đến sự biết chỉ do suy nghĩ, xét đoán các phương diện rằng: “Ắt hẳn điều ấy là như vậy; ắt hẳn điều ấy là như vậy.” Điều thực sự được nói đến là: như người có mắt thấy cảnh sắc bằng nhãn thức, hành giả đầy đủ các trí minh sát như trí phân định nhân duyên tự mình trực tiếp thấu biết, thấy bằng trí trực chứng — tức trí chánh kiến — năm thủ uẩn cùng thực tính sinh khởi và diệt mất của chúng; những pháp này đã được ánh sáng sinh từ các trí minh sát ấy soi đến và làm hiển lộ. Chỉ sự biết, sự thấy ấy mới là dassana — sự biết và thấy — được muốn nói ở đây.⁶⁵

Có thể biết, thấy như vậy được chăng?

Một số thiện nhân lại hỏi: “Một vị Thanh văn là hành giả có thể tự mình dùng trí trực chứng — tức trí chánh kiến — để trực tiếp thấu biết, thấy cách các quả như danh–sắc tái tục trong đời này sinh khởi do hành và nghiệp được tạo tác trong đời quá khứ với vô minh, ái và thủ bao quanh…”

“…như vậy được chăng?” Nếu thiện nhân vẫn còn băn khoăn, chưa an tâm, hãy tiếp tục đọc các lời giải thích dưới đây.

Nibbatti passitabbā — Cần thấy sự phát sinh

Hành giả đã đạt trí phân định danh–sắc và trí phân định nhân duyên phải quán xét, tu tập minh sát trên các pháp hành danh–sắc ấy cùng với các nhân của chúng, bằng cách đặt chúng dưới ba tướng. Khi quán xét, tu tập minh sát như vậy, bộ Paṭisambhidāmagga cũng chỉ dạy phải quán để thấy đặc tính phát sinh (nibbattilakkhaṇa).⁶⁶ Chú giải Paṭisambhidāmagga giải thích đặc tính phát sinh ấy theo ba phương diện như sau.

Nibbattilakkhaṇanti addhā-santati-khaṇavasena rūpassa uppādaṃ, uppādoyeva saṅkhatalakkhaṇattā lakkhaṇanti ca vutto.

“‘Đặc tính phát sinh’ là sự phát sinh của sắc xét theo thời kỳ, theo tiến trình liên tục và theo sát-na. Chính sự phát sinh ấy cũng được gọi là ‘đặc tính’, vì là một đặc tính của pháp hữu vi.”⁶⁷

Sự phát sinh (nibbatti) có ba loại: phát sinh theo thời kỳ (addhānibbatti), phát sinh theo tiến trình liên tục (santatinibbatti), phát sinh theo sát-na (khaṇanibbatti).

1. Các sắc pháp và danh pháp từ tái tục đến tử trong một đời sống là các pháp hiện tại theo thời kỳ (addhāpaccuppanna). Sự sinh khởi, thực tính phát sinh của các pháp hiện tại theo thời kỳ ấy là addhānibbatti.
2. Các sắc pháp và danh pháp nằm trong một tiến trình sắc liên tục hoặc một tiến trình danh liên tục là các pháp hiện tại theo tiến trình liên tục (santatipaccuppanna). Sự sinh khởi, thực tính phát sinh của các pháp ấy là santatinibbatti.
3. Các sắc pháp và danh pháp được bao hàm trong ba sát-na sinh, trụ và diệt (uppāda–ṭhiti–bhaṅga) là các pháp hiện tại theo sát-na (khaṇapaccuppanna). Sự sinh khởi, thực tính phát sinh của các pháp ấy là khaṇanibbatti.

4. Chú giải Visuddhimagga cũng chỉ dạy phải quán để thấy cách các sắc do nghiệp sinh phát sinh do nghiệp trong từng sát-na, kể từ sát-na tái tục.⁶⁸ Đó là kammato nibbatti — phát sinh do nghiệp. Tương tự, cũng chỉ dạy phải dùng trí minh sát quán để biết, thấy sắc do tâm sinh phát sinh do tâm, sắc do nhiệt sinh phát sinh do nhiệt, và sắc do vật thực sinh phát sinh do vật thực. Đó là quán bằng trí minh sát để thấy đặc tính phát sinh ban đầu của sắc, cũng như cách sinh khởi và sự phát sinh của các sắc pháp liên tục sinh diệt trong từng sát-na.⁶⁹

5. Lại nữa, cũng chỉ dạy phải dùng trí minh sát quán để thấy đặc tính phát sinh ban đầu của các danh pháp, bắt đầu từ danh tái tục do sức mạnh của nghiệp đã tích lũy trong đời quá khứ; và đặc tính phát sinh ban đầu của các danh pháp sinh khởi trong thời bình nhật do những nhân như môn và cảnh gặp nhau, v.v.⁷⁰

Chỉ dẫn tóm tắt cách quán

… Kālena rūpaṃ sammasitabbaṃ, kālena arūpaṃ. Rūpaṃ sammasantena rūpassa nibbatti passitabbā. Seyyathidaṃ — idaṃ rūpaṃ nāma kammādivasena catūhi kāraṇehi nibbattati. Tattha sabbesaṃ sattānaṃ rūpaṃ nibbattamānaṃ paṭhamaṃ kammato nibbattati. Paṭisandhikkhaṇeyeva hi gabbhaseyyakānaṃ tāva tisantativasena vatthu-kāya-bhāvadasakasaṅkhātāni tiṃsarūpāni nibbattanti, tāni ca kho paṭisandhicittassa uppādakkhaṇeyeva. Yathā ca uppādakkhaṇe, tathā ṭhitikkhaṇepi bhaṅgakkhaṇepi…

“… Có lúc cần quán sắc, có lúc cần quán danh. Khi quán sắc, cần thấy sự phát sinh của sắc. Như sau: sắc này phát sinh do bốn nhân, bắt đầu bằng nghiệp. Trong đó, khi sắc của tất cả chúng sinh phát sinh, trước hết nó phát sinh do nghiệp. Đối với những chúng sinh thai sinh, ngay sát-na tái tục, ba mươi sắc, được gọi là nhóm mười sắc ý vật, nhóm mười sắc thân và nhóm mười sắc tính, phát sinh theo ba dòng tương tục; chúng phát sinh ngay sát-na sinh của tâm tái tục. Như ở sát-na sinh, ở sát-na trụ và sát-na diệt cũng vậy…”⁷¹

Yathā ca rūpaṃ sammasantena rūpassa, evaṃ arūpaṃ sammasantenapi arūpassa nibbatti passitabbā. Sā ca kho ekāsīti lokiyacittuppādavasena. Seyyathidaṃ — idañhi arūpaṃ nāma purimabhave āyūhitakammavasena paṭisandhiyaṃ tāva ekūnavīsati cittuppādappabhedaṃ nibbattati…

“Cũng như người quán sắc cần thấy sự phát sinh của sắc, người quán danh cũng cần thấy sự phát sinh của danh. Sự phát sinh ấy được xét theo tám mươi mốt loại tâm hiệp thế cùng các tâm sở tương ưng. Như sau: trước hết, ở tái tục, danh này phát sinh thành mười chín loại tâm cùng các tâm sở tương ưng, do nghiệp đã tích lũy trong đời sống trước…”⁷²

“Nibbatti passitabbā”ti paṭhamaṃ tāva āgamānusārato anumānavasena daṭṭhabbā. Tato paraṃ anukkamena balappatte bhāvanāñāṇe paccakkhatopi dissatīti.

“‘Cần thấy sự phát sinh’: trước hết cần thấy bằng suy luận, theo kinh điển. Sau đó, khi trí tu tập dần dần đạt sức mạnh, sự phát sinh ấy cũng được thấy bằng trực chứng.”⁷³

Hãy dùng trí minh sát quán để biết, thấy thực tính phát sinh (nibbatti) của các sắc như nhóm mười sắc thân (kāyadasakakalāpa), nhóm mười sắc tính (bhāvadasakakalāpa), nhóm mười sắc ý vật (hadayadasakakalāpa), bắt đầu sinh khởi do nghiệp vào lúc tái tục; thực tính phát sinh, tức sự sinh khởi (uppāda) của sắc trong từng sát-na; thực tính bắt đầu phát sinh của sắc do tâm sinh, sắc do nhiệt sinh và sắc do vật thực sinh, do các nhân là tâm, nhiệt và vật thực; và thực tính phát sinh, tức sự sinh khởi lặp đi lặp lại không gián đoạn của các sắc ấy suốt đời sống. Tương tự, hãy quán để biết, thấy thực tính bắt đầu phát sinh của danh kể từ lúc tái tục; và thực tính phát sinh, tức sự sinh khởi lặp đi lặp lại của các danh ấy suốt đời sống do những nhân như môn và cảnh gặp nhau, v.v.⁷⁴

Nibbatti passitabbā — “Hãy quán thực tính phát sinh, tức sự sinh khởi của danh–sắc suốt đời sống, bắt đầu từ lúc tái tục”: trước hết, cần quán bằng suy luận (anumāna), để trí lần theo kinh điển (āgama). Sau khi quán như vậy, nếu tiếp tục tuần tự tu tập, khi trí tu tập đạt sức mạnh thì paccakkhatopi dissati — sự phát sinh ấy cũng sẽ hiển lộ với trí bằng trực chứng; cũng sẽ có thể quán bằng trí trực chứng.⁷³

Trí suy luận (anumānañāṇa) này là trí suy luận có trước trí trực chứng. Một vị đệ tử không phải chỉ dừng lại ở trí suy luận ấy; từ trí suy luận ấy, vị ấy phải tu tập, nỗ lực để đạt đến trí trực chứng.

Ý nghĩa là như sau. Giả sử một hành giả, sau khi thiết lập định thành công, bắt đầu nỗ lực tu tập đề mục sắc. Khi ấy, vị ấy bắt đầu tác ý đến từng đặc tính riêng của bốn đại:

1. Thực tính cứng của địa đại (pathavīdhātu);
2. Thực tính chảy của thủy đại (āpodhātu);
3. Thực tính nóng của hỏa đại (tejodhātu);
4. Thực tính nâng đỡ của phong đại (vāyodhātu).

Giả sử vị ấy bắt đầu tác ý đến từng đặc tính riêng của bốn đại như vậy. Ngay khi vừa tác ý, để lập tức thấy các nhóm sắc (rūpakalāpa) bằng trí; để tầm thấy của trí đạt đến, thấu suốt và phân định được thực tính pháp chân đế (paramatthadhamma), tức từng đặc tính riêng của bốn đại có trong mỗi nhóm sắc — đó là việc hết sức khó khăn, nếu vị ấy không phải người có pāramī rất mực chín muồi như các bậc Đại trưởng lão Sāriputta và Bāhiya Dārucīriya.

Theo lời dạy của Đức Phật trong kinh điển rằng “có từng đặc tính riêng của bốn đại hiện hữu trong mỗi nhóm sắc”, vị ấy dùng trí phân định và tu tập quán các thực tính cứng, chảy, nóng và nâng đỡ, là đặc tính riêng của bốn đại. Khi phân định và tu tập quán như vậy, trước khi tầm thấy của trí đạt đến chân đế, tức từng đặc tính riêng của bốn đại trong mỗi nhóm sắc, hành giả chưa thể dùng trí phá vỡ những khối sắc rắn chắc — khối liên tục (santatighana), khối tập hợp (samūhaghana) và khối phận sự (kiccaghana). Vì vậy, trí tu tập vẫn còn chỉ hoạt động trong phạm vi chế định, như chế định về sự liên tục (santatipaññatti) và chế định về tập hợp (samūhapaññatti).

Tuy nhiên, các chế định ấy là những chế định mà từ đó có thể rút ra thực tính chân đế. Chúng không phải loại chế định không thể rút ra thực tính chân đế, như chế định kasiṇa đất do trí tu tập kasiṇa đất tạo nên, lan khắp mười phương. Chúng cũng không phải loại chế định không thể rút ra thực tính chân đế, như kasiṇa hư không.

Hành giả vẫn tiếp tục phân định, tu tập quán chính các thực tính cứng, chảy, nóng và nâng đỡ của bốn đại, tuy chúng chưa thoát khỏi các khối chế định, như chế định về sự liên tục. Nhờ phân định, tu tập quán như vậy, khi trí tu tập đạt đầy đủ sức mạnh, vị ấy cũng có thể tự mình trực tiếp thấu suốt, biết và thấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến, các thực tính chân đế là từng đặc tính riêng của bốn đại hiện hữu trong mỗi nhóm sắc. (Xem cách quán chi tiết ở phần đề mục sắc.)

Tương tự, trong phần quán đặc tính phát sinh (nibbattilakkhaṇa) này, khi hành giả hướng trí tu tập đến quán cách danh–sắc tái tục phát sinh do nghiệp quá khứ; cách danh–sắc thuộc vòng quả (vipākavaṭṭa) phát sinh suốt đời sống do chính nghiệp quá khứ ấy; và thực tính bắt đầu phát sinh của danh–sắc, như danh–sắc tái tục, v.v., thì trước khi trí tu tập chín muồi, vị ấy chưa thể lập tức biết và thấy. Theo kinh điển (āgama), tức lời Đức Phật dạy: “Lúc tái tục có ba mươi sắc. Nếu là tái tục tam nhân câu hành hỷ thì có ba mươi bốn danh pháp”, v.v. — như vậy, theo những lời kinh điển ấy…

… vị ấy mới chỉ quán bằng cách ước định nhờ sức của trí suy luận (anumānañāṇa). Tuy nhiên, hành giả không được chỉ dừng ở mức trí suy luận phải quán bằng ước định ấy, mà phải tiếp tục tuần tự phân định, tu tập quán cho đến khi đạt trí trực chứng.

Trong thời gian trí tu tập chưa chín muồi, khi quán bằng ước định theo suy luận như vậy, hướng dần về tái tục và tuần tự phân định danh–sắc, đôi lúc hành giả còn thấy các hình ảnh chế định. Đó là do thói quen của tâm đã hoạt động nhiều trong phạm vi chế định suốt luân hồi; do sự tác ý (manasikāra), ở đây được gọi là tâm hướng ý môn (manodvārāvajjana) trong các tâm ấy, tác ý đến chế định. Đó là các khối sắc chưa thoát khỏi những khối chế định, như chế định về sự liên tục, về tập hợp và về hình dạng (saṇṭhānapaññatti). Tuy nhiên, chúng là những chế định mà từ đó có thể rút ra thực tính chân đế. Do vậy, hành giả bắt đầu phân định trở lại từ bốn đại hiện hữu trong khối sắc còn lẫn chế định ấy. Khi thấy các nhóm sắc, vị ấy tiếp tục phân định bốn đại có trong từng nhóm sắc. Nếu thành công, vị ấy tiếp tục phân định các danh–sắc còn lại. Mỗi khi các hình ảnh chế định xuất hiện, vị ấy đều sử dụng chính phương pháp này. Nếu thực hành tuần tự như vậy, khi trí tu tập đạt sức mạnh và năng lực lớn, vị ấy cũng có thể tự mình trực tiếp thấu suốt, biết và thấy đặc tính bắt đầu phát sinh của danh–sắc tái tục bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến.

Tương tự, nếu tiếp tục thực hành tuần tự, khi trí tu tập trở nên mạnh mẽ và chín muồi, vị ấy cũng có thể phân định bằng trí trực chứng các hành và nghiệp đã tạo tác trong đời sống quá khứ, được vô minh, ái và thủ bao quanh. Vị ấy cũng có thể thấy thực tính phát sinh, tức cách các danh–sắc quả tương ứng, như danh–sắc tái tục, phát sinh do vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp ấy. (Xem chi tiết cách phân định, tu tập quán ở phần duyên khởi.)

Trong phép quán ấy, phần quán để thấu suốt bằng trí trực chứng cách các quả tương ứng, như danh–sắc tái tục, hiện khởi do những nhân tương ứng, như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp, là paccayato udayadassana — cách quán sự sinh khởi theo nhân duyên. Phần quán để thấu suốt bằng trí trực chứng thực tính sinh khởi (uppāda) của danh–sắc quả là khaṇato udayadassana — cách quán sự sinh khởi theo sát-na. (Xem cách tu tập quán chi tiết ở chương Trí sinh diệt trong phần minh sát.)

Đó là loại nghiệp nào?

Đối với cách quán ấy, chú giải và phụ chú giải Saṃyutta giải thích kinh Upanisa rằng: cũng như một người có mắt thấy được các loại cảnh sắc bằng nhãn thức, hành giả cũng phải tự mình trực tiếp thấu suốt, biết và thấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến, năm thủ uẩn như danh–sắc tái tục…⁷⁵

… cùng đặc tính bắt đầu phát sinh (nibbatti) của các thủ uẩn ấy; và thực tính sinh khởi (samudaya), tức sự hiện khởi của các danh–sắc quả tương ứng, như danh–sắc tái tục, do những nhân tương ứng, như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp.

Đức Phật cũng dạy trong kinh Upanisa này rằng: chỉ khi biết như vậy, chỉ khi thấy như vậy, chỉ người biết như vậy, chỉ người thấy như vậy mới có thể đạt Thánh đạo và Thánh quả đưa đến sự tận diệt các lậu hoặc.

Lại nữa, chú giải Visuddhimagga cũng chỉ dạy rằng hành giả đang tu tập đề mục thiền minh sát phải quán để thấu suốt bằng trí trực chứng một phần sự khác biệt giữa các nghiệp và sự khác biệt giữa các quả dị thục.⁷⁶

Vì thế, này thiện hữu, khi phân định các nhân quá khứ, cũng hãy quán để biết, thấy bằng trí trực chứng vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp đã tạo tác trong đời sống quá khứ ấy, với sự trợ giúp của ánh sáng phát sinh do trí minh sát đang quán, giống như đang thấy các loại cảnh sắc bằng nhãn thức.

Giữa chúng sinh này với chúng sinh khác, vô minh, ái và thủ không giống nhau; hành và nghiệp cũng không giống nhau.

Có người đã tạo nghiệp với mục đích đạt được đời sống nam giới. Nghiệp ấy được bao quanh bởi vô minh nhận biết sai là “nam giới”, ái luyến đắm đời sống nam giới, và thủ khiến tâm bám chặt vào đời sống nam giới. Có người đã tạo nghiệp với mục đích đạt được đời sống nữ giới. Nghiệp ấy được bao quanh bởi vô minh nhận biết sai là “nữ giới”, ái luyến đắm đời sống nữ giới, và thủ khiến tâm bám chặt vào đời sống nữ giới.

Tương tự, hành và nghiệp giữa người này với người khác phần nhiều cũng sai khác nhau. Ở một số hành giả, nghiệp bố thí đang cho quả; ở một số khác, nghiệp trì giới đang cho quả; ở một số khác nữa, nghiệp tu tập đang cho quả. Ngay trong nghiệp bố thí, ở một số hành giả, nghiệp cúng dường vật thực đang cho quả; ở một số khác, nghiệp cúng dường hoa đang cho quả; ở một số khác nữa, nghiệp cúng dường y đang cho quả. Tương tự, trong nghiệp trì giới, ở một số người, thiện nghiệp giữ năm giới đang cho quả; ở một số khác, thiện nghiệp giữ tám giới; ở một số khác nữa, thiện nghiệp giữ mười giới đang cho quả. Tương tự, trong nghiệp tu tập, ở một số hành giả, nghiệp tu tập niệm hơi thở đang cho quả; ở một số khác, nghiệp tu tập tâm từ; ở một số khác nữa, nghiệp tu tập kasiṇa đang cho quả. (Ở đây đặc biệt nói đến các tốc hành tâm định dục giới thuộc cận hành.)

Như vậy, nghiệp giữa hành giả này với hành giả khác cũng có thể sai khác nhau. Hành giả phải phân định, tu tập quán để tự mình trực tiếp biết và thấy, bằng con mắt trí trực chứng, tức con mắt trí chánh kiến, như đang thấy bằng mắt: sự khác biệt của vô minh, ái và thủ ấy; sự khác biệt của hành và nghiệp đang cho quả ấy; và sự khác biệt của các uẩn quả dị thục phát sinh do vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp sai khác ấy…

… như năm uẩn trong đời sống nam giới, năm uẩn trong đời sống nữ giới, năm uẩn trong đời sống chư thiên, năm uẩn trong đời sống Phạm thiên, v.v. Chỉ khi biết và thấy như vậy mới gọi là biết và thấy đối tượng quán về thực tính sinh khởi (samudaya) được nêu trong kinh Upanisa này:

Iti rūpassa samudayo. Pe. Iti viññāṇassa samudayo.

“Đây là sự sinh khởi của sắc. Pe [lược]. Đây là sự sinh khởi của thức.”⁷⁷

Hãy tạm dừng để suy xét

Giả sử này thiện hữu, bạn đã đến tuổi sáu mươi. Danh–sắc tái tục của bạn chính là danh–sắc thuộc năm thủ uẩn đã phát sinh hơn sáu mươi năm trước, vào lúc chất dịch kalala tái tục mới hình thành trong bụng mẹ. Kinh Pāli, chú giải và phụ chú giải chỉ dạy phải quán để biết, thấy bằng trí trực chứng cả thực tính bắt đầu phát sinh (nibbatti), tức thực tính sinh khởi (samudaya) của danh–sắc tái tục ấy.

Lại nữa, vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp có thể làm phát sinh các pháp thuộc vòng quả, tức năm thủ uẩn bắt đầu bằng danh–sắc tái tục ấy, cũng là:

Purimakammabhavasmiṃ…

“Trong nghiệp hữu trước…”⁷⁸

“Purimakammabhavasmi”nti purime kammabhave, atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho.

“‘Trong nghiệp hữu trước’ nghĩa là trong nghiệp hữu trước, khi nghiệp hữu đang được tạo tác trong đời sống quá khứ.”⁷⁹

Kinh Pāli và chú giải đã nói rõ như vậy, v.v., rằng chúng chỉ là nhóm pháp đã phát sinh khi tạo tác nghiệp hữu trong đời sống quá khứ.

Trong kinh Upanisa này, Đức Phật cũng dạy rằng chỉ khi biết và thấy bằng trí trực chứng thực tính sinh khởi (samudaya) — tức sự sinh khởi của năm uẩn quả dị thục, bắt đầu bằng danh–sắc tái tục, do sự hiện khởi của những nhân tương ứng như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp — cùng đặc tính bắt đầu phát sinh (nibbattilakkhaṇa), tức thực tính phát sinh của năm thủ uẩn ấy, bắt đầu bằng năm uẩn tái tục, thì người biết và thấy mới có thể đạt Thánh đạo, Thánh quả đưa đến sự tận diệt các lậu hoặc. Ngài cũng dạy rằng người không biết, không thấy bằng trí trực chứng thì không thể đạt Thánh đạo, Thánh quả đưa đến sự tận diệt các lậu hoặc. Cũng hãy ghi nhớ tương tự đối với các đối tượng quán: thực tính sinh khởi, tức cách quả vị lai phát sinh do nhân hiện tại; và thực tính sinh khởi, tức thực tính bắt đầu phát sinh của các quả vị lai. (Xem chi tiết các đối tượng quán ở phần duyên khởi và chương Trí sinh diệt trong phần minh sát.)

Vì thế, này thiện hữu, đối với quá khứ và vị lai, hay các nhân và quả thuộc những đời sống quá khứ và vị lai, bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến…

… hãy suy xét xem có nên quán để tự mình trực tiếp thấu suốt, biết và thấy hay không.

Cách quán quá khứ và vị lai bằng trí tùy suy

Anamataggoyaṃ bhikkhave saṃsāro, pubbā koṭi na paññāyati…

“Này các tỳ-khưu, luân hồi này không có khởi đầu có thể biết được; điểm đầu tiên không được nhận biết…”⁸⁰

Theo những lời dạy như vậy, hành trình luân hồi quá khứ của một chúng sinh dài đến mức, dù dùng trí lần theo để nhớ lại, vẫn không thể biết được điểm đầu của luân hồi. Là một vị đệ tử, không thể quán hết, phân định hết, hay dùng trí phân biệt hết không sót danh–sắc đã sinh diệt, cũng như các nhân và quả trong toàn bộ luân hồi dài như vậy.

Dīgho bālāna saṃsāro, saddhammaṃ avijānataṃ.

“Luân hồi dài đối với những kẻ ngu không biết Chánh pháp.”⁸¹

Đối với những phàm phu mê muội chưa biết pháp của bậc thiện trí, tức bốn sự thật, hành trình luân hồi vị lai cũng rất dài. Là một vị đệ tử, không thể quán hết, phân định hết, hay dùng trí phân biệt hết không sót các hành là danh–sắc, cùng các nhân và quả sẽ phát sinh trong suốt hành trình luân hồi vị lai ấy.

Lại nữa, là một vị đệ tử, cũng không thể quán hết, phân định hết, hay dùng trí phân biệt hết không sót các hành là danh–sắc, cùng các nhân và quả phát sinh suốt một đời sống từ tái tục đến tử, được gọi là hiện tại theo thời kỳ (addhāpaccuppanna). Bởi các vị đệ tử chỉ có thể tu tập quán, phân định và dùng trí phân biệt một phần (ekadesa), một bộ phận mà thôi.

Xin giải thích thêm một chút. Trong dòng tương tục của một chúng sinh, các nhóm sắc đã phát sinh, đang phát sinh và sẽ phát sinh suốt đời sống từ tái tục đến tử là vô cùng nhiều. Hãy tạm gác các sắc đã, đang và sẽ phát sinh trong toàn bộ đời sống sang một bên. Chỉ xét các sắc có thể hiện hữu trong thân này ở trạng thái sinh, trụ hoặc diệt, trong thời gian của một tiến trình sắc liên tục: nếu dùng trí suy tính theo lượng trung bình có được trong thân một người vóc dáng vừa phải, chú giải Visuddhimagga giải thích rằng lượng các hạt nhóm sắc cực nhỏ, cỡ bụi paramāṇu, sẽ khoảng một doṇa — doṇamattā, tiếng Miến giải là khoảng một “seit”.⁸²⁸³ Mỗi nhóm sắc ấy đều có bốn đại. Tuy nhiên, các vị đệ tử không thể quán hết từng đại trong từng nhóm sắc. Các vị chỉ có thể quán một phần bốn đại hiện hữu trong một phần các nhóm sắc. Có một phần địa đại đã quán được, và có một phần địa đại chưa quán được. Với thủy đại, v.v., cũng hãy hiểu tương tự. Với các sắc y sinh cũng hãy hiểu tương tự.

Tương tự, trong một đời sống có rất nhiều nhãn thức, tức rất nhiều lộ nhãn thức đã phát sinh. Trong số ấy, đối với một vị đệ tử, có nhiều nhãn thức, tức nhiều lộ nhãn thức đã quán được; và cũng có nhiều nhãn thức, tức nhiều lộ nhãn thức chưa quán được. Với nhĩ thức, tức lộ nhĩ thức, v.v., cũng hãy hiểu tương tự.

Khi phân định và quán minh sát danh–sắc hiện tại, được gọi là hiện tại theo thời kỳ (addhāpaccuppanna), chỉ có thể phân định, quán minh sát một phần, còn một phần danh–sắc thì không thể phân định, quán minh sát. Tương tự, khi hành giả phân định và quán minh sát các pháp quá khứ, vị lai, những sắc pháp và danh pháp đã phân định, tu tập quán được cũng chỉ là một phần nhỏ. Danh–sắc chưa phân định, chưa tu tập quán được thì nhiều hơn rất nhiều.

Tương tự, khi phân định và quán minh sát các nhân và quả, những nhân và quả đã phân định, tu tập quán được chỉ có một phần nhỏ; những nhân và quả chưa phân định, chưa quán được thì nhiều hơn rất nhiều. Bởi các vị đệ tử chỉ có thể biết một phần, một bộ phận của nghiệp và quả của nghiệp.

Đức Phật có mười hai quả dị thục. Đối với mỗi quả dị thục, nghiệp tạo nên quả ấy là một nghiệp riêng. Tương tự, trong một đời sống, một vị đệ tử gặp các loại cảnh đáng ưa (iṭṭhārammaṇa) và các loại cảnh không đáng ưa (aniṭṭhārammaṇa) là điều tự nhiên. Gặp các loại cảnh đáng ưa là do các thiện nghiệp quá khứ khác nhau; gặp các loại cảnh không đáng ưa cũng là do các bất thiện nghiệp quá khứ khác nhau. Một vị đệ tử không thể phân định, quán minh sát hết không sót các nghiệp và quả của nghiệp ấy, bởi điều đó không thuộc phạm vi của các vị đệ tử. Nghiệp và quả của nghiệp đã phân định, tu tập quán được chỉ có ít; nghiệp và quả của nghiệp chưa phân định, chưa tu tập quán được thì nhiều hơn rất nhiều.

Các sắc pháp, danh pháp, nhân và quả ấy được gọi là các hành (saṅkhāra). Chú giải Visuddhimagga gọi các hành đã phân định và tu tập quán được bằng trí minh sát là các pháp “đã thấy” (diṭṭha); gọi các hành chưa phân định được, chưa thể quán hoặc chưa quán bằng trí minh sát là các pháp “chưa thấy” (adiṭṭha).

Paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa…

“Đối với cảnh đã được thấy bằng trực chứng…”⁸⁴

Chú giải giải thích như vậy, v.v.: cảnh hành đã quán thấy bằng trí trực chứng, tức chánh kiến minh sát…

Vị tác giả Đại phụ chú giải Visuddhimagga cũng giải thích pháp “đã thấy” (diṭṭha) ấy là hành sampati diṭṭha, tức sampati upaṭṭhita; và pháp “chưa thấy” (adiṭṭha) là hành sampati adiṭṭha, tức sampati anupaṭṭhita…

… như vậy.⁸⁵ Hành sampati diṭṭha, tức sampati upaṭṭhita, là hành vừa được quán thấy rõ ràng bằng trí minh sát, tức trí trực chứng. Hành sampati adiṭṭha, tức sampati anupaṭṭhita, là nhóm hành chưa được hoặc chưa thể quán thấy rõ ràng bằng trí minh sát, tức trí trực chứng; chưa trực tiếp hiển lộ với trí minh sát. Cần quán các hành sampati adiṭṭha, tức sampati anupaṭṭhita, ấy bằng trí tùy suy (anvayañāṇa). Trong phần trí phân định nhân duyên, phân định các nhân và quả, chú giải Visuddhimagga giải thích cách phân định, tu tập quán bằng trí tùy suy như sau.

So evaṃ paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne paccayato pavattittha, anāgatepi paccayato pavattissatīti samanupassati.

“Sau khi thấy danh–sắc diễn tiến do duyên như vậy, vị ấy quán: ‘Danh–sắc này hiện nay thế nào, thì trong thời quá khứ nó cũng đã diễn tiến do duyên như vậy, và trong vị lai nó cũng sẽ diễn tiến do duyên.’”⁸⁶

“Pavattiṃ disvā”ti etarahi pavattiṃ disvā. “Eva”nti iminā na kevalaṃ sappaccayabhāvamattameva paccāmaṭṭhaṃ, atha kho yādisehi paccayehi etarahi pavattati, tādisehi avijjādipaccayeheva atītepi pavattitthāti paccayasadisatāpi paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ.

“‘Sau khi thấy sự diễn tiến’ là sau khi thấy sự diễn tiến hiện nay. Cần hiểu rằng từ ‘như vậy’ không chỉ nói đến sự có duyên, mà còn nói đến tính tương tự của các duyên: hiện nay diễn tiến do những duyên loại nào, thì trong quá khứ cũng đã diễn tiến do chính những duyên cùng loại ấy, như vô minh, v.v.”⁸⁷

Nghĩa là: sau khi vị tỳ-khưu hành giả ấy tự mình trực tiếp thấu suốt, biết và thấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến, sự phát sinh hiện nay của danh–sắc do những nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp, vị ấy quán lặp đi lặp lại bằng trí tùy suy:

“Cũng như danh–sắc này hiện nay phát sinh do những nhân như vô minh, v.v., tương tự, trong thời quá khứ, danh–sắc này cũng đã phát sinh do những nhân như vô minh, v.v.; trong thời vị lai, nó cũng sẽ phát sinh do những nhân như vô minh, v.v.”⁸⁸

Trí tùy suy này là trí tùy suy đi theo trí minh sát. Chỉ sau khi đã quán thấy bằng trí trực chứng mối liên hệ nhân–quả — cách quả hiện tại phát sinh do nhân quá khứ, cách quả vị lai phát sinh do nhân hiện tại — mới đem phương pháp ấy áp dụng vào các pháp quá khứ và vị lai chưa quán hoặc chưa thể quán được, để tu tập quán và suy xét bằng trí tùy suy. Cần lưu ý, ghi nhớ rằng đây không phải kiểu quán mà trong khi hoàn toàn chưa biết, hoàn toàn chưa thấy, hoàn toàn chưa quán bằng trí trực chứng cách quả hiện tại phát sinh do nhân quá khứ và cách quả vị lai phát sinh do nhân hiện tại, lại dùng suy luận ước định rằng “ở quá khứ và vị lai cũng tương tự”. Muốn hiểu rõ hơn, hãy xem Visuddhimagga.⁸⁹

Lời khuyến tấn

Này thiện hữu, sau khi đạt trí phân định nhân duyên (paccayapariggahañāṇa) — trí có thể phân định, phân biệt cách quả phát sinh do nhân — cũng hãy dùng trí tùy suy như trên để phân định các nhân và quả trong các pháp quá khứ và vị lai “chưa thấy” (adiṭṭha).

(Cách phân định các nhân và quả đã được trình bày đầy đủ trong phần duyên khởi. Nếu muốn, hãy xem phần ấy.)

Tiếp theo, tôi sẽ trình bày cách quán minh sát bằng trí tùy suy trong phần minh sát. Trước khi trình bày điều ấy, tôi sẽ nêu cách hiểu về “hiện tại” trong phần trí sinh diệt.

Trích kinh Pāli Paṭisambhidāmagga

Jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ. Pe. Jātā avijjā paccuppannā, tassā nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ. Pe. Jāto bhavo paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ.

“Sắc đã sinh là hiện tại. Đặc tính phát sinh của nó là sinh; đặc tính biến hoại là diệt; sự quán sát là trí. Pe [lược]. Vô minh đã sinh là hiện tại. Đặc tính phát sinh của nó là sinh; đặc tính biến hoại là diệt; sự quán sát là trí. Pe [lược]. Hữu đã sinh là hiện tại. Đặc tính phát sinh của nó là sinh; đặc tính biến hoại là diệt; sự quán sát là trí.”⁹⁰

Paccuppannarūpaṃ nāma jātaṃ khaṇattayapariyāpannanti attho. Taṃ pana ādito duppariggahanti santatipaccuppannavasena vipassanābhiniveso kātabbo.

“‘Sắc hiện tại’ có nghĩa là sắc đã sinh, nằm trong ba sát-na. Tuy nhiên, lúc đầu sắc ấy khó phân định, nên cần bắt đầu quán minh sát theo hiện tại của tiến trình liên tục.”⁹¹

Nghĩa là: sắc đang sinh, có được sự hiện hữu là thực tính pháp chân đế — tức sự hiện hữu rõ ràng ở trạng thái sinh, trụ và diệt — hay đang có được sự hiện hữu là thực tính pháp chân đế ấy, được gọi là hiện tại. (Sắc hiện tại nghĩa là sắc đang sinh, nằm trong ba sát-na sinh, trụ và diệt.) Đặc tính hữu vi (saṅkhatalakkhaṇa) được nhận biết là sự bắt đầu phát sinh của sắc hiện tại ấy gọi là sinh (udaya). Đặc tính hữu vi được nhận biết là sự biến đổi, hoại diệt gọi là diệt (vaya). Tuệ quán lặp đi lặp lại sinh và diệt ấy gọi là trí quán sinh diệt (udayabbayānupassanāñāṇa). Pe [lược].

Vô minh đang sinh, có được sự hiện hữu là thực tính pháp chân đế — tức sự hiện hữu rõ ràng ở trạng thái sinh, trụ và diệt — hay đang có được sự hiện hữu là thực tính pháp chân đế ấy, được gọi là hiện tại. (Vô minh hiện tại nghĩa là vô minh đang sinh, nằm trong ba sát-na sinh, trụ và diệt.) Đặc tính hữu vi được nhận biết là sự bắt đầu phát sinh của vô minh hiện tại ấy gọi là sinh (udaya). Đặc tính hữu vi được nhận biết là sự biến đổi, hoại diệt gọi là diệt (vaya). Tuệ quán lặp đi lặp lại sinh và diệt ấy gọi là trí quán sinh diệt (udayabbayānupassanāñāṇa). Pe [lược].

Hữu đang sinh, có được sự hiện hữu là thực tính pháp chân đế — tức sự hiện hữu rõ ràng ở trạng thái sinh, trụ và diệt — hay đang có được sự hiện hữu là thực tính pháp chân đế ấy, được gọi là hiện tại. (Hữu hiện tại nghĩa là hữu đang sinh, nằm trong ba sát-na sinh, trụ và diệt.) Đặc tính hữu vi được nhận biết là sự bắt đầu phát sinh của hữu hiện tại ấy gọi là sinh (udaya). Đặc tính hữu vi được nhận biết là sự biến đổi, hoại diệt gọi là diệt (vaya). Tuệ quán lặp đi lặp lại sinh và diệt ấy gọi là trí quán sinh diệt (udayabbayānupassanāñāṇa).⁹²

Trong lời dạy này, tất cả các chi duyên khởi, từ vô minh đến sinh hữu (upapattibhava) được gọi là sinh (jāti), đều được nói đồng loạt là “hiện tại”.

Nếu lấy đời sống hiện tại này làm trung tâm để phân chia các chi duyên khởi ấy theo thời kỳ (addhā), thì vô minh và hành thuộc nhóm pháp trong thời quá khứ; thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ và hữu (nghiệp hữu) thuộc nhóm pháp trong thời hiện tại; sinh hữu được gọi là sinh thuộc nhóm pháp vị lai. Tuy vậy, tất cả các pháp ấy đều được nói đồng loạt là “hiện tại”.

Theo lời giải thích của Đại phụ chú giải đã nêu trên — Paccuppannarūpaṃ nāma jātaṃ khaṇattayapariyāpannanti attho, “Sắc hiện tại nghĩa là sắc đã sinh, nằm trong ba sát-na”⁹¹ — hãy hiểu rằng lời dạy chỉ đến lúc các pháp đang nằm trong, đang hiện hữu trong ba sát-na sinh, trụ và diệt.

Ý nghĩa là: đúng là vô minh ấy thuộc thời quá khứ, đã phát sinh trong thời quá khứ. (Ở đây chỉ nói đến vô minh làm nhân gốc cho nhóm pháp thuộc vòng quả trong đời sống hiện tại này.) Tuy nhiên, khi vô minh ấy phát sinh trong đời sống quá khứ, thời quá khứ, nó đã hiện khởi ở trạng thái sinh, trụ và diệt. Vào lúc nó hiện hữu rõ ràng trong ba sát-na sinh, trụ và diệt ấy, vô minh ấy chính là pháp hiện tại. Trí quán sinh diệt này phải quán để thấy sự sinh và diệt của vô minh hiện tại ấy. Đó chính là trí trực chứng.

Tương tự, sinh hữu (upapattibhava) được gọi là sinh (jāti), sẽ hiện khởi do những nhân là vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp đã tạo tác trong đời sống hiện tại này — hoặc do nghiệp cho quả từ những đời sau nữa (aparāpariyavedanīyakamma) đã tạo tác trong các đời quá khứ — cũng là pháp thuộc thời vị lai. Khi sinh hữu ấy phát sinh trong vị lai, nó cũng sẽ hiện khởi ở trạng thái sinh, trụ và diệt. Trong lúc nó đang hiện khởi, đang hiện hữu ở trạng thái sinh, trụ và diệt như vậy, hữu ấy cũng chính là hiện tại. Trí quán sinh diệt này phải quán để thấy sự sinh và diệt của hữu hiện tại ấy. Đó chính là trí trực chứng.

Tương tự, cũng hãy hiểu như vậy khi các pháp còn lại, từ hành đến thủ, được nói là “hiện tại”.

Điểm chính cần ghi nhớ

Khi quán minh sát các pháp đã, đang hoặc sẽ hiện hữu trong bất cứ thời nào — quá khứ, vị lai hay hiện tại — cần đạt đến hiện tại theo sát-na của pháp đang được quán ấy. Nghĩa là hãy dùng trí quán sinh diệt để nhìn thấy sự sinh đang sinh và sự diệt đang diệt của pháp ấy, rồi lần lượt đặt nó dưới từng đặc tính trong ba đặc tính để quán minh sát.

Tattha addhānavasena pageva udayaṃ passitvā ṭhito idha santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati.

“Ở đây, người đã thấy sự sinh khởi theo thời kỳ từ trước, sau khi thấy theo tiến trình liên tục, tuần tự thấy theo sát-na.”⁹³

Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena.

“Sắc quá khứ, vị lai và hiện tại là vô thường theo nghĩa bị tiêu hoại.”⁹⁴

Tasmā esa yaṃ atītaṃ rūpaṃ, taṃ yasmā atīteyeva khīṇaṃ, nayimaṃ bhavaṃ sampattanti aniccaṃ khayaṭṭhena.

“Do vậy, vị ấy [quán]: sắc quá khứ nào, vì sắc ấy đã tiêu hoại ngay trong quá khứ, không đến được đời sống này, nên là vô thường theo nghĩa bị tiêu hoại.”⁹⁵

Dẫn kinh Paṭisambhidāmagga nêu trên, chỉ dạy quán minh sát rằng Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena — “Sắc quá khứ, vị lai và hiện tại là vô thường do có thực tính tiêu hoại, diệt mất”, vị tác giả chú giải Visuddhimagga chỉ dạy:

“Sắc quá khứ đã tiêu hoại ngay trong quá khứ, không đến được đời sống hiện tại này. Do có thực tính tiêu hoại, diệt mất như vậy, nó là vô thường.”

Như vậy, v.v., ngài chỉ dạy phân chia các pháp quá khứ, vị lai và hiện tại theo thời kỳ (addhā), rồi quán minh sát bằng trí thẩm sát theo nhóm (kalāpasammasanañāṇa), được gọi là quán minh sát theo phương pháp (nayavipassanā).⁹⁵

Theo lời chỉ dạy ấy, hành giả phân chia các thực tính chân đế như năm thủ uẩn, tức mười hai xứ, tức mười tám giới; mười hai chi duyên khởi, v.v., theo các thời kỳ quá khứ, vị lai và hiện tại. Vì đã có thể tu tập quán minh sát, suy xét bằng trí thẩm sát (sammasanañāṇa), vị ấy đã thấy sự sinh (udaya) — và sự diệt (vaya) — của các hành ấy bằng trí thẩm sát theo thời kỳ.

Sau khi thấy như vậy và đạt đến bờ bên kia của trí thẩm sát, khi đến phần trí sinh diệt này, hành giả dùng trí quán sinh diệt để quán thấy sự sinh — và sự diệt — của danh–sắc theo tiến trình liên tục, tức dòng sắc liên tục và dòng danh liên tục. Sau đó, vị ấy tuần tự quán minh sát theo sát-na, tức đạt đến hiện tại theo sát-na. Các hành vừa được thấy bằng trí minh sát, đạt đến hiện tại theo sát-na như vậy, là các hành sampati diṭṭha — vừa được thấy. Các pháp quá khứ, vị lai chưa được thấy bằng trí minh sát như vậy là các hành sampati adiṭṭha — chưa được thấy.⁹⁶

Sau khi hành giả quán minh sát sự sinh và diệt của các hành vừa được thấy (sampati diṭṭhasaṅkhāra) bằng trí trực chứng, tức trí quán sinh diệt, chú giải Visuddhimagga chỉ dạy tiếp tục quán minh sát bằng trí tùy suy đối với các pháp quá khứ và vị lai được gọi là các hành chưa được thấy (sampati adiṭṭhasaṅkhāra), như sau:

Evaṃ ekekassa khandhassa udayabbayadassane dasa dasa katvā paññāsalakkhaṇāni vuttāni. Tesaṃ vasena evampi rūpassa udayo evampi rūpassa vayo, evampi rūpaṃ udeti, evampi rūpaṃ vetīti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti.

“Như vậy, khi thấy sự sinh diệt của từng uẩn, có mười đặc tính cho mỗi uẩn, thành năm mươi đặc tính đã được nói đến. Theo các đặc tính ấy, vị ấy tác ý chi tiết cả theo duyên lẫn theo sát-na: ‘Sự sinh của sắc cũng do như vậy; sự diệt của sắc cũng do như vậy; sắc cũng sinh như vậy; sắc cũng diệt như vậy.’”

Tassevaṃ manasikaroto ‘iti kirime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti ñāṇaṃ visadataraṃ hoti. Tassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato saccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedā pākaṭā honti.

“Khi vị ấy tác ý như vậy, trí trở nên trong sáng hơn: ‘Quả vậy, các pháp này trước không có rồi phát sinh; sau khi có rồi lại biến mất.’ Khi vị ấy thấy sinh diệt theo hai cách, cả theo duyên lẫn theo sát-na như vậy, các sự phân biệt về sự thật, duyên khởi, phương pháp và đặc tính trở nên rõ ràng.”⁹⁷

Evaṃ manasi karoto na yāva udayabbayañāṇaṃ uppajjati, tāva udayabbayā suṭṭhu pākaṭā na hontīti katvā vuttaṃ ‘iti kirime dhammā. Pe. Paṭiventī’ti, nayadassanavasena vā evaṃ vuttaṃ. Paṭhamañhi paccuppannadhammānaṃ udayabbayaṃ disvā atha atītānāgate nayaṃ neti.

“Khi tác ý như vậy, chừng nào trí sinh diệt chưa phát sinh, chừng ấy sinh và diệt chưa thật rõ ràng; vì vậy mới nói: ‘Quả vậy, các pháp này. Pe [lược]. Biến mất.’ Hoặc lời ấy được nói theo sự chỉ dẫn phương pháp: bởi trước hết, sau khi thấy sự sinh diệt của các pháp hiện tại, vị ấy mới đem phương pháp ấy áp dụng vào quá khứ và vị lai.”⁹⁸

Ý nghĩa của chú giải và phụ chú giải trên là như sau.

Năm trí quán sinh khởi trong sắc uẩn

1. Avijjāsamudayā rūpasamudayo — Do vô minh sinh khởi, sắc sinh khởi.
2. Taṇhāsamudayā rūpasamudayo — Do ái sinh khởi, sắc sinh khởi.
3. Kammasamudayā rūpasamudayo — Do nghiệp sinh khởi, sắc sinh khởi.
4. Āhārasamudayā rūpasamudayo — Do vật thực sinh khởi, sắc sinh khởi.
5. Nibbattilakkhaṇaṃ… — Đặc tính phát sinh…⁹⁹

1. Do vô minh sinh khởi, sắc (do nghiệp sinh) sinh khởi.
2. Do ái sinh khởi, sắc (do nghiệp sinh) sinh khởi.
3. Do nghiệp sinh khởi, sắc (do nghiệp sinh) sinh khởi.
4. Do vật thực sinh khởi, sắc (do vật thực sinh) sinh khởi.
5. Thực tính sinh khởi của sắc…

Năm trí quán diệt mất trong sắc uẩn

1. Avijjānirodhā rūpanirodho — Do vô minh diệt, sắc diệt.
2. Taṇhānirodhā rūpanirodho — Do ái diệt, sắc diệt.
3. Kammanirodhā rūpanirodho — Do nghiệp diệt, sắc diệt.
4. Āhāranirodhā rūpanirodho — Do vật thực diệt, sắc diệt.
5. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ… — Đặc tính biến hoại…⁹⁹

1. Do vô minh diệt, sắc (do nghiệp sinh) diệt.
2. Do ái diệt, sắc (do nghiệp sinh) diệt.
3. Do nghiệp diệt, sắc (do nghiệp sinh) diệt.
4. Do vật thực diệt, sắc (do vật thực sinh) diệt.
5. Thực tính chấm dứt, tức thực tính diệt mất của sắc…

Như vậy, trong mỗi uẩn có năm trí quán sinh và năm trí quán diệt; cộng hai phần thành mười trí sinh diệt. Trong cả năm uẩn có năm mươi trí sinh diệt. (Xem chi tiết ở chương Trí sinh diệt trong phần minh sát.)

Bằng phương pháp đã nói, khi dùng trí quán sinh diệt thấy thực tính sinh và thực tính diệt của từng uẩn, kinh Pāli Paṭisambhidāmagga dạy năm mươi đặc tính, mỗi uẩn có mười…

… theo năm mươi đặc tính ấy, vị ấy tu tập quán chi tiết sinh diệt như đã trình bày trên:

“Do nhân này, sắc cũng sinh;

do nhân này, sắc cũng diệt;

sắc cũng sinh như vậy;

sắc cũng diệt như vậy.”

Vị ấy tác ý, tu tập quán chi tiết hai loại thực tính sinh diệt: paccayato udayabbayadassana — quán để thấy cách quả sinh do nhân sinh, cách quả diệt do nhân diệt; và khaṇato udayabbayadassana — quán để thấy sự sinh và diệt của danh–sắc ấy theo thực tính hiện tại của sát-na sinh, trụ và diệt.

Đối với hành giả đang tu tập quán như vậy, trí quán sinh diệt trở nên đặc biệt trong sáng:

“Quả vậy, các pháp này trước không có, nay đột nhiên phát sinh; sau khi sinh, chúng lại chấm dứt, diệt mất, biến mất.”

Đối với hành giả dùng trí quán sinh diệt quán sự sinh diệt của năm uẩn theo hai cách — thấy sinh diệt theo nhân duyên và thấy sinh diệt theo sát-na — các pháp sau đây trở nên rõ ràng trong trí:

1. Bốn sự thật;
2. Các pháp duyên khởi (paṭiccasamuppāda) và các pháp do duyên sinh (paṭiccasamuppanna);
3. Bốn phương pháp, bắt đầu bằng phương pháp đồng nhất (ekattanaya);
4. Năm đặc tính, bắt đầu bằng đặc tính vô thường (aniccalakkhaṇa).¹⁰⁰

Nhận xét của Đại trưởng lão Pyay Sayadaw

“Đối với hành giả tác ý như vậy, chừng nào trí sinh diệt chưa phát sinh, chừng ấy sinh và diệt chưa thật rõ ràng. Vì còn phải suy luận, ước định theo điều chỉ hiện ra lờ mờ, nên mới nói ‘Iti kirime dhammā. Pe. Paṭiventi’ — ‘Quả vậy, các pháp này. Pe [lược]. Biến mất’ — với từ kira chỉ suy luận, không phải trực chứng. Một cách giải khác: nói như vậy theo sự chỉ dẫn phương pháp (nayadassana). Bởi trước hết, sau khi đã trực chứng sự sinh diệt của các pháp hiện tại, vị ấy mới đem phương pháp ấy áp dụng vào quá khứ và vị lai rằng: cũng theo cách ấy.”¹⁰¹

Nhận xét trên của Đại trưởng lão Pyay Sayadaw là bản dịch đoạn văn đã trình bày ở trên, trong tập hai của Đại phụ chú giải.¹⁰²

Trong đoạn ấy, lời “chừng nào trí sinh diệt chưa phát sinh, chừng ấy sinh và diệt chưa thật rõ ràng, nên còn phải suy luận, ước định theo điều chỉ hiện ra lờ mờ” có nghĩa rằng chỉ trước khi thấy sự sinh diệt của các hành bằng trí trực chứng mới phải quán bằng cách suy luận, ước định. Khi đã thấy sự sinh diệt của các hành bằng trí trực chứng, không còn cần dùng trí suy luận để ước định, quán lại các hành ấy nữa. Vì vậy, do không thật hài lòng với cách giải này, vị tác giả phụ chú giải đã giải thích thêm theo cách thứ hai. Đại trưởng lão Pyay Sayadaw giải thích cách thứ hai ấy như sau:

“Một cách giải khác: nói như vậy theo sự chỉ dẫn phương pháp (nayadassana). Bởi trước hết, sau khi đã trực chứng sự sinh diệt của các pháp hiện tại, vị ấy mới đem phương pháp ấy áp dụng vào quá khứ và vị lai rằng: cũng theo cách ấy.”

Theo lời giải thích này, trước hết hành giả phải đã quán minh sát bằng trí trực chứng, tức trí quán sinh diệt:

1. Cách năm uẩn hiện tại hiện khởi do sự sinh khởi, sự hiện hữu của những nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp;
2. Thực tính diệt không còn sinh lại (anuppādanirodha) của năm uẩn, do những nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp đã diệt theo thực tính diệt không còn sinh lại — tức chấm dứt, không phát sinh lần nữa — vào lúc A-la-hán đạo;
3. Sự sinh diệt (udayabbaya) của năm uẩn hiện tại ấy, tức đặc tính phát sinh (nibbattilakkhaṇa) và đặc tính biến hoại (vipariṇāmalakkhaṇa).

Chỉ sau khi đã quán thấy bằng trí trực chứng như vậy, vị ấy mới dùng trí tùy suy đem phương pháp ấy áp dụng vào các pháp quá khứ và vị lai rằng: cũng theo cách ấy. Trí tùy suy ấy chính là trí tùy suy đi theo trí minh sát.

Điều cần lưu ý, ghi nhớ

Trong lời giải thích của Đại phụ chú giải trên:

Paccuppannadhammānaṃ udayabbayaṃ disvā…

“Sau khi thấy sự sinh diệt của các pháp hiện tại…”¹⁰²

Câu ấy bao gồm:

1. Cách các pháp hiện tại hiện khởi do sự sinh khởi, sự hiện hữu của những nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp;
2. Cách năm uẩn quả diệt theo thực tính diệt không còn sinh lại (anuppādanirodha), do những nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp diệt theo thực tính diệt không còn sinh lại.

(Hai điều này là sinh diệt theo nhân duyên — paccayato udayabbaya.)

3. Sự sinh, tức đặc tính phát sinh (nibbattilakkhaṇa), và sự diệt, tức đặc tính biến hoại (vipariṇāmalakkhaṇa), của các pháp hiện tại ấy.

(Hai điều này là sinh diệt theo sát-na — khaṇato udayabbaya.)

Hãy ghi nhớ rằng câu Paccuppannadhammānaṃ udayabbayaṃ disvā — “Sau khi thấy sự sinh diệt của các pháp hiện tại” — trong Đại phụ chú giải trên bao gồm cả hai loại sinh diệt: sinh diệt theo nhân duyên và sinh diệt theo sát-na.¹⁰² Cũng hãy trân trọng ghi nhớ nguyên tắc truyền thống rằng: chỉ sau khi đã quán để biết, thấy cả hai loại sinh diệt ấy bằng trí trực chứng, tức trí quán sinh diệt, mới đem phương pháp ấy áp dụng vào quá khứ và vị lai, quán bằng trí tùy suy rằng “cũng theo cách ấy”.

Lại nữa, trong phần Rūpanibbattipassanākāra — cách thấy sự phát sinh của sắc — chú giải Visuddhimagga cũng chỉ dạy quán để thấy từ thực tính phát sinh của các sắc do nghiệp sinh vào lúc tái tục, do hành và nghiệp được vô minh, ái và thủ bao quanh đã tạo tác trong đời sống quá khứ, cho đến cách các sắc tương ứng — sắc do nghiệp sinh, do tâm sinh, do nhiệt sinh và do vật thực sinh — phát sinh suốt đời sống do những nhân tương ứng là nghiệp, tâm, nhiệt và vật thực.¹⁰³

Tương tự, trong phần Arūpanibbattipassanākāra — cách thấy sự phát sinh của danh — chú giải cũng chỉ dạy quán minh sát cách nhóm danh pháp tái tục phát sinh do hành và nghiệp được vô minh, ái và thủ bao quanh đã tạo tác trong đời sống quá khứ; cùng các danh pháp phát sinh ở sáu môn và các nhóm danh hữu phần (bhavaṅga), đang phát sinh thích hợp suốt đời sống do những nhân tương ứng.¹⁰⁴

Vì vậy, hãy ghi nhớ rằng “các pháp hiện tại” bao gồm năm uẩn bắt đầu từ năm uẩn tái tục, đang phát sinh thích hợp suốt đời sống.

Do đó, khi tu tập quán minh sát, suy xét các pháp hiện tại bằng hai loại trí quán sinh diệt — thấy sinh diệt theo nhân duyên và thấy sinh diệt theo sát-na — hãy bắt đầu tu tập quán, suy xét từ năm uẩn tái tục. (Xem cách tu tập quán ở chương Trí sinh diệt trong phần minh sát.)

Bây giờ, tôi sẽ tiếp tục trình bày cách quán bằng trí tùy suy trong phần trí quán hoại diệt.

Cách quán bằng trí tùy suy trong phần trí quán hoại diệt

Atha vā so evaṃ viratto yathādiṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti, no samudeti. Nirodhatova manasikaroti. Nirodhamevassa passati, no samudayanti attho.

“Hoặc vị ấy, đã ly tham như vậy, đối với các hành chưa thấy cũng ‘làm diệt’ bằng trí tùy suy, như đối với các hành đã thấy; không ‘làm sinh’. Nghĩa là vị ấy chỉ tác ý theo sự diệt, chỉ thấy sự diệt của chúng, không thấy sự sinh.”¹⁰⁵

“Evaṃ viratto”ti evaṃ bhaṅgānupassanānusārena viratto. Yathā diṭṭhaṃ sampati upaṭṭhitaṃ saṅkhāragataṃ nirodheti nirodhaṃ manasikaroti. Adiṭṭhampi atītānāgataṃ anvayañāṇavasena yathā idaṃ etarahi, evaṃ itarepīti anuminanto nirodheti manasikatassāpi nirodhaṃ karoti, “no samudetī”ti etthāpi eseva nayo, no samudayaṃ manasikarotīti attho.

“‘Đã ly tham như vậy’: đã ly tham bằng cách thuận theo quán hoại diệt (bhaṅgānupassanā) như vậy. Cũng như đối với các hành đã thấy, vừa hiển lộ, vị ấy ‘làm diệt’, tức tác ý đến sự diệt; đối với các hành quá khứ và vị lai chưa thấy, vị ấy cũng suy theo trí tùy suy rằng: ‘Điều này hiện nay thế nào, những điều khác cũng như vậy’, rồi ‘làm diệt’, tức cũng tác ý sự diệt của điều đã tác ý. Ở đây, câu ‘không làm sinh’ cũng theo cùng cách giải ấy: nghĩa là không tác ý đến sự sinh.”¹⁰⁶

Atha vā: hoặc, theo một cách khác. Evaṃ: như vậy, theo cách thuận theo sự quán hoại diệt này. Viratto: đã ly tham. So yogāvacaro: hành giả ấy. Diṭṭhaṃ: đã trực tiếp thấy, hoặc đang hiển lộ trước trí. Saṅkhāragataṃ: các hành. Nirodheti, nirodhaṃ manasikaroti yathā: như tác ý đến sự diệt. Tathā: cũng vậy. Adiṭṭhampi: cả các hành quá khứ, vị lai chưa thấy. Anvayañāṇavasena: bằng sức trí tùy suy. (Etarahi: hiện nay. Idaṃ yathā: như hành đã thấy hiện nay này. Evaṃ tathā: cũng như vậy. Tampi: hành quá khứ, vị lai chưa thấy ấy cũng. Evaṃ sabhāvameva: chỉ có thực tính diệt như vậy. Iti: như vậy. Anuminanto: suy chiếu.) Nirodheti, nirodhaṃ manasikaroti: tác ý đến sự diệt. No samudeti, no samudayaṃ manasikaroti: không tác ý đến sự sinh. Nirodhatova: chỉ theo sự diệt. Manasikaroti: tác ý. Assa saṅkhāragatassa: của các hành ấy. Nirodhameva: chỉ sự diệt. Passati: quán thấy. Samudayaṃ: sự sinh. No passati: không quán thấy.¹⁰⁷

Hoặc, theo một cách khác: hành giả đã ly tham theo cách thuận theo sự quán hoại diệt như vậy — đã xa lìa tham đối với các hành bằng sự đoạn trừ do đè nén, vikkhambhanapahāna, khiến tham không sinh trong một thời gian dài — tác ý đến sự diệt của các hành đã trực tiếp thấy, hoặc đang hiển lộ trước trí quán hoại diệt. Cũng vậy, đối với các hành quá khứ, vị lai chưa thấy, vị ấy suy chiếu bằng trí tùy suy: “Như hành hiện nay đã được thấy bằng trí trực chứng là trí quán hoại diệt này, các hành quá khứ, vị lai chưa thấy ấy cũng chỉ có thực tính diệt như vậy”; rồi tác ý đến sự diệt. Vị ấy không tác ý đến sự sinh; chỉ tác ý theo sự diệt; chỉ quán thấy sự diệt của các hành ấy, không quán thấy sự sinh. Đây là ý nghĩa của đoạn kinh Paṭisambhidāmagga đã dẫn trên.¹⁰⁸

Ārammaṇa-anvayena, ubho ekavavatthanā. Nirodhe adhimuttatā, vayalakkhaṇavipassanā.¹⁰⁹

Theo cảnh đã biết, phân định cả hai cùng một thực tính; hướng sâu về sự diệt — đó là minh sát đặc tính diệt.

Ārammaṇa-anvayena: theo cảnh diṭṭha vừa được trực tiếp biết. Ubho: cả hai cảnh diṭṭha và adiṭṭha, đã thấy và chưa thấy. Ekavavatthanā: phân định, ghi nhận cả hai cùng một thực tính diệt theo sát-na. Nirodhe: đối với sự diệt theo sát-na, khaṇikanirodha, tức các hành liên tục diệt trong từng sát-na. Adhimuttatā: sự hướng sâu về đó. Esā: sự quán này. Vayalakkhaṇavipassanā: là minh sát quán đặc tính diệt của các hành.

“Ārammaṇa-anvayena ubho ekavavatthanā”ti paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa anvayena anugamanena yathā idaṃ, tathā atītepi saṅkhāragataṃ bhijjittha, anāgatepi bhijjissatīti evaṃ ubhinnaṃ ekasabhāveneva vavatthāpananti attho.

“Theo cảnh đã biết, phân định cả hai cùng một thực tính”: theo, tức đi theo cảnh đã được thấy trực tiếp, phân định cả hai chỉ có cùng một thực tính như sau: “Như hành này, các hành trong quá khứ cũng đã tan rã như vậy, các hành trong vị lai cũng sẽ tan rã như vậy.” Đó là ý nghĩa.

Vuttampi cetaṃ porāṇehi — “Saṃvijjamānamhi visuddhadassano, tadanvayaṃ neti atītanāgate. Sabbepi saṅkhāragatā palokino, ussāvabindū sūriyeva uggate”ti.¹¹⁰

Các vị cổ đức cũng đã nói điều này:

“Người thấy thanh tịnh đối với pháp hiện có, đưa trí theo đó đến quá khứ, vị lai. Tất cả các hành đều có tính tan rã, như giọt sương khi mặt trời đã mọc.”

“Ubho”ti diṭṭhādiṭṭhabhāvena dvepi ārammaṇāni. “Ekavavatthanā”ti khaṇabhaṅguratāya samānāti vavatthāpanā. “Saṃvijjamānamhī”ti paccakkhato upalabbhamāne paccuppanne. “Visuddhadassano”ti bhaṅgadassanassa paribandhavidhamanena visuddhañāṇo, suvisuddhabhaṅgadassanoti attho. “Tadanvayaṃ netī”ti tassa paccuppannasaṅkhārabhaṅgadassino ñāṇassa anvayaṃ anugatabhūtaṃ ñāṇaṃ pavatteti. Kattha pana pavattetīti āha “atītanāgate”ti. Atīte, anāgate ca saṅkhāragate. “Sabbepī”tiādi tassa pavattanākāradassanaṃ.¹¹¹

“Cả hai”: cả hai cảnh, xét theo đã thấy và chưa thấy. “Phân định cùng một thực tính”: phân định rằng chúng giống nhau ở tính tan rã theo sát-na. “Đối với pháp hiện có”: đối với pháp hiện tại đang được nhận biết trực tiếp. “Người thấy thanh tịnh”: người có trí thanh tịnh do đã xua tan những chướng ngại đối với sự thấy hoại diệt; nghĩa là người thấy hoại diệt rất thanh tịnh. “Đưa trí theo đó”: làm sinh khởi trí đi theo, thuận theo trí thấy sự hoại diệt của các hành hiện tại ấy. Nhưng làm sinh khởi đối với đâu? Vì vậy nói “quá khứ, vị lai”: đối với các hành quá khứ và vị lai. “Tất cả…” trình bày cách trí ấy sinh khởi.

Ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassati.¹¹²

Quán cả hai: pháp được biết và trí biết.

“Ārammaṇa-anvayena ubho ekavavatthanā”: theo các cảnh hành đã tự mình xuyên thấu, biết thấy bằng trí trực chứng — pháp được biết, ñāta, gồm sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ; cùng trí biết, ñāṇa, tức minh sát, thuộc sự thật về con đường hiệp thế — phân định như sau: cũng như các pháp hiện tại này đã được trực tiếp thấy đang tan rã bằng trí quán hoại diệt, các hành quá khứ cũng đã tan rã như vậy, các hành vị lai cũng sẽ tan rã như vậy. Cả hai cảnh, đã thấy và chưa thấy, chỉ có cùng thực tính liên tục tan rã theo sát-na; phân định, ghi nhận chỉ thực tính chung ấy. Các bậc chú giải sư thời xưa cũng đã nói:

Saṃvijjamānamhi. Pe. Uggate.¹¹³

“Đối với pháp hiện có… pe… khi đã mọc.”

Saṃvijjamānamhi: đối với tất cả các hành hiện tại, là những pháp diṭṭha đang được trực tiếp biết. Visuddhadassano: hành giả thấy hoại diệt rất trong sáng, thanh tịnh. Tadanvayaṃ: trí minh sát đi theo trí quán hoại diệt đối với các hành hiện tại ấy. Atīte: đối với các hành quá khứ. Anāgate: đối với các hành vị lai. Neti: đưa đến, làm sinh khởi. Sabbepi: tất cả, không còn dư sót. Saṅkhāragatā: các hành quá khứ, vị lai và hiện tại. Palokino: có thực tính tan rã. Kimiva: giống như gì? Sūriye: khi mặt trời. Uggate: đã mọc. Ussāvabindū: những giọt sương. Palokati iva: giống như tan biến.¹¹⁰

Hành giả thấy hoại diệt rất trong sáng, thanh tịnh đối với các hành hiện tại đang được trực tiếp biết thì đưa trí minh sát đi theo trí thấy hoại diệt của các hành hiện tại ấy đến các hành quá khứ, vị lai; làm sinh khởi trí ấy. Tất cả các hành quá khứ, vị lai, hiện tại đều có thực tính tan rã, giống như những giọt sương tan biến khi mặt trời đã mọc.¹¹⁴

Nirodhe adhimuttatā — hướng sâu về sự diệt theo sát-na

“Nirodhe adhimuttatā”ti evaṃ ubhinnaṃ bhaṅgavasena ekavavatthānaṃ katvā tasmiññeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā taggarutā tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho. “Vayalakkhaṇavipassanā”ti esā vayalakkhaṇavipassanā nāmāti vuttaṃ hoti.¹¹⁵

“Hướng sâu về sự diệt”: sau khi phân định cả hai cùng một thực tính theo sự hoại diệt như vậy, hướng sâu, xem trọng, nghiêng về, hướng về, xuôi về chính sự diệt được gọi là hoại diệt ấy. Đó là ý nghĩa. “Minh sát đặc tính diệt”: đây được gọi là minh sát đặc tính diệt.

“Bhaṅgasaṅkhāte nirodhe”, na nibbānasaṅkhāteti adhippāyo. “Esā”ti yā ārammaṇanvayena ubho diṭṭhādiṭṭhe khaṇabhaṅguratāya ekabhāvena vavatthāpanā, esā vayalakkhaṇe vipariṇāmalakkhaṇe vipassanā bhaṅgānupassanāti attho.¹¹⁶

“Sự diệt được gọi là hoại diệt”: ý muốn nói sự diệt ấy, không phải sự diệt được gọi là Niết-bàn. “Đây”: sự phân định, theo cảnh đã biết, rằng cả hai — đã thấy và chưa thấy — cùng một thực tính tan rã theo sát-na. Sự quán đặc tính diệt, tức đặc tính biến hoại này, là quán hoại diệt. Đó là ý nghĩa.

Sau khi phân định, ghi nhận hai cảnh đã thấy và chưa thấy chỉ có cùng thực tính liên tục diệt theo sát-na như vậy, hướng sâu, xem trọng, nghiêng về, hướng về, xuôi về chính sự diệt theo sát-na được gọi là hoại diệt ấy. Đây là ý nghĩa của “nirodhe adhimuttatā”. Sự phân định, theo cảnh đã biết, rằng cả hai cảnh đã thấy và chưa thấy có cùng một thực tính diệt theo sát-na chính là minh sát đặc tính diệt, vayalakkhaṇa, tức đặc tính biến hoại, vipariṇāmalakkhaṇa; chính là quán hoại diệt.¹¹⁴

Các pháp làm cảnh của trí quán hoại diệt

Trong bộ Paṭisambhidāmagga, những pháp nào được dạy là phải quán trực tiếp bằng trí quán hoại diệt? Đức Phật đã dạy như sau:

Kathaṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇaṃ — rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati, taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati. Pe. Vedanārammaṇatā. Pe. Saññārammaṇatā. Saṅkhārārammaṇatā. Viññāṇārammaṇatā. Cakkhu. Pe. Jarāmaraṇārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati, taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati.¹¹⁷

Thế nào là tuệ quán hoại diệt sau khi suy xét cảnh, là trí trong minh sát? Tâm lấy sắc làm cảnh sinh lên rồi tan rã; sau khi suy xét cảnh ấy, quán sự hoại diệt của tâm ấy. Pe. Lấy thọ làm cảnh. Pe. Lấy tưởng làm cảnh. Lấy hành làm cảnh. Lấy thức làm cảnh. Mắt. Pe. Tâm lấy già chết làm cảnh sinh lên rồi tan rã; sau khi suy xét cảnh ấy, quán sự hoại diệt của tâm ấy.

Nghĩa là: sau khi suy xét — quán sát, tu tập minh sát — các cảnh hành như sắc, thọ, tưởng, hành, thức chỉ theo thực tính tiêu tận và tan rã, khaya–vaya, có tuệ biết một cách phân biệt, trở lại quán nhiều lần sự hoại diệt của chính tâm minh sát đang quán như vậy. Tuệ này được gọi là trí minh sát, tức trí quán hoại diệt. Trí ấy sinh khởi như thế nào?

Tâm minh sát lấy sắc làm cảnh sinh lên rồi tan rã. Sau khi thấy cảnh sắc pháp ấy theo thực tính tiêu tận và tan rã, khaya–vaya, dùng tâm minh sát sau để trở lại quán nhiều lần sự hoại diệt của tâm minh sát đã biết theo thực tính khaya–vaya ấy. Pe.¹¹⁷

Pháp được biết và trí biết

Trong phần trí quán hoại diệt này, các pháp làm cảnh được trí minh sát quán gọi là pháp được biết, ñāta, vì là pháp được xuyên thấu, biết thấy bằng trí minh sát. Các pháp được biết ấy là năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới và mười hai chi duyên khởi từ vô minh đến già chết. Trí minh sát — tâm minh sát — quán sự hoại diệt của các hành ấy là trí biết, ñāṇa.

Lấy sự hoại diệt của các pháp được biết ấy làm cảnh, lần lượt đặt lên từng đặc tính trong ba đặc tính để quán. Đối với trí — tâm — đang quán như vậy, cũng lấy sự hoại diệt của chính tâm ấy làm cảnh, rồi dùng tâm minh sát sau để trở lại quán, lần lượt đặt lên từng đặc tính trong ba đặc tính. Vì thế, các bậc chú giải sư thời xưa đã chỉ dạy:

Ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassati.¹¹⁸

Hãy quán cả hai: pháp được biết và trí biết.

Hai loại pháp được biết và trí biết được chỉ dạy như vậy đều là các hành làm cảnh cho trí quán hoại diệt. Chúng là các hành diṭṭha, được thấy bằng trí trực chứng là trí quán hoại diệt. Xin lưu ý rằng trong các pháp đã thấy ấy cũng bao gồm mười hai chi duyên khởi từ vô minh đến già chết.

Ở đây, về sinh và già chết, các chú giải, phụ chú giải giải thích:

Jātijarāmaraṇavantānaṃ khandhānaṃ vasena pariyāyena vuttāni.¹¹⁹

Được nói theo lối gián tiếp, xét theo các uẩn có sinh, già và chết.

Jarāmaraṇasīsena cettha jarāmaraṇavantova dhammā gahitā.¹²⁰

Ở đây, dưới tên già chết, chính các pháp có già chết được bao hàm.

Theo những lời giải ấy, hãy hiểu rằng sinh và già chết ở đây chỉ chính các uẩn có những thực tính sinh, già, chết hiện hữu rõ ràng.

“Citta”nti cettha sasampayuttacittaṃ adhippetaṃ.¹²¹

Ở đây, “tâm” có nghĩa là tâm cùng với các pháp tương ưng.

Ở chỗ này, có lời chỉ dạy dùng tâm minh sát sau để trở lại quán sự hoại diệt của tâm minh sát trước. Trong lời chỉ dạy ấy, “tâm” muốn nói đến tâm minh sát cùng các tâm sở tương ưng với nó. Tâm minh sát cùng các tâm sở tương ưng ấy, trong dòng tương tục của các bậc Thánh hữu học và những thiện phàm nhân,

chính là những chuỗi tâm thuộc lộ đổng lực minh sát đại thiện qua ý môn.

Vì thế, nếu hành giả muốn dùng trí quán hoại diệt để quán các chi duyên khởi ấy thì phải quán cả hai: pháp được biết và trí biết.

Các chi duyên khởi từ vô minh đến già chết, được phân chia theo ba thời kỳ, chính là nhóm pháp được biết, ñāta. Trí minh sát lấy sự hoại diệt của các pháp được biết ấy làm cảnh, đặt lên các đặc tính để quán sát, tu tập — tức trí quán hoại diệt, là các chuỗi tâm thuộc lộ đổng lực minh sát đại thiện qua ý môn đối với phàm nhân và các bậc hữu học — là trí biết, ñāṇa. Trí trở lại quán trí biết ấy, lấy chính sự hoại diệt của trí biết ấy làm cảnh, cũng chính là trí quán hoại diệt. Cả hai, pháp được biết và trí biết, đều là nhóm các hành diṭṭha được xuyên thấu, biết thấy bằng trí trực chứng là trí quán hoại diệt. Chỉ sau khi đã xuyên thấu, biết thấy nhóm các hành đã thấy ấy bằng trí trực chứng là trí quán hoại diệt, mới dùng trí tùy suy đi theo trí quán hoại diệt ấy để suy chiếu “cũng theo cách ấy”, rồi quán cả nhóm các hành quá khứ, vị lai chưa thấy. Trí tùy suy này chính là trí tùy suy đi theo trí minh sát.

Nay sẽ tiếp tục trình bày cách quán “iti rūpassa atthaṅgamo…” được dạy trong kinh Upanisā, là kinh đang được tập trung giải thích ở trên.

Iti rūpassa atthaṅgamo. Pe. Iti viññāṇassa atthaṅgamo

“Sự diệt mất của sắc là như vậy. Pe. Sự diệt mất của thức là như vậy.”

“Iti rūpassa atthaṅgamo”ti evaṃ avijjānirodhādivasena pañcahākārehi rūpassa atthaṅgamo. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo; vitthāro pana Visuddhimagge udayabbayañāṇakathāya vutto.¹²²

“Sự diệt mất của sắc là như vậy”: sắc diệt mất theo năm phương diện, do vô minh diệt, v.v., như vậy. Đối với thọ và các uẩn còn lại cũng theo cách ấy. Đây là phần tóm lược; phần chi tiết đã được nói trong phần luận về trí sinh diệt của Visuddhimagga.

1. Avijjānirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati.
2. Taṇhānirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati.
3. Kammanirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati.
4. Āhāranirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati.
5. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passati.

Rūpakkhandhassa vayaṃ passantopi imāni pañca lakkhaṇāni passati.¹²³

1. Thấy sự diệt của sắc uẩn theo nghĩa nhân duyên diệt: “Do vô minh diệt, sắc diệt.”
2. Thấy sự diệt của sắc uẩn theo nghĩa nhân duyên diệt: “Do ái diệt, sắc diệt.”
3. Thấy sự diệt của sắc uẩn theo nghĩa nhân duyên diệt: “Do nghiệp diệt, sắc diệt.”
4. Thấy sự diệt của sắc uẩn theo nghĩa nhân duyên diệt: “Do vật thực diệt, sắc diệt.”
5. Khi thấy đặc tính biến hoại, cũng thấy sự diệt của sắc uẩn.

Khi thấy sự diệt của sắc uẩn, thấy năm đặc tính này.

Theo những lời dạy ấy, cách quán tóm lược như sau:

1. Do vô minh diệt, sắc diệt. (Diệt không còn sinh lại, anuppādanirodha.)
2. Do ái diệt, sắc diệt. (Diệt không còn sinh lại, anuppādanirodha.)
3. Do nghiệp diệt, sắc diệt. (Diệt không còn sinh lại, anuppādanirodha.)
4. Do vật thực diệt, sắc diệt. (Diệt không còn sinh lại, anuppādanirodha.)
5. Thực tính diệt của sắc. (Diệt sau khi sinh, uppādanirodha.)¹²⁴

Diệt không còn sinh lại — anuppādanirodha

“Avijjānirodhā rūpanirodho”ti anāgatabhavassa paccayabhūtāya imasmiṃ bhave avijjāya arahattamaggañāṇena nirodhe kate paccayābhāvā anāgatassa rūpassa anuppādo nirodho hotīti attho. “Paccayanirodhaṭṭhenā”ti paccayassa niruddhabhāvenāti attho. Nirodho cettha anāgatapaṭisandhipaccayānaṃ idha avijjātaṇhākammānayeva nirodho.¹²⁵

“Do vô minh diệt, sắc diệt”: khi vô minh trong đời này, vốn là duyên cho hữu vị lai, được trí A-la-hán đạo làm diệt, thì do không có duyên, sắc vị lai không sinh; sự không sinh ấy là sự diệt. Đó là ý nghĩa. “Theo nghĩa nhân duyên diệt”: nghĩa là do duyên đã diệt. Và sự diệt ở đây chính là sự diệt, ngay trong đời này, của vô minh, ái và nghiệp, là những duyên cho tái tục vị lai.

“Avijjānirodhā rūpanirodho”ti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. “Paccayanirodhaṭṭhenā”ti avijjāsaṅkhātassa anāgate uppajjanakarūpapaccayassa niruddhabhāvena. “Taṇhānirodhā kammanirodhā”ti etthāpi eseva nayo.¹²⁶

“Do vô minh diệt, sắc diệt”: do vô minh diệt không còn sinh lại bởi trí tối thượng đạo, sắc vị lai cũng diệt không còn sinh lại, vì khi duyên không có thì nó không có. “Theo nghĩa nhân duyên diệt”: do duyên gọi là vô minh, duyên của sắc sẽ sinh trong vị lai, đã diệt. Đối với “do ái diệt, do nghiệp diệt” cũng theo cách ấy.

Trong suốt luân hồi, các hành danh–sắc, khi hết tuổi thọ gồm sinh–trụ–diệt, đi đến thời diệt rồi hoại diệt. Vì đây là sự diệt mà, nếu nhân chưa hết, vẫn còn có thể sinh trở lại, nên sự hoại diệt của các hành vào thời diệt ấy được gọi là uppādanirodha, diệt sau khi sinh.

Khi đạt A-la-hán đạo, do A-la-hán đạo đoạn trừ hoàn toàn bằng sự đoạn trừ tận gốc, samucchedapahāna, vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp diệt theo cách không còn sinh trở lại. Đó là anuppādanirodha. Nếu trí A-la-hán đạo không sinh và vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp ấy không diệt, thì chính vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp ấy là những pháp nhân cho tái tục vị lai, tức một hữu mới nữa.

Nhưng khi một hành giả cao quý nỗ lực đến mức đạt A-la-hán đạo, thì do A-la-hán đạo, vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp ấy diệt theo cách không còn sinh trở lại. Đó là anuppādanirodha. Khi vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp diệt không còn sinh lại do A-la-hán đạo như vậy, danh–sắc gọi là tái tục vị lai cũng diệt theo cách không còn sinh trở lại. Đó cũng chính là anuppādanirodha.

Tương tự, khi các nhân như tâm, thời tiết và vật thực, gọi là những duyên trong thời bình nhật, pavattipaccaya, cũng diệt theo thực tính anuppādanirodha, tức diệt không còn sinh trở lại, thì sắc do tâm sinh, sắc do thời tiết sinh, sắc do vật thực sinh, v.v., trong vị lai — những sắc còn có thể sinh nếu các nhân tương ứng chưa diệt — cũng diệt. Đó cũng chính là anuppādanirodha.

Hành giả cao quý phải dùng trí trực chứng là trí quán sinh diệt để quán thấy: do các nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp diệt không còn sinh lại bởi A-la-hán đạo, danh–sắc thuộc năm quả uẩn, như tái tục vị lai, diệt không còn sinh lại như thế nào. Cũng phải quán để biết thấy sự diệt sau khi sinh, uppādanirodha, tức sự hoại diệt theo sát-na của năm thủ uẩn ấy, đang liên tục tan rã không ngừng trong từng sát-na.

Nếu hành giả cao quý đang nỗ lực đạt trí quán sinh diệt này vẫn chỉ ở địa vị phàm nhân, thì thời điểm vị ấy đạt A-la-hán đạo có thể thuộc phần vị lai của đời này, hoặc có thể thuộc một đời vị lai, như đại Phạm thiên Ghaṭikāra. Nếu thực sự là người ở hữu cuối cùng, pacchimabhavika, chắc chắn đạt A-la-hán đạo ngay đời này, thì thời điểm đạt A-la-hán đạo ấy thuộc phần vị lai của đời này. Nếu chắc chắn chỉ đạt A-la-hán đạo trong một đời vị lai nào đó, thì thời điểm đạt A-la-hán đạo ấy chính là trong một đời vị lai.

Khi đến thời điểm đạt A-la-hán đạo trong vị lai ấy, các nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp diệt không còn sinh lại do A-la-hán đạo. Khi quán cách năm uẩn danh–sắc vị lai sau tử tâm viên tịch, parinibbānacuti, diệt không còn sinh lại, có thể đặt câu hỏi: phải quán bằng trí trực chứng hay trí tùy suy? Câu trả lời như sau:

Ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati.¹²⁷

Người có trí thấy các pháp được trí mở bày, giống như người có mắt dùng mắt thấy các sắc.

“Jānato”ti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ, atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesañca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ “passato”ti vuttanti evaṃ vā ettha attho.¹²⁸

Hoặc, sau khi nói “đối với người biết”, lại nói “đối với người thấy” để làm rõ rằng cái biết được muốn nói ở đây không phải chỉ do nghe truyền lại hoặc suy xét các lý lẽ, mà là sự thấy sắc và các uẩn còn lại cùng sự sinh khởi, v.v., của chúng bằng cách trực tiếp chứng kiến, như nhãn thức thấy các sắc. Cũng có thể hiểu ý nghĩa ở đây như vậy.

Giống như người có mắt thấy nhiều loại cảnh sắc bằng nhãn thức, hành giả cao quý đầy đủ sự thấy bằng trí minh sát là trí quán sinh diệt, nhờ ánh sáng trí sinh ra từ trí minh sát đang quán mà thấy các pháp được mở bày:

1. Năm thủ uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành và thức;
2. Thực tính sinh khởi, samudaya, tức cách năm quả uẩn hiện hữu do các nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp hiện hữu; cùng đặc tính phát sinh, nibbattilakkhaṇa, của năm uẩn ấy;
3. Thực tính diệt mất, atthaṅgama, tức cách các thủ uẩn vị lai diệt không còn sinh lại do các nhân như vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp diệt không còn sinh lại bởi A-la-hán đạo; cùng đặc tính biến hoại, vipariṇāmalakkhaṇa, là sự hoại diệt của năm thủ uẩn ấy.

Vị ấy dùng trí trực chứng là trí quán sinh diệt để trực tiếp chứng kiến, quán cho biết thấy. Chính để chỉ rõ cái biết, cái thấy như vậy, Đức Phật, dù đã nói “jānato — đối với người biết”, lại nói thêm “passato — đối với người thấy”.¹²⁹

Evaṃ kho bhikkhave jānato evaṃ passato āsavānaṃ khayo hoti.¹³⁰

Này các tỳ-kheo, đối với người biết như vậy, thấy như vậy, có sự đoạn tận các lậu hoặc.

Nghĩa là: này các tỳ-kheo, chỉ đối với người biết như vậy, chỉ đối với người thấy như vậy, Thánh đạo và Thánh quả, là nhân đoạn tận các lậu hoặc, mới sinh khởi.¹³⁰

Theo kinh văn, chú giải và phụ chú giải này, những cách quán “Iti rūpassa atthaṅgamo. Pe. Iti viññāṇassa atthaṅgamo — Sự diệt mất của sắc là như vậy. Pe. Sự diệt mất của thức là như vậy” chính là những cách quán trước hết phải biết thấy bằng trí trực chứng. Tuy nhiên:

Na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ.¹²⁸

Ở đây, cái biết được muốn nói không phải chỉ do nghe truyền lại hoặc suy xét các lý lẽ.

Cái biết do nghe truyền lại, anussava, chỉ trông mong theo lời thầy nói; cũng như cái biết sinh ra chỉ do suy nghĩ, ākāraparivitakka, suy xét mọi mặt của lý lẽ rằng “có lẽ là như thế này, có lẽ là như thế này” — những cái biết ấy không phải điều được muốn nói ở đây.¹²⁸

Tuy nhiên, theo lời Mahāṭīkā:

Paṭhamañhi paccuppannadhammānaṃ udayabbayaṃ disvā atha atītānāgate nayaṃ neti.¹³¹

Trước hết, sau khi thấy sự sinh diệt của các pháp hiện tại, mới đưa phương pháp ấy đến quá khứ, vị lai.

Sau khi đã dùng trí trực chứng là trí quán sinh diệt để quán thấy các thủ uẩn là pháp hiện tại, cùng thực tính sinh khởi và thực tính diệt mất của chúng, cũng có thể suy chiếu “cũng theo cách ấy” đến các hành quá khứ, vị lai và quán bằng trí tùy suy. Nhưng khi dùng trí trực chứng là trí quán sinh diệt để quán cho biết thấy:

1. Năm thủ uẩn là pháp hiện tại;
2. Thực tính sinh khởi của chúng;
3. Thực tính diệt mất của chúng;

thì cần lưu ý rằng không thể tách rời quá khứ và vị lai.

Đến đây kết thúc phần trích dẫn kinh Upanisā.

Tiếp theo, sẽ trình bày các đoạn trích từ những kinh khác, bắt đầu với kinh Āsavakkhaya trong Itivuttaka thuộc Khuddakanikāya.

Trích dẫn kinh Āsavakkhaya

Jānatohaṃ bhikkhave passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmi, no ajānato no apassato. Kiñca bhikkhave jānato kiṃ passato āsavānaṃ khayo hoti? — “Idaṃ dukkha”nti bhikkhave jānato passato āsavānaṃ khayo hoti, “ayaṃ dukkhasamudayo”ti bhikkhave jānato passato āsavānaṃ khayo hoti, “ayaṃ dukkhanirodho”ti bhikkhave jānato passato āsavānaṃ khayo hoti, “ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti bhikkhave jānato passato āsavānaṃ khayo hoti. Evaṃ kho bhikkhave jānato evaṃ passato āsavānaṃ khayo hoti.¹³²

Này các tỳ-kheo, Ta nói sự đoạn tận các lậu hoặc là đối với người biết, người thấy, không phải đối với người không biết, không thấy. Này các tỳ-kheo, biết gì, thấy gì thì có sự đoạn tận các lậu hoặc? Này các tỳ-kheo, đối với người biết, thấy “đây là khổ”, có sự đoạn tận các lậu hoặc; đối với người biết, thấy “đây là nhân sinh khổ”, có sự đoạn tận các lậu hoặc; đối với người biết, thấy “đây là sự diệt khổ”, có sự đoạn tận các lậu hoặc; đối với người biết, thấy “đây là con đường thực hành đưa đến diệt khổ”, có sự đoạn tận các lậu hoặc. Này các tỳ-kheo, đối với người biết như vậy, thấy như vậy, có sự đoạn tận các lậu hoặc.

Nghĩa là: này các tỳ-kheo, Ta nói rằng chỉ người biết, chỉ người thấy mới đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc. Đối với người không biết, người không thấy, Ta không nói rằng người ấy đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc.

Ahaṃ ariyamaggādhigamaṃ vadāmīti vuttaṃ hoti.¹³³

Nghĩa là: “Ta nói đến sự chứng đạt Thánh đạo.”

Này các tỳ-kheo, chỉ người biết, chỉ người thấy những pháp nào mới đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc?

1. Này các tỳ-kheo, chỉ người biết, chỉ người thấy “đây là Thánh đế về khổ” mới đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc.
2. Này các tỳ-kheo, chỉ người biết, chỉ người thấy “đây là Thánh đế về nhân sinh khổ” mới đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc.
3. Này các tỳ-kheo, chỉ người biết, chỉ người thấy “đây là Thánh đế về sự diệt khổ” mới đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc.
4. Này các tỳ-kheo, chỉ người biết, chỉ người thấy “đây là con đường thực hành đưa đến Niết-bàn, nơi khổ diệt, tức Thánh đế về con đường” mới đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc.

Này các tỳ-kheo, chỉ người biết như vậy, chỉ người thấy như vậy mới đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc.¹³²

Những lời giải của chú giải — lời giải thứ nhất

“Jānato”ti jānantassa. “Passato”ti passantassa. Yadipi imāni dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṃ, evaṃ santepi “jānato”ti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati. Jānanalakkhaṇaṃ hi ñāṇaṃ. “Passato”ti ñāṇappabhāvaṃ upādāya. Dassanappabhāvaṃ hi upādāya ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya puggalo cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati.¹³⁴

“Jānato”: đối với người biết. “Passato”: đối với người thấy. Dù hai từ này đồng nghĩa, chỉ khác cách diễn đạt, “jānato” vẫn chỉ người ấy dựa trên đặc tính của trí, vì trí có đặc tính biết. “Passato” dựa trên năng lực của trí. Quả vậy, xét theo năng lực thấy, người có trí thấy các pháp được trí mở bày, giống như người có mắt dùng mắt thấy các sắc.

Jānato: chỉ đối với người biết. Passato: chỉ đối với người thấy.

Jānato eva passato evāti evamettha niyamo icchito.¹³⁵

Ở đây, ý muốn xác định: “chỉ đối với người biết, chỉ đối với người thấy.”

Hai từ này chỉ khác về âm từ, còn nghĩa giống nhau. Tuy nhiên, từ jānato chỉ người biết, dựa trên đặc tính xuyên thấu, biết đúng như thật thực tính của cảnh. Quả vậy, trí chánh kiến có đặc tính xuyên thấu, biết đúng như thật thực tính của cảnh.

Từ passato chỉ người thấy, dựa trên sức mạnh, uy lực của trí có khả năng thấy thực tính của cảnh. Quả vậy, trí chánh kiến có sức mạnh, uy lực thấy thực tính của cảnh. Giống như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng nhãn thức, hành giả đầy đủ trí chánh kiến thấy bốn sự thật cao quý được trí mở bày; trí này có phận sự soi sáng để thấy thực tính của cảnh.¹³⁴

Chú giải — lời giải thứ hai

Atha vā “jānato”ti anubodhañāṇena jānato. “Passato”ti paṭivedhañāṇena passato.¹³⁴

Hoặc, theo cách khác: “đối với người biết” là đối với người biết bằng trí tùy giác; “đối với người thấy” là đối với người thấy bằng trí thông đạt.¹³⁶

Theo cách khác, jānato muốn nói: chỉ đối với người biết bằng trí tùy giác, anubodhañāṇa. Passato muốn nói: chỉ đối với người biết bằng trí thông đạt, paṭivedhañāṇa.

Duvidhaṃ hi saccañāṇaṃ anubodhañāṇaṃ paṭivedhañāṇañca. Tattha anubodhañāṇaṃ lokiyaṃ anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati. Paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ nirodhamārammaṇaṃ katvā kiccato cattāri saccāni paṭivijjhati.¹³⁷

Trí biết sự thật có hai loại: trí tùy giác và trí thông đạt. Trong đó, trí tùy giác là hiệp thế, sinh khởi đối với diệt và đạo do nghe truyền lại, v.v. Trí thông đạt là siêu thế, lấy diệt làm cảnh và thông đạt bốn sự thật theo phận sự.

Duvidhaṃ hi saccañāṇaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Lokikaṃ duvidhaṃ anubodhañāṇaṃ paccavekkhaṇañāṇañca. Anubodhañāṇaṃ ādikammikassa anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati, dukkhe samudaye ca ārammaṇakaraṇavasena. Paccavekkhaṇañāṇaṃ paṭividdhasaccassa catūsupi saccesu ārammaṇakaraṇavasena. Lokuttaraṃ paṭivedhañāṇaṃ nirodhamārammaṇaṃ katvā cattāri saccāni paṭivijjhati.¹³⁸

Trí biết sự thật có hai loại: hiệp thế và siêu thế. Trí hiệp thế có hai loại: trí tùy giác và trí phản khán. Đối với người mới bắt đầu, trí tùy giác sinh khởi đối với diệt và đạo do nghe truyền lại, v.v.; đối với khổ và nhân sinh khổ thì sinh khởi bằng cách lấy chúng làm cảnh. Đối với người đã thông đạt sự thật, trí phản khán sinh khởi bằng cách lấy cả bốn sự thật làm cảnh. Trí thông đạt siêu thế lấy diệt làm cảnh và thông đạt bốn sự thật.

Nghĩa là: trí xuyên thấu, biết bốn sự thật có hai loại, trí biết sự thật hiệp thế và trí biết sự thật siêu thế. Trong đó, trí biết sự thật hiệp thế cũng có hai loại: trí tùy giác và trí phản khán. Trong dòng tương tục của hành giả phàm nhân mới bắt đầu tu tập đề mục minh sát, đối với hai sự thật siêu thế — sự thật về diệt, tức pháp Niết-bàn cao quý, giới vô vi, giới tịch tịnh; và sự thật về con đường, tức tám chi đạo đi cùng Thánh đạo lấy sự thật về diệt ấy làm cảnh — cái biết chỉ sinh khởi theo ba cách:

1. Anussava: biết do nghe gián tiếp từ thầy và những người khác;
2. Ākāraparivitakka: biết do suy xét lý lẽ, chẳng hạn “nếu có sự chết, thì hẳn phải có pháp bất tử, Niết-bàn không chết”;
3. Diṭṭhinijjhānakkhantianugata: biết theo quan điểm đã được xem xét kỹ và chấp nhận một cách hài lòng, tức theo quan điểm đã được suy nghĩ, cân nhắc và tán đồng.

Cái biết như vậy cũng được gọi là trí tùy giác, anubodhañāṇa, sự biết do tùy giác. (Đây là trí suy luận, anumānañāṇa.) Nhưng đối với sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ, trí tùy giác ấy sinh khởi, biết bằng cách trực tiếp chứng kiến cảnh. (Đây là trí trực chứng, paccakkhañāṇa.) Trí phản khán, paccavekkhaṇañāṇa, sinh khởi trong dòng tương tục của bậc Thánh đã xuyên thấu, biết thấy bốn sự thật, bằng cách trực tiếp lấy cả bốn sự thật làm cảnh. Trí thông đạt, paṭivedhañāṇa, là trí biết sự thật siêu thế, lấy sự thật về diệt — Niết-bàn, giới vô vi, giới tịch tịnh — làm cảnh và xuyên thấu, biết bốn sự thật theo phận sự.¹³⁷¹³⁸

Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti, dvīsu savanapaṭivedhoyeva. Aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti, nirodhe ārammaṇapaṭivedho.

Như vậy, trong giai đoạn trước, đối với hai sự thật, vị ấy có sự thông đạt bằng học tập, hỏi han, nghe, ghi nhớ và thẩm sát; đối với hai sự thật kia, chỉ có sự thông đạt bằng nghe. Trong giai đoạn sau, đối với ba sự thật có sự thông đạt theo phận sự; đối với diệt có sự thông đạt bằng cách lấy làm cảnh.

Tattha sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ. Savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ.¹³⁹

Trong đó, mọi trí thông đạt ấy là siêu thế. Trí do nghe, ghi nhớ và thẩm sát là hiệp thế, thuộc dục giới.

Nghĩa là: trong dòng tương tục của vị tỳ-kheo hành giả phàm nhân mới bắt đầu tu tập đề mục minh sát, trước khi đạt Thánh đạo, trong phần đi trước Thánh đạo, đối với sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ, có năm loại thông đạt:

1. Uggahapaṭivedha: xuyên thấu, biết bằng cách học kinh văn Pāli liên quan đến sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ;
2. Paripucchāpaṭivedha: xuyên thấu, biết bằng cách hỏi đi hỏi lại nghĩa chú giải của kinh văn Pāli liên quan đến sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ;
3. Savanapaṭivedha: xuyên thấu, biết bằng cách kính cẩn lắng nghe sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ;
4. Dhāraṇapaṭivedha: xuyên thấu, biết bằng cách học thuộc, ghi nhớ sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ.

(Bốn loại này là biết do học, tức biết do nghe.)

5. Sammasanapaṭivedha: xuyên thấu, biết bằng cách đặt sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ lên ba đặc tính để quán sát, tu tập. (Bao gồm tất cả trí minh sát.)

Năm loại thông đạt này sinh khởi. Sự thông đạt ấy là pháp đại thiện hiệp thế thuộc dục giới. Đối với hai sự thật về diệt và về con đường thì:

Nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ; maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ.¹⁴⁰

“Sự thật về diệt là pháp đáng mong muốn, đáng yêu thích, đáng quý chuộng; sự thật về con đường là pháp đáng mong muốn, đáng yêu thích, đáng quý chuộng.”

Chỉ có sự xuyên thấu, biết nhờ được nghe từ các bậc thiện trí như vậy — savanapaṭivedha, thông đạt bằng nghe — tức chỉ là biết do học. (Đây là phần thực hành đi trước, pubbabhāgapaṭipadā, trước khi đạt Thánh đạo.)

Ở sát-na Thánh đạo, là phần sau sát-na cận hành của Thánh đạo, đối với ba sự thật về khổ, về nhân sinh khổ và về con đường, có sự xuyên thấu, biết — thông đạt — theo phận sự: phận sự liễu tri, pariññā, phân định và biết sự thật về khổ; phận sự đoạn trừ, pahāna, từ bỏ sự thật về nhân sinh khổ; phận sự tu tập, bhāvanā, phát triển sự thật về con đường. Đó là thông đạt bằng liễu tri, pariññāpaṭivedha; thông đạt bằng đoạn trừ, pahānapaṭivedha; và thông đạt bằng tu tập, bhāvanāpaṭivedha. Đối với sự thật về diệt, là Niết-bàn, giới vô vi, có ārammaṇapaṭivedha, xuyên thấu, biết bằng cách lấy làm cảnh; tức sacchikiriyapaṭivedha, xuyên thấu, biết bằng cách trực tiếp chứng ngộ. Tất cả trí thông đạt này là siêu thế.

Khi hiểu paṭivedhañāṇa là Thánh đạo siêu thế, không được bao gồm năm loại thông đạt: uggahapaṭivedha, paripucchāpaṭivedha, savanapaṭivedha, dhāraṇapaṭivedha và sammasanapaṭivedha. Chỉ được bao gồm những loại hoàn toàn siêu thế: pariññāpaṭivedha, pahānapaṭivedha, bhāvanāpaṭivedha và ārammaṇapaṭivedha. Vì vậy mới nói: sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ — tất cả trí thông đạt ấy là siêu thế.¹⁴¹

Theo cách khác, vì năm loại trí thông đạt, như thông đạt bằng học tập, là nền tảng, là nhân của trí thông đạt siêu thế, nên những loại như thông đạt bằng học tập cũng có thể được gọi là “trí thông đạt” theo lối lấy tên quả để gọi nhân, phalūpacāra. Theo cách hiểu này, “sabbampi paṭivedhañāṇaṃ — tất cả trí thông đạt” cũng có thể bao gồm những trí như thông đạt bằng học tập.¹⁴¹

Đức Phật đã dạy rằng chỉ người biết bốn Thánh đế bằng trí tùy giác, chỉ người thấy bằng trí thông đạt, mới đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc. Đức Phật không dạy rằng người không biết bằng trí tùy giác, không thấy bằng trí thông đạt, đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc. Đây là ý chính của lời chú giải trên. Vị chú giải sư lại giải thích thêm một cách khác.

Chú giải — lời giải thứ ba

Paṭilomato vā dassanamaggena passato, bhāvanāmaggena jānato.¹³⁴

Hoặc, theo thứ tự ngược lại: đối với người thấy bằng kiến đạo, biết bằng tu đạo.

Theo cách khác, xét theo thứ tự ngược, paṭiloma, ý muốn nói: “Ta nói sự đoạn tận các lậu hoặc chỉ đối với người thấy bốn sự thật bằng trí Nhập lưu đạo, chỉ đối với người biết bốn sự thật bằng ba đạo cao hơn. Đối với người không biết, không thấy như vậy, Ta không nói sự đoạn tận các lậu hoặc.”

Chú giải — lời giải thứ tư: quan điểm của một số vị

Keci pana “ñātatīraṇapahānapariññāhi jānato, sikhāpattavipassanāya passato”ti vadanti.¹³⁴

Một số vị nói: “Đối với người biết bằng đạt tri, thẩm tri và đoạn tri; đối với người thấy bằng minh sát đã đạt đến đỉnh cao.”

Một số vị thầy giải thích rằng Đức Phật dạy khả năng đạt Thánh đạo và Thánh quả, là nhân đoạn tận các lậu hoặc, đối với người biết bốn sự thật hiệp thế bằng ba loại liễu tri — ñātapariññā, đạt tri; tīraṇapariññā, thẩm tri; pahānapariññā, đoạn tri — và đối với người thấy bốn sự thật hiệp thế bằng trí minh sát đã đạt đến đỉnh cao, sikhāpattavipassanā.¹³⁴

Ghi chú: Ba loại liễu tri sẽ được trình bày tiếp ở phía sau. Về cách biết thấy bốn sự thật hiệp thế bằng trí minh sát, hãy xem Tập V, phần Minh sát, chương Trí sinh diệt.

Chú giải — lời giải thứ năm

Atha vā dukkhaṃ pariññābhisamayena jānato, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena passato. Tadubhaye ca sati pahānabhāvanābhisamayā siddhā eva hontīti catusaccābhisamayo vutto hoti.¹³⁴

Hoặc, đối với người biết khổ bằng sự hiện quán liễu tri, thấy diệt bằng sự hiện quán chứng ngộ. Khi cả hai điều ấy có mặt, sự hiện quán đoạn trừ và sự hiện quán tu tập cũng đã thành tựu; như vậy là nói đến sự hiện quán bốn sự thật.

Theo cách khác, ý muốn nói: “Ta nói sự chứng đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc, chỉ đối với người biết sự thật về khổ bằng sự hiện quán liễu tri, pariññābhisamaya; chỉ đối với người biết sự thật về nhân sinh khổ bằng sự hiện quán đoạn trừ, pahānābhisamaya; chỉ đối với người thấy sự thật về diệt bằng sự hiện quán chứng ngộ, sacchikiriyābhisamaya; chỉ đối với người thấy sự thật về con đường

bằng sự hiện quán tu tập, bhāvanābhisamaya. Đối với người không biết, không thấy như vậy, Ta không nói rằng người ấy có thể đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc.”¹³⁴

Trích dẫn kinh Khadirapatta và kinh Kūṭāgāra

Yo ca kho bhikkhave evaṃ vadeyya “ahaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ anabhisamecca, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ anabhisamecca, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ anabhisamecca, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ anabhisamecca, sammā dukkhassantaṃ karissāmī”ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.¹⁴²

Này các tỳ-kheo, nếu có người nói: “Không hiện quán đúng như thật Thánh đế về khổ, không hiện quán đúng như thật Thánh đế về nhân sinh khổ, không hiện quán đúng như thật Thánh đế về sự diệt khổ, không hiện quán đúng như thật Thánh đế về con đường thực hành đưa đến diệt khổ, tôi sẽ chân chánh chấm dứt khổ”, thì điều đó không thể xảy ra.

“Anabhisameccā”ti ñāṇena anabhisamāgantvā. Appaṭivijjhitvāti attho.¹⁴³

“Không hiện quán”: không đi đến bằng trí; nghĩa là không xuyên thấu, thông đạt.

Nghĩa là: này các tỳ-kheo, nếu một người nói: “Không tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết đúng như thật, không sai lệch, Thánh đế về khổ bằng trí chánh kiến; không tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết đúng như thật, không sai lệch, Thánh đế về nhân sinh khổ bằng trí chánh kiến; không tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết đúng như thật, không sai lệch, Thánh đế về sự diệt khổ bằng trí chánh kiến; không tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết đúng như thật, không sai lệch, Thánh đế về con đường thực hành đưa đến Niết-bàn, nơi khổ diệt, bằng trí chánh kiến; tôi sẽ khéo chấm dứt khổ đau của vòng luân hồi”, thì hoàn toàn không có khả năng lời nói của người ấy trở thành sự thật như đã nói.¹⁴²

Đức Phật tiếp tục dạy về sự không thể xảy ra ấy, so sánh bằng ví dụ dưới đây. Ý nghĩa như sau:

Này các tỳ-kheo, nếu có người nói: “Không xây phần dưới của ngôi nhà, tôi sẽ dựng phần trên”, thì hoàn toàn không có khả năng lời nói ấy trở thành sự thật. Cũng như ví dụ này, nếu có người nói: “Không tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết đúng như thật, không sai lệch, bốn Thánh đế bằng trí chánh kiến, tôi sẽ làm cho khổ đau của vòng luân hồi hoàn toàn chấm dứt”, thì hoàn toàn không có khả năng lời nói của người ấy trở thành sự thật như đã nói.¹⁴⁴

Trong kinh Khadirapatta thuộc Saccasaṃyutta cũng có lời dạy như sau:¹⁴⁵

Này các tỳ-kheo, nếu có người nói: “Tôi sẽ làm chén lá bằng lá sha, lá thông và lá zibyu để mang nước; lại làm đồ trang sức tai bằng những lá ấy để đeo”, thì lời nói của người ấy

không thể trở thành sự thật như đã nói. Cũng như ví dụ này, nếu có người nói: “Không tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết đúng như thật, không sai lệch, bốn Thánh đế bằng trí chánh kiến, tôi sẽ làm cho khổ đau của vòng luân hồi hoàn toàn chấm dứt”, thì hoàn toàn không có khả năng lời nói của người ấy trở thành sự thật như đã nói.¹⁴⁵¹⁴⁶

Đức Phật lại tiếp tục dạy như sau:

Yo ca kho bhikkhave evaṃ vadeyya “ahaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ abhisamecca, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ abhisamecca, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ abhisamecca, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ abhisamecca, sammā dukkhassantaṃ karissāmī”ti ṭhānametaṃ vijjati.¹⁴⁷

Này các tỳ-kheo, nếu có người nói: “Sau khi hiện quán đúng như thật Thánh đế về khổ, hiện quán đúng như thật Thánh đế về nhân sinh khổ, hiện quán đúng như thật Thánh đế về sự diệt khổ, hiện quán đúng như thật Thánh đế về con đường thực hành đưa đến diệt khổ, tôi sẽ chân chánh chấm dứt khổ”, thì điều đó có thể xảy ra.

Nghĩa là: này các tỳ-kheo, nếu một người nói: “Sau khi tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy đúng như thật, không sai lệch, Thánh đế về khổ bằng trí chánh kiến; sau khi tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy đúng như thật, không sai lệch, Thánh đế về nhân sinh khổ bằng trí chánh kiến; sau khi tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy đúng như thật, không sai lệch, Thánh đế về sự diệt khổ bằng trí chánh kiến; sau khi tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy đúng như thật, không sai lệch, Thánh đế về con đường thực hành đưa đến Niết-bàn, nơi khổ diệt, bằng trí chánh kiến; tôi sẽ khéo chấm dứt khổ đau của vòng luân hồi”, thì có khả năng lời nói của người ấy trở thành sự thật như đã nói.¹⁴⁷

Đức Phật lại đưa ra những ví dụ và dạy như sau:

Này các tỳ-kheo, nếu có người nói: “Sau khi xây phần dưới của ngôi nhà, tôi sẽ dựng phần trên”, thì lời nói của người ấy có thể trở thành sự thật như đã nói.¹⁴⁴

Này các tỳ-kheo, nếu có người nói: “Tôi sẽ làm chén lá bằng lá sen paduma, lá pauk và lá gwetauk để mang nước; lại làm đồ trang sức tai bằng những lá ấy để đeo”, thì lời nói của người ấy có thể trở thành sự thật như đã nói.¹⁴⁸¹⁴⁶

Cũng như những ví dụ này, này các tỳ-kheo, nếu có người nói: “Sau khi tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy đúng như thật, không sai lệch, bốn Thánh đế bằng trí chánh kiến, tôi sẽ khéo chấm dứt khổ đau của vòng luân hồi”, thì có khả năng lời nói của người ấy trở thành sự thật như đã nói.¹⁴⁹

Đức Phật lại tiếp tục khuyến tấn như sau:

Tasmātiha bhikkhave “idaṃ dukkha”nti yogo karaṇīyo, “ayaṃ dukkhasamudayo”ti yogo karaṇīyo, “ayaṃ dukkhanirodho”ti yogo karaṇīyo, “ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yogo karaṇīyo.¹⁴⁷

Vì vậy, này các tỳ-kheo, cần nỗ lực để biết “đây là khổ”; cần nỗ lực để biết “đây là nhân sinh khổ”; cần nỗ lực để biết “đây là sự diệt khổ”; cần nỗ lực để biết “đây là con đường thực hành đưa đến diệt khổ”.

Này các tỳ-kheo, vì vậy, trong Giáo pháp này, các ông hãy:

1. Nỗ lực tu tập để biết: “Đây là Thánh đế về khổ.”
2. Nỗ lực tu tập để biết: “Đây là Thánh đế về nhân sinh khổ.”
3. Nỗ lực tu tập để biết: “Đây là Thánh đế về sự diệt khổ.”
4. Nỗ lực tu tập để biết: “Đây là Thánh đế về con đường thực hành đưa đến Niết-bàn, nơi khổ diệt.”¹⁴⁷

Trong những kinh này, Đức Phật đã khuyến tấn nỗ lực biết bốn sự thật để chấm dứt khổ đau của vòng luân hồi. Vì vậy, tất cả những thiện nhân muốn thoát ra khỏi hiểm họa khổ đau lớn lao của vòng luân hồi cần lắng nghe và ghi nhớ một cách chắc chắn, dứt khoát rằng mình nhất định phải dốc hết sức nỗ lực để biết bốn sự thật.

Phải nỗ lực như thế nào để tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy bốn sự thật bằng trí trực chứng là trí chánh kiến? Câu trả lời như sau.

Sự thật thuộc luân hồi và sự thật vượt khỏi luân hồi

Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi abhiniveso.¹⁵⁰

Trong đó, hai sự thật đầu thuộc luân hồi, hai sự thật sau vượt khỏi luân hồi. Đối với những sự thật ấy, vị tỳ-kheo bắt đầu đặt đề mục vào các pháp thuộc luân hồi; không đặt đề mục vào các pháp vượt khỏi luân hồi.

Trong bốn sự thật ấy, hai sự thật đầu — Thánh đế về khổ và Thánh đế về nhân sinh khổ — là vaṭṭasacca, sự thật thuộc luân hồi. Hai sự thật sau — Thánh đế về diệt và Thánh đế về con đường — là vivaṭṭasacca, sự thật vượt khỏi luân hồi. Trong những sự thật thuộc luân hồi và vượt khỏi luân hồi ấy, vị tỳ-kheo hành giả chỉ tác ý, tu tập đề mục minh sát đối với sự thật thuộc luân hồi. Không có sự tác ý, tu tập đề mục minh sát đối với sự thật vượt khỏi luân hồi.¹⁵⁰

Theo sự xác định và chỉ dạy của các chú giải trên, trong bốn sự thật, hành giả phải nỗ lực xuyên thấu, biết sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ, là những cảnh được trí minh sát quán: biết do học, tức thông đạt bằng học tập, hỏi han, nghe và ghi nhớ; và xuyên thấu, biết bằng trí minh sát, tức thông đạt bằng thẩm sát — biết do thực hành. Sau khi thành công trong cái biết do học, để biết do thực hành bằng trí minh sát, phải bắt đầu nắm bắt, tác ý đến sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ ấy. Nay sẽ tiếp tục giải thích hai sự thật này.

Thánh đế về khổ

Katamañca bhikkhave dukkhaṃ ariyasaccaṃ? “Pañcupādānakkhandhā”tissa vacanīyaṃ. Seyyathidaṃ: rūpupādānakkhandho vedanupādānakkhandho saññupādānakkhandho saṅkhārupādānakkhandho viññāṇupādānakkhandho. Idaṃ vuccati bhikkhave dukkhaṃ ariyasaccaṃ.¹⁵¹

Này các tỳ-kheo, thế nào là Thánh đế về khổ? Cần trả lời: “Năm thủ uẩn.” Đó là: sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn và thức thủ uẩn. Này các tỳ-kheo, đây được gọi là Thánh đế về khổ.

Này các tỳ-kheo, Thánh đế về khổ là gì? Cần nói là năm thủ uẩn. Những thủ uẩn này là gì? Chính là sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn và thức thủ uẩn. Này các tỳ-kheo, năm thủ uẩn này được gọi là Thánh đế về khổ.¹⁵¹

Theo lời dạy về các uẩn này, hãy ghi nhớ rằng năm thủ uẩn — sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn và thức thủ uẩn — được gọi là Thánh đế về khổ. Lại nữa, trong kinh Khandha thuộc Khandhavagga của Saṃyutta, Đức Phật đã dạy những pháp nào được gọi là thủ uẩn, như sắc thủ uẩn, v.v., như sau.

Thủ uẩn là gì?

Yaṃ kiñci bhikkhave rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati rūpupādānakkhandho.¹⁵²

Này các tỳ-kheo, bất cứ sắc nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao quý, xa hay gần, hữu lậu, có thể bị chấp thủ — đây được gọi là sắc thủ uẩn.

Này các tỳ-kheo, những sắc là cảnh của các lậu hoặc, tồn tại trong ba mươi mốt cõi, là chỗ để ái và kiến chấp lấy là “tôi, của tôi”, gồm:

1. Tất cả sắc quá khứ;
2. Tất cả sắc vị lai;
3. Tất cả sắc hiện tại;
4. Tất cả sắc bên trong, ajjhatta;
5. Tất cả sắc bên ngoài, bahiddhā;
6. Tất cả sắc thô, oḷārika;
7. Tất cả sắc vi tế, sukhuma;
8. Tất cả sắc hạ liệt, hīna;
9. Tất cả sắc cao quý, paṇīta;
10. Tất cả sắc xa, dūra — xa đối với trí của hành giả đang quán;
11. Tất cả sắc gần, santika — gần đối với trí của hành giả đang quán.

Tất cả sắc tồn tại theo mười một phương diện này được gọi là sắc thủ uẩn.¹⁵²

Đức Phật cũng tiếp tục dạy thọ thủ uẩn và các thủ uẩn còn lại theo cùng cách ấy. Vì thế, hãy kính cẩn đội lên đầu, lắng nghe và ghi nhớ lời Đức Phật dạy rằng năm thủ uẩn, là cảnh của các lậu hoặc, là chỗ để ái và kiến chấp lấy là “tôi, của tôi”, tồn tại theo mười một

phương diện ấy, được gọi là Thánh đế về khổ.

Trong năm thủ uẩn ấy cũng bao gồm năm thủ uẩn quá khứ và năm thủ uẩn vị lai. Những thủ uẩn quá khứ, vị lai ấy được quán bằng trí trực chứng hay trí tùy suy? Hãy xem lời chú giải kinh Āsavakkhaya dưới đây:

Dassanappabhāvaṃ hi upādāya ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya puggalo cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati.¹³⁴

Quả vậy, xét theo năng lực thấy, người có trí thấy các pháp được trí mở bày, giống như người có mắt dùng mắt thấy các sắc.

“Jānato”ti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ, atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesañca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ “passato”ti vuttanti evaṃ vā ettha attho.¹²⁸

Hoặc, sau khi nói “đối với người biết”, lại nói “đối với người thấy” để làm rõ rằng cái biết được muốn nói ở đây không phải chỉ do nghe truyền lại hoặc suy xét các lý lẽ, mà là sự thấy sắc và các uẩn còn lại cùng sự sinh khởi, v.v., của chúng bằng cách trực tiếp chứng kiến, như nhãn thức thấy các sắc. Cũng có thể hiểu ý nghĩa ở đây như vậy.

Giống như người có mắt thấy nhiều loại cảnh sắc bằng nhãn thức, hành giả cao quý đầy đủ sự thấy bằng trí minh sát, nhờ sức mạnh, uy lực của trí thấy đúng như thật cảnh là thực tính các pháp chân đế, trực tiếp chứng kiến và biết thấy sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ bằng trí trực chứng là chánh kiến minh sát. Những pháp ấy được mở bày do được ánh sáng trí, phát sinh từ trí minh sát đang quán, chiếu đến. Chính để làm rõ ý nghĩa như vậy mà, dù đã nói “jānato — đối với người biết”, Đức Phật lại nói thêm “passato — đối với người thấy”.¹⁵³

Ghi chú: Các pháp thuộc sự thật về nhân sinh khổ, là nhân của sự thật về khổ hiện tại như năm uẩn tái tục, chỉ là những phần của các uẩn quá khứ, đã sinh khởi nương vào năm thủ uẩn quá khứ. Điều này sẽ được làm rõ trong phần sự thật về nhân sinh khổ.

Nếu vậy, phải chăng không còn quán các pháp quá khứ, vị lai bằng trí tùy suy nữa? Câu trả lời như sau:

Nayadassanavasena vā evaṃ vuttaṃ. Paṭhamañhi paccuppannadhammānaṃ udayabbayaṃ disvā atha atītānāgate nayaṃ neti.¹³¹

Hoặc, nói như vậy là để chỉ dẫn phương pháp. Trước hết, sau khi thấy sự sinh diệt của các pháp hiện tại, mới đưa phương pháp ấy đến quá khứ, vị lai.

Theo cách khác, nói như vậy theo sự chỉ dẫn phương pháp, nayadassana: trước hết hoàn tất việc thấy sinh diệt của các pháp hiện tại bằng trực chứng, sau đó mới suy chiếu “cũng theo cách ấy” đến quá khứ, vị lai.¹⁵⁴

Cần lưu ý: Ở đây, “sinh diệt của các pháp hiện tại” bao gồm:

1. Paccayato udayabbaya — sinh diệt theo nhân duyên: năm quả thủ uẩn, như năm uẩn tái tục, hiện hữu do các nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp hiện hữu; năm quả thủ uẩn diệt không còn sinh lại do các nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp diệt không còn sinh lại.

2. Khaṇato udayabbaya — sinh diệt theo sát-na: sự sinh và diệt theo sát-na của năm quả uẩn. Theo cách khác, là sự sinh diệt của cả nhân lẫn quả, theo lời:

Sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā…¹⁵⁵

Đặt lên ba đặc tính, xét theo danh–sắc cùng với các duyên…

Cả hai loại sinh diệt này đều được bao gồm. Trong đó, năm quả thủ uẩn là các pháp thuộc sự thật về khổ; các nhân vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp là các pháp thuộc sự thật về nhân sinh khổ. Sau khi đã xuyên thấu, biết thấy hai loại sinh diệt — sinh diệt theo nhân duyên và sinh diệt theo sát-na — của sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ bằng trí trực chứng là chánh kiến minh sát, hãy suy chiếu “cũng theo cách ấy” đến quá khứ, vị lai và quán bằng trí tùy suy. Đây là câu trả lời.

Thắng trí và minh sát

1. Có thể quán quá khứ bằng thắng trí nhớ các đời sống trước, pubbenivāsānussatiabhiññā;
2. Cũng có thể quán vị lai bằng trí biết phần vị lai, anāgataṃsañāṇa, là một phần của thắng trí thiên nhãn, dibbacakkhuabhiññā.

Tuy dễ dàng chấp nhận những lời nói, những sự kiện ấy, người ta lại không muốn hoàn toàn chấp nhận lời nói rằng cũng có thể quán các thủ uẩn quá khứ, vị lai bằng trí minh sát. Dưới đây là kinh văn do chính Đức Chánh Đẳng Giác thuyết và lời chú giải kinh văn ấy liên quan đến việc cũng có thể quán các thủ uẩn quá khứ, vị lai bằng trí minh sát.

Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaramānā anussaranti, sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti, etesaṃ vā aññataraṃ.¹⁵⁶

Này các tỳ-kheo, bất cứ sa-môn hay bà-la-môn nào nhớ lại nhiều đời sống trước, tất cả những vị ấy đều nhớ lại năm thủ uẩn, hoặc một trong những thủ uẩn ấy.

“Pubbenivāsa”nti idaṃ na abhiññāvasena anussaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, vipassanāvasena pana pubbenivāsaṃ anussarante samaṇabrāhmaṇe sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenevāha “sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti etesaṃ vā aññatara”nti. Abhiññāvasena hi samanussarantassa khandhāpi upādānakkhandhāpi khandhapaṭibaddhāpi paṇṇattipi ārammaṇaṃ hotiyeva. “Rūpaṃyeva anussaratī”ti evaṃ hi anussaranto na aññaṃ kiñci sattaṃ vā puggalaṃ vā anussarati, atīte pana niruddhaṃ rūpakkhandhameva anussarati. Vedanādīsupi eseva nayo.¹⁵⁷

“Đời sống trước”: lời này không nhằm nói đến sự nhớ lại bằng thắng trí, mà nhằm nói đến các sa-môn, bà-la-môn nhớ lại đời sống trước bằng minh sát. Chính vì vậy mới nói: “Tất cả những vị ấy đều nhớ lại năm thủ uẩn, hoặc một trong những thủ uẩn ấy.” Quả vậy, đối với người nhớ lại bằng thắng trí, các uẩn, các thủ uẩn, những gì liên hệ với các uẩn và cả chế định đều là cảnh. “Chỉ nhớ lại sắc”: người nhớ lại như vậy không nhớ một chúng sinh hay một người nào khác, mà chỉ nhớ lại sắc uẩn đã diệt trong quá khứ. Đối với thọ và các uẩn còn lại cũng theo cách ấy.

“Vipassanāvasenā”ti etarahi rūpavedanādayo anussaritvā “pubbepāhaṃ evaṃ vedano ahosi”nti atītānaṃ rūpavedanādīnaṃ paccuppannehi visesābhāvadassanā vipassanā, tassā vipassanāya vasena.¹⁵⁸

“Bằng minh sát”: sau khi nhớ lại sắc, thọ, v.v., hiện nay, có minh sát thấy các sắc, thọ, v.v., quá khứ không khác các pháp hiện tại: “Trước kia tôi cũng có thọ như vậy.” Đó là bằng minh sát ấy.

Nghĩa là: này các tỳ-kheo, khi một số sa-môn, một số bà-la-môn dùng trí lần theo để nhớ lại nhiều dòng uẩn đã từng sống trước kia, họ có thể dùng trí lần theo mà nhớ lại. Tất cả những vị

sa-môn, bà-la-môn có thể dùng trí lần theo mà nhớ lại ấy đều có thể dùng trí lần theo để nhớ lại năm thủ uẩn, hoặc một trong năm thủ uẩn ấy.¹⁵⁶

Trong kinh văn này, Đức Phật nói từ pubbenivāsa không phải nhằm chỉ sự dùng trí lần theo để nhớ lại dòng uẩn đã từng sống trước kia bằng sức thắng trí nhớ các đời sống trước. Thực ra, Đức Phật nói từ pubbenivāsaṃ nhằm chỉ các sa-môn, bà-la-môn dùng trí lần theo để nhớ lại dòng uẩn đã từng sống trong quá khứ bằng sức trí minh sát. Chính vì vậy, Đức Phật đã dạy:

Sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti etesaṃ vā aññataraṃ.

“Tất cả những sa-môn, bà-la-môn có thể dùng trí lần theo mà nhớ lại ấy đều có thể dùng trí lần theo để nhớ lại năm thủ uẩn, hoặc một trong năm thủ uẩn ấy.” Lý do như sau.

Đối với sa-môn, bà-la-môn dùng trí lần theo để nhớ lại dòng uẩn đã từng sống trước kia bằng sức thắng trí nhớ các đời sống trước, có bốn loại cảnh:

1. Năm uẩn, bao gồm cả các pháp siêu thế;
2. Năm thủ uẩn, không bao gồm các pháp siêu thế;
3. Những gì liên hệ với các uẩn, như dòng họ, dung sắc, thức ăn, lạc, khổ, v.v.;
4. Các loại chế định về tên gọi.

Cả bốn loại này đều là cảnh của thắng trí nhớ các đời sống trước. Nhưng ở đây, Đức Phật không nói có thể dùng trí lần theo để nhớ lại cả bốn loại ấy; Ngài chỉ nói có thể dùng trí lần theo để nhớ lại năm thủ uẩn đã từng sống trước kia, hoặc một trong năm thủ uẩn ấy. Vì thế có thể hiểu rằng Ngài không muốn nói sự nhớ lại dòng uẩn đã từng sống trước kia bằng thắng trí nhớ các đời sống trước, mà chỉ muốn nói sự lần theo để nhớ lại bằng trí minh sát. Khi dùng trí minh sát lần theo để nhớ lại dòng uẩn đã từng sống trước kia như vậy, không phải nhớ lại một người, một chúng sinh hay một tự ngã nào. Vì lời dạy chỉ nói sự dùng trí minh sát lần theo để nhớ lại các thực tính chân đế, nên ý muốn nói chỉ có thể dùng trí minh sát lần theo để nhớ lại sắc, thọ, tưởng, hành và thức đã diệt trong quá khứ.¹⁵⁶¹⁵⁷

Vipassanāvasena — bằng sức minh sát: sau khi dùng trí minh sát lần theo để nhớ lại — tức quán sát, tu tập — sắc, thọ, tưởng, hành và thức trong hiện tại này,

có trí minh sát quán thấy sắc, thọ, tưởng, hành và thức quá khứ không khác sắc, thọ, tưởng, hành và thức hiện tại: “Trong đời quá khứ, tôi cũng đã có sắc, thọ, tưởng, hành và thức như vậy.” Ý muốn nói sự dùng trí lần theo để nhớ lại dòng uẩn đã từng sống trong quá khứ bằng sức trí minh sát ấy.¹⁵⁸

Đây là những căn cứ kinh điển về sự khác nhau trong năng lực của thắng trí nhớ các đời sống trước và trí minh sát, cũng như cách phải quán, có thể quán và có thể thành tựu việc quán quá khứ, vị lai bằng trí minh sát. Nay sẽ tiếp tục trình bày các tiền lệ xưa về những vị đã quán sát, tu tập minh sát đối với các pháp quá khứ, vị lai.

Trích dẫn kinh Anusaya

Bấy giờ, Tôn giả Rāhula đến chỗ Đức Thế Tôn, kính đảnh lễ Ngài rồi ngồi xuống một nơi thích hợp. Tôn giả bạch Đức Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, đối với người biết như thế nào, thấy như thế nào thì, đối với thân có thức này cũng như mọi tướng hành bên ngoài, hữu tình và vô tình, không sinh khởi sự chấp lấy là ‘tôi’, tức kiến; sự tham đắm là ‘của tôi’, tức ái; và sự kiêu mạn tiềm phục, tức mạn?” Khi ấy Đức Phật chỉ dạy như sau:

Yaṃ kiñci Rāhula rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā. Pe. Yā kāci saññā. Ye keci saṅkhārā. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho Rāhula jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontīti.¹⁵⁹

Này Rāhula, bất cứ sắc nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao quý, xa hay gần, vị ấy thấy tất cả sắc ấy bằng chánh tuệ đúng như thật: “Đây không phải của tôi; đây không phải là tôi; đây không phải tự ngã của tôi.” Bất cứ thọ nào. Pe. Bất cứ tưởng nào. Bất cứ hành nào. Bất cứ thức nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao quý, xa hay gần, vị ấy thấy tất cả thức ấy bằng chánh tuệ đúng như thật: “Đây không phải của tôi; đây không phải là tôi; đây không phải tự ngã của tôi.” Này Rāhula, đối với người biết như vậy, thấy như vậy, thì đối với thân có thức này cũng như mọi tướng bên ngoài, ngã tác, ngã sở tác và mạn tùy miên không có mặt.

1. Này Rāhula, đối với tất cả sắc quá khứ, vị lai, hiện tại; thuộc dòng tương tục bên trong, ajjhatta, hay bên ngoài, bahiddhā; thô, oḷārika, hay tế, sukhuma; hạ liệt, hīna, hay cao quý, paṇīta; xa, dūra, hay gần, santika — vị ấy thấy bằng tuệ minh sát và tuệ đạo chân chánh, đúng như thật:

Netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā.

“Sắc này không phải của tôi; sắc này không phải là tôi; sắc này không phải tự ngã của tôi.”

2. Tất cả cảm thọ, vedanā. Pe.
3. Tất cả sự ghi nhận, saññā. Pe.
4. Tất cả sự tạo tác, tức các tâm sở hành. Pe.
5. Tất cả tâm biết, viññāṇa. Pe.

Đức Phật dạy: này Rāhula, đối với người biết như vậy, thấy như vậy, thì đối với thân có thức này cũng như mọi tướng hành bên ngoài, hữu tình và vô tình, không sinh khởi sự chấp lấy là “tôi”, tức kiến; sự tham đắm là “của tôi”, tức ái; và sự kiêu mạn tiềm phục, tức mạn.¹⁵⁹

“Netaṃ mama nesohamasmi na meso attāti samanupassāmī”ti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti samanupassāmi.¹⁶⁰

“Tôi quán thấy: đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi” nghĩa là: tôi quán thấy là vô thường, khổ, vô ngã.

Theo lời chú giải này, hãy ghi nhớ rằng quán năm thủ uẩn quá khứ, vị lai, hiện tại, v.v., là “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā” và đặt lên các đặc tính để quán là vô thường, khổ, vô ngã thì giống nhau. Khi quán như vậy, năm thủ uẩn ấy bao gồm cả năm uẩn quá khứ và năm uẩn vị lai, ngoài năm uẩn hiện tại. Có thể hỏi: khi quán năm thủ uẩn tồn tại theo mười một phương diện ấy, đó là trí trực chứng hay trí tùy suy? Muốn biết câu trả lời, hãy xem những lời chú giải và phụ chú giải sau.

“Sammappaññāya passatī”ti saha vipassanāya maggapaññāya suṭṭhu passati.¹⁶¹

“Thấy bằng chánh tuệ”: thấy rõ bằng tuệ đạo cùng với minh sát.

“Samma. Pe. Passatī”ti pubbabhāge vipassanāñāṇena sammasanavasena, maggakkhaṇe abhisamayavasena suṭṭhu attapaccakkhena ñāṇena passati.¹⁶²

“Samma… pe… thấy”: trong giai đoạn trước, thấy rõ bằng trí tự mình trực chứng, theo cách thẩm sát bằng trí minh sát; ở sát-na đạo, thấy rõ bằng trí tự mình trực chứng, theo cách hiện quán.

Sammappaññāya passati — thấy bằng chánh tuệ: nghĩa là thấy rõ bằng tuệ Thánh đạo cùng với tuệ minh sát.¹⁶¹

Trong phần minh sát đi trước Thánh đạo, dùng trí minh sát đặt năm thủ uẩn tồn tại theo mười một phương diện ấy lên các đặc tính để quán sát, tu tập; nhờ đó, tự mình trực tiếp xuyên thấu, thấy rõ và đúng đắn tính vô thường, khổ, vô ngã của các thủ uẩn ấy bằng trí tự mình trực chứng, attapaccakkhañāṇa, là chánh kiến minh sát. Ở sát-na Thánh đạo, do sự hiện quán liễu tri, pariññābhisamaya, xuyên thấu, biết — bằng sự thành tựu phận sự — năm thủ uẩn, là sự thật về khổ tồn tại theo mười một phương diện ấy, tự mình trực tiếp xuyên thấu, thấy rõ và đúng đắn bằng trí tự mình trực chứng, là chánh kiến Thánh đạo. (Đây là thông đạt do không mê mờ, asammohapaṭivedha: biết, thấy bằng cách đoạn trừ si che lấp, khiến không biết sự thật về khổ.)¹⁶²

Xin lưu ý: Ở đây, trí minh sát đặt các thủ uẩn quá khứ, vị lai, v.v., lên các đặc tính để quán sát, tu tập được giải thích là attapaccakkhañāṇa, trí tự mình trực chứng. Tuy nhiên, sau khi tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy tính vô thường, khổ, vô ngã của các pháp diṭṭha vừa được trí minh sát quán thấy, cũng có thể suy chiếu “cũng theo cách ấy” và dùng trí tùy suy quán các pháp quá khứ, vị lai chưa thấy, adiṭṭha.

Trích dẫn kinh Mahārāhulovāda

Một thời, Tôn giả Rāhula theo sau Đức Phật vào thành Sāvatthī khất thực. Đối với Tôn giả Rāhula đang nghĩ đến việc làm trưởng tử quý báu của vị vua Chuyển luân, Đức Phật khuyên dạy như sau:

Yaṃ kiñci Rāhula rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.¹⁶³

Này Rāhula, bất cứ sắc nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao quý, xa hay gần, tất cả sắc ấy cần được thấy bằng chánh tuệ đúng như thật: “Đây không phải của tôi; đây không phải là tôi; đây không phải tự ngã của tôi.”

Nghĩa là: này Rāhula, hãy quán bằng tuệ minh sát chân chánh — tuệ đạo — đúng như thật, tất cả sắc quá khứ, vị lai, hiện tại; thuộc dòng tương tục bên trong, ajjhatta, hay bên ngoài, bahiddhā; thô, oḷārika, hay tế, sukhuma; hạ liệt, hīna, hay cao quý, paṇīta; xa, dūra, hay gần, santika: “Netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā” — “Sắc này không phải của tôi; sắc này không phải là tôi; sắc này không phải tự ngã của tôi”, tức là vô thường, khổ, vô ngã.¹⁶³

Đức Phật cũng chỉ dạy quán bốn danh uẩn — thọ, tưởng, hành, thức — theo cùng cách ấy.¹⁶³

Ở đây cũng vậy, đối với sammappaññāya, hãy hiểu là trí tự mình trực chứng gọi là chánh kiến minh sát, và trí tự mình trực chứng gọi là chánh kiến Thánh đạo. Khi kinh Mahārāhulovāda này được thuyết, Tôn giả Rāhula mới mười tám tuổi, vẫn còn ở địa vị phàm nhân. Vì thế, hãy ghi nhớ rằng Đức Phật đang chỉ dạy trước hết dùng trí tự mình trực chứng là chánh kiến minh sát để quán năm thủ uẩn tồn tại theo mười một phương diện, như quá khứ, vị lai, hiện tại, cho đến khi đạt trí tự mình trực chứng gọi là chánh kiến đạo.

Trích dẫn kinh Anattalakkhaṇa

Trong kinh văn Tam tạng có rất nhiều lời dạy chỉ dẫn quán cả năm thủ uẩn quá khứ và vị lai. Trong những lời dạy ấy, xin trích một phần kinh Anattalakkhaṇa, có lẽ gần gũi nhất với thiện hữu.

Đối với các vị tỳ-kheo được gọi là nhóm năm vị, Pañcavaggī, đã là những bậc Nhập lưu, Đức Phật giải thích thực tính vô ngã của năm uẩn, avasavattanaṭṭha, nghĩa là không thể vận hành theo ý muốn của mình. Sau đó, Ngài hỏi đáp về năm uẩn qua một lượt vô thường, một lượt khổ và một lượt vô ngã. Khi nhóm năm vị tỳ-kheo trình bạch rằng năm uẩn chỉ là các pháp vô thường, khổ, vô ngã, Đức Phật chỉ dạy cách quán như sau.

Tasmātiha bhikkhave… yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.¹⁶⁴

Vì vậy, này các tỳ-kheo… bất cứ sắc nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao quý, xa hay gần, tất cả sắc ấy cần được thấy bằng chánh tuệ đúng như thật: “Đây không phải của tôi; đây không phải là tôi; đây không phải tự ngã của tôi.”

Này các tỳ-kheo, vì năm uẩn chỉ là các pháp vô thường, khổ, vô ngã như vậy, nên trong Giáo pháp cao quý này, các con hãy quán tất cả sắc tồn tại theo mười một phương diện: tất cả sắc quá khứ, vị lai, hiện tại; tất cả sắc bên trong, ajjhatta, sinh trong dòng tương tục của mình, và sắc bên ngoài, bahiddhā; tất cả sắc thô, oḷārika, và sắc vi tế, sukhuma; tất cả sắc hạ liệt, hīna, và sắc cao quý, paṇīta; tất cả sắc xa, dūra, và sắc gần, santika:

Netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā.

1. Sắc này không phải của tôi — tức là khổ;
2. Sắc này không phải là tôi — tức là vô thường;
3. Sắc này không phải tự ngã của tôi — tức là vô ngã.

Hãy quán như vậy bằng tuệ minh sát và tuệ đạo, đúng như thật, không sai lệch.¹⁶⁴

Đức Phật cũng chỉ dạy quán bốn danh uẩn, như thọ uẩn, theo cùng cách ấy. Như vậy, trong bài kinh Anattalakkhaṇa cao quý này, Đức Phật đã chỉ dạy quán sát, tu tập minh sát, bao gồm cả năm uẩn quá khứ và năm uẩn vị lai. Kính cẩn đội lên đầu những lời chỉ dạy ấy, nhóm năm vị tỳ-kheo đã thực hành đề mục minh sát đối với năm thủ uẩn tồn tại theo mười một phương diện bằng trí tự mình trực chứng gọi là chánh kiến minh sát, tuần tự đi theo trí thuyết pháp của Đức Phật, cho đến khi đạt trí tự mình trực chứng gọi là chánh kiến đạo. (Đối với nhóm năm vị tỳ-kheo, đây là ba đạo cao hơn.) Do vậy, khi bài kinh Anattalakkhaṇa cao quý kết thúc, các vị an trú trong A-la-hán quả.

Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu.¹⁶⁴

Khi bài thuyết giảng này đang được nói, tâm của nhóm năm vị tỳ-kheo được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không còn chấp thủ.

Khi bài kinh Anattalakkhaṇa này — hoàn toàn bằng văn xuôi, không xen kệ — được thuyết, tâm của nhóm năm vị tỳ-kheo đã giải thoát khỏi các lậu hoặc, không còn dùng ái và kiến chấp năm thủ uẩn là “tôi, của tôi”.¹⁶⁴

Lời dạy chỉ dẫn cách quán sau khi hỏi đáp một lượt vô thường, một lượt khổ, một lượt vô ngã như vậy được gọi là teparivaṭṭadhammadesanā, bài thuyết pháp qua ba lượt. Trong Tam tạng có đến hàng trăm bài thuyết pháp qua ba lượt theo cùng hình thức ấy. Có thể gặp nhiều nhất trong toàn bộ kinh văn Khandhavagga

của Saṃyutta. Thiện hữu hành giả đang mong cầu pháp Niết-bàn cao quý rất nên kính cẩn đội lên đầu và thực hành theo những lời của Đức Chánh Đẳng Giác, bậc Nhất thiết trí, bậc Đại bi, đã chỉ dạy lặp đi lặp lại nhiều lần đến như vậy.

Đến đây đã giải thích xong Thánh đế về khổ trong bốn sự thật được nói đến ở kinh Āsavakkhaya. Nay sẽ tiếp tục trình bày Thánh đế về nhân sinh khổ.

Thánh đế về nhân sinh khổ

Trong Saccavibhaṅga của bộ Vibhaṅga thuộc Abhidhamma, Đức Phật đã dạy sự thật về nhân sinh khổ theo năm cách:¹⁶⁵

1. Ái là sự thật về nhân sinh khổ;
2. Tất cả phiền não cùng với ái là sự thật về nhân sinh khổ;
3. Tất cả pháp bất thiện cùng với ái và phiền não là sự thật về nhân sinh khổ;
4. Tất cả pháp bất thiện và ba căn thiện — vô tham, vô sân, vô si — là cảnh của các lậu hoặc, khiến vòng luân hồi tiếp diễn, là sự thật về nhân sinh khổ;
5. Tất cả nghiệp bất thiện và tất cả nghiệp thiện là cảnh của các lậu hoặc, khiến vòng luân hồi tiếp diễn, là sự thật về nhân sinh khổ.

Liên hệ đến lời dạy này, đại chú giải Sammohavinodanī và đại chú giải Visuddhimagga giải thích như sau:

Tattha yasmā kusalākusalakammaṃ avisesena samudayasaccanti Saccavibhaṅge vuttaṃ.¹⁶⁶

Ở đây, vì trong Saccavibhaṅga, nghiệp thiện và bất thiện được nói chung là sự thật về nhân sinh khổ.

Nghĩa là: trong kinh văn Saccavibhaṅga, Đức Phật đã dạy chung tất cả nghiệp thiện và nghiệp bất thiện là sự thật về nhân sinh khổ, không phân biệt riêng tư, cetanā, và các pháp tương ưng với tư, cetanāsampayuttadhamma.¹⁶⁶

Trong kinh văn Vibhaṅga nói trên và những bài pháp như Dhammacakka, khi dạy ái là sự thật về nhân sinh khổ, Đức Phật chọn lấy, tập trung vào một nhân chủ yếu theo phương pháp nêu phần chính, padhānanaya. Hạt giống đã chín, chất ẩm và chất nhựa chưa khô, khi được gieo trồng trên đất có đủ các duyên như nước, đất, thời tiết và ánh sáng, có năng lực sinh ra cây cùng loại với hạt giống. Cũng vậy, tất cả nghiệp thiện và nghiệp bất thiện được chất ẩm, chất nhựa của ái hỗ trợ đều có năng lực sinh ra một hữu tương ứng với nghiệp. Như hạt giống bị lửa thiêu, chất ẩm và chất nhựa đã khô, không còn năng lực sinh cây, tất cả nghiệp thiện và nghiệp bất thiện từng nằm trong dòng tương tục danh–sắc của các bậc A-la-hán mà chất ẩm, chất nhựa của ái đã khô

cũng không còn năng lực sinh ra một hữu, vì không có phiền não là ái làm bạn hỗ trợ. Do đó, trong việc sinh ra một hữu gọi là sự thật về khổ, sự hiện hữu của chất ẩm, chất nhựa của ái, vốn bám víu, tham đắm các hữu và các cảnh khác nhau, là một nhân chủ yếu. Vì vậy Đức Phật dạy ái là sự thật về nhân sinh khổ theo phương pháp nêu phần chính. Đối với các cách thứ hai, thứ ba và thứ tư cũng hiểu tương tự.

Cách thứ năm, dạy tất cả nghiệp thiện và nghiệp bất thiện là sự thật về nhân sinh khổ, là phương pháp không bỏ sót, nippadesanaya, trình bày trọn vẹn sự thật về nhân sinh khổ, không còn dư sót. Lại nữa, trong kinh Titthāyatana thuộc Tikanipāta của Aṅguttara, Đức Phật dạy như sau.

Trích dẫn kinh Titthāyatana

Katamañca bhikkhave dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ? Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti; evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Idaṃ vuccati bhikkhave dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ.¹⁶⁷

Này các tỳ-kheo, thế nào là Thánh đế về nhân sinh khổ? Do vô minh làm duyên, có hành; do hành làm duyên, có thức; do thức làm duyên, có danh–sắc; do danh–sắc làm duyên, có sáu xứ; do sáu xứ làm duyên, có xúc; do xúc làm duyên, có thọ; do thọ làm duyên, có ái; do ái làm duyên, có thủ; do thủ làm duyên, có hữu; do hữu làm duyên, có sinh; do sinh làm duyên, già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi. Như vậy là sự sinh khởi của toàn bộ khối khổ này. Này các tỳ-kheo, đây được gọi là Thánh đế về nhân sinh khổ.

Nghĩa là: này các tỳ-kheo, Thánh đế về nhân sinh khổ là gì? Do vô minh sinh, hành sinh; do hành sinh, thức sinh; do thức sinh, danh–sắc sinh; do danh–sắc sinh, sáu xứ sinh; do sáu xứ sinh, xúc sinh; do xúc sinh, thọ sinh; do thọ sinh, ái sinh; do ái sinh, thủ sinh; do thủ sinh, hữu sinh; do hữu sinh, sinh có mặt; do sinh có mặt, các pháp già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi. Như vậy, thực tính làm nhân sinh và thực tính sinh khởi của khối khổ, đống khổ thuần túy, không xen lạc, xuất hiện. Này các tỳ-kheo, mối liên hệ nhân–quả này — thực tính duyên khởi — được gọi là Thánh đế về nhân sinh khổ.¹⁶⁷

Thiện hữu hành giả muốn đoạn tận khổ đau của vòng luân hồi phải nỗ lực tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy cả bốn Thánh đế bằng trí chánh kiến. Không nên quên rằng trong bốn sự thật ấy cũng có sự thật về nhân sinh khổ, tức thực tính duyên khởi, mối liên hệ nhân–quả. Vì cũng cần biết cách phân loại các chi duyên khởi theo các sự thật, nên sẽ tiếp tục trình bày.

Phân loại các chi duyên khởi theo các sự thật

Tattha yasmā kusalākusalakammaṃ avisesena samudayasaccanti Saccavibhaṅge vuttaṃ, tasmā avijjāpaccayā saṅkhārāti avijjāya saṅkhārā dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ, saṅkhārehi viññāṇaṃ dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Viññāṇādīhi nāmarūpādīni vipākavedanāpariyosānāni paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ, vedanāya

Ở đây, vì trong Saccavibhaṅga, nghiệp thiện và bất thiện được nói chung là sự thật về nhân sinh khổ, nên trong “do vô minh làm duyên, có hành”, các hành do vô minh là sự thật thứ hai sinh từ sự thật thứ hai; thức do các hành là sự thật thứ nhất sinh từ sự thật thứ hai. Danh–sắc và các pháp tiếp theo, đến thọ quả, do thức và các pháp tiếp theo, là sự thật thứ nhất sinh từ sự thật thứ nhất; do thọ,

taṇhā paṭhamasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ, taṇhāya upādānaṃ dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ, upādānato bhavo dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamadutiyasaccadvayaṃ. Bhavato jāti dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ, jātiyā jarāmaraṇaṃ paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccanti evaṃ tāvidaṃ saccappabhavato viññātabbaṃ yathārahaṃ.¹⁶⁸

ái là sự thật thứ hai sinh từ sự thật thứ nhất; thủ do ái là sự thật thứ hai sinh từ sự thật thứ hai; hữu do thủ là cả sự thật thứ nhất lẫn thứ hai sinh từ sự thật thứ hai. Sinh do hữu là sự thật thứ nhất sinh từ sự thật thứ hai; già chết do sinh là sự thật thứ nhất sinh từ sự thật thứ nhất. Trước hết, cần hiểu điều này theo sự sinh khởi từ các sự thật một cách thích hợp như vậy.

Trong kinh văn Saccavibhaṅga, Đức Phật đã dạy chung tất cả nghiệp thiện và nghiệp bất thiện hữu lậu là sự thật về nhân sinh khổ, không phân biệt riêng tư và các pháp tương ưng với tư. Vì vậy, khi phân loại mười hai chi duyên khởi theo các sự thật, hãy ghi nhớ tóm lược như sau:

Vô minh, hành, ái, thủ và nghiệp hữu là nhóm pháp thuộc sự thật về nhân sinh khổ, tức sự thật thứ hai. Thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, sinh — tức sinh hữu — và già chết: những pháp thuộc vòng quả này là nhóm pháp thuộc sự thật về khổ, tức sự thật thứ nhất.

Trong avijjāpaccayā saṅkhārā — do vô minh làm duyên, có hành, vô minh là sự thật về nhân sinh khổ; hành cũng là sự thật về nhân sinh khổ. Vì vậy, các hành sinh do vô minh là sự thật về nhân sinh khổ gọi là hành, có sự thật về nhân sinh khổ gọi là vô minh làm nguồn khởi đầu. Đây được gọi là sự thật thứ hai sinh từ sự thật thứ hai.

Trong saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ — do hành làm duyên, có thức, hành là sự thật về nhân sinh khổ; thức là sự thật về khổ. Vì vậy, thức sinh do hành là sự thật thứ nhất, tức sự thật về khổ, sinh từ sự thật thứ hai, tức sự thật về nhân sinh khổ.

Trong các trường hợp danh–sắc sinh do thức, sáu xứ sinh do danh–sắc, xúc sinh do sáu xứ, và thọ quả sinh do xúc, cả phía nhân lẫn phía quả đều là các pháp thuộc vòng quả, thuộc sự thật về khổ. Vì vậy, danh–sắc và các pháp tiếp theo sinh do thức và các pháp tiếp theo là sự thật thứ nhất, tức sự thật về khổ, sinh từ sự thật thứ nhất, tức sự thật về khổ.

Trong vedanāpaccayā taṇhā — do thọ làm duyên, có ái, thọ là sự thật về khổ; ái là sự thật về nhân sinh khổ. Ái sinh do thọ là sự thật thứ hai, tức sự thật về nhân sinh khổ, sinh từ sự thật thứ nhất, tức sự thật về khổ.

Trong taṇhāpaccayā upādānaṃ — do ái làm duyên, có thủ, ái là sự thật về nhân sinh khổ; thủ cũng là sự thật về nhân sinh khổ. Vì vậy, thủ sinh do ái là sự thật thứ hai, tức sự thật về nhân sinh khổ, sinh từ sự thật thứ hai, tức sự thật về nhân sinh khổ.

Trong upādānapaccayā bhavo — do thủ làm duyên, có hữu, thủ là sự thật về nhân sinh khổ; nghiệp hữu là sự thật về nhân sinh khổ; sinh hữu là sự thật về khổ. Vì vậy, hữu sinh do thủ là sự thật thứ nhất và sự thật thứ hai, sinh từ sự thật thứ hai, tức sự thật về nhân sinh khổ.

Trong bhavapaccayā jāti — do hữu làm duyên, có sinh, hữu, tức nghiệp hữu, là sự thật về nhân sinh khổ; sinh là sự thật về khổ. Vì vậy, sinh do nghiệp hữu là sự thật thứ nhất, sinh từ sự thật thứ hai, tức sự thật về nhân sinh khổ.

Trong jātipaccayā jarāmaraṇaṃ — do sinh làm duyên, có già chết, sinh là sự thật về khổ; già chết cũng là sự thật về khổ. Vì vậy, già chết sinh do sinh là sự thật thứ nhất, tức sự thật về khổ, sinh từ sự thật thứ nhất, tức sự thật về khổ.¹⁶⁸

Theo những lời giải này, hãy ghi nhớ: vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp là các pháp thuộc sự thật về nhân sinh khổ; thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc và thọ là nhóm pháp thuộc sự thật về khổ.

Atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ. Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakaṃ.¹⁶⁹

Trong quá khứ có năm nhân, hiện nay có nhóm năm quả. Hiện nay có năm nhân, trong vị lai có nhóm năm quả.

Theo những lời chú giải trên, được giải thích dựa vào bộ Paṭisambhidāmagga, cũng hãy ghi nhớ:

1. Do năm nhân quá khứ — vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp, thuộc sự thật về nhân sinh khổ, đã được vun bồi trong đời quá khứ khi tạo lập nghiệp hữu — năm quả hiện tại là thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc và thọ, thuộc sự thật về khổ, hiện hữu trong đời hiện tại này.
2. Do năm nhân hiện tại — vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp, thuộc sự thật về nhân sinh khổ, được vun bồi trong đời hiện tại này — năm quả vị lai là thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc và thọ, thuộc sự thật về khổ, sẽ hiện hữu.

Giống như người có mắt thấy nhiều loại cảnh sắc bằng nhãn thức, hành giả cao quý đầy đủ sự thấy của trí chánh kiến minh sát có thể trực tiếp chứng kiến, biết thấy bằng trí trực chứng là chánh kiến minh sát thực tính duyên khởi, mối liên hệ giữa nhân và quả: cách quả hiện tại sinh do nhân quá khứ, cách quả vị lai sinh do nhân hiện tại. Chú giải và phụ chú giải kinh Upanisā, cùng chú giải kinh Āsavakkhaya đã trình bày ở trên, giải thích như vậy.

Trong kinh Āsavakkhaya này, Đức Phật cũng dạy rằng nếu không biết, không thấy bằng trí chánh kiến cách sự thật về khổ sinh do sự thật về nhân sinh khổ, thì không thể đạt Thánh đạo, là nhân đoạn tận các lậu hoặc. Vì vậy, tất cả thiện nhân mong cầu pháp Niết-bàn cao quý, được trực tiếp chứng kiến, biết thấy bằng trí Thánh đạo và trí Thánh quả, cần nỗ lực tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy bằng trí trực chứng cách sự thật về khổ sinh do sự thật về nhân sinh khổ; hay nói cách khác, biết Thánh đế về nhân sinh khổ đúng là Thánh đế về nhân sinh khổ. Sau khi đã

tự mình trực tiếp xuyên thấu, biết thấy bằng trí trực chứng như vậy, hãy dùng trí tùy suy quán các pháp quá khứ, vị lai chưa thấy, adiṭṭha.

Năng lực của nghiệp khác sát-na

Trong năm nhân quá khứ là những nhân căn bản của các pháp thuộc vòng quả, như năm uẩn tái tục trong đời hiện tại này, có cả nghiệp hữu, tức nghiệp. Nghiệp ấy là pháp nhân có thể trợ giúp các quả uẩn bằng năng lực nānākkhaṇikakammapaccaya, nghiệp duyên khác sát-na. Vì các pháp quả và nghiệp làm nhân không sinh cùng thời điểm, nên gọi là nghiệp duyên khác sát-na: nghiệp làm duyên sinh trong sát-na khác với sát-na quả hiện tại sinh. Có thể hỏi: nghiệp làm nhân ấy đã sinh vào thời nào? Câu trả lời như sau.

“Kammapaccayenā”ti anekānampi kappakoṭīnaṃ matthake attano phalaṃ uppādetuṃ samatthena nānākkhaṇikakammapaccayenāti attho. Kusalākusalañhi kammaṃ attano pavattikkhaṇe phalaṃ na deti. Yadi dadeyya, yaṃ manusso devalokūpagaṃ kusalakammaṃ karoti, tassānubhāvena tasmiṃyeva khaṇe devo bhaveyya. Yasmiṃ pana khaṇe taṃ kataṃ, tato aññasmiṃ khaṇe avijjamānampi kevalaṃ kaṭattāyeva diṭṭheva dhamme upapajje vā apare vā pariyāye avasesapaccayasamāyoge sati phalaṃ uppādeti niruddhāpi purimasippādikiriyā viya kālantare pacchimasippādikiriyāya. Tasmā nānākkhaṇikakammapaccayoti vuccati.¹⁷⁰

“Bằng nghiệp duyên”: nghĩa là bằng nghiệp duyên khác sát-na, có khả năng sinh quả của mình dù sau nhiều koṭi kiếp. Quả vậy, nghiệp thiện và bất thiện không cho quả ngay sát-na chính nó đang diễn ra. Nếu cho quả ngay lúc ấy, khi một người tạo nghiệp thiện đưa đến thiên giới, do uy lực nghiệp ấy, người đó phải trở thành vị trời ngay trong sát-na ấy. Nhưng trong sát-na khác với sát-na nghiệp được tạo, dù nghiệp không còn hiện hữu, chỉ vì đã được làm, khi các duyên còn lại hội đủ, nó sinh quả ngay trong đời hiện tại, trong đời kế tiếp hoặc trong một thời kỳ sau nữa. Giống như việc học nghề, v.v., trước kia, dù đã diệt, vẫn trợ giúp việc học nghề, v.v., về sau ở một thời điểm khác. Vì vậy được gọi là nghiệp duyên khác sát-na.

Nghiệp duyên có nghĩa là pháp làm nhân, làm duyên trợ giúp bằng năng lực nghiệp duyên khác sát-na; dù đã được vun bồi từ trước nhiều koṭi kiếp, không chỉ một kiếp, vẫn có khả năng sinh quả của mình.

Lý do: Nghiệp thiện và nghiệp bất thiện chưa có năng lực cho quả ngay sát-na chính nó đang hiện hữu dưới dạng sinh–trụ–diệt. Nếu nghiệp thiện và nghiệp bất thiện cho quả ngay sát-na chính nó đang hiện hữu dưới dạng sinh–trụ–diệt, thì khi một người vun bồi nghiệp thiện đưa đến thiên giới, do uy lực của nghiệp ấy, người đó phải trở thành vị trời ngay sát-na đang vun bồi nghiệp. Nhưng điều ấy không xảy ra. Nói cho thích hợp: nghiệp đã được vun bồi trong một sát-na nào đó; vào sát-na khác với sát-na đang vun bồi nghiệp ấy, dù nghiệp không còn hiện hữu dưới dạng sinh–trụ–diệt, chỉ vì nghiệp đã được làm, nó có thể cho quả:

1. Nếu là diṭṭhadhammavedanīyakamma, nghiệp cho quả ngay trong đời hiện tại: trong đời hiện tại đang được thấy trước mắt;
2. Nếu là upapajjavedanīyakamma, nghiệp cho quả trong đời thứ hai: trong đời thứ hai, sinh tiếp ngay sau;
3. Nếu là aparāpariyavedanīyakamma, nghiệp cho quả từ những đời sau nữa: từ đời thứ ba trở đi, trong những đời nối tiếp thích hợp, khác đời hiện tại và đời kế tiếp;

khi các duyên còn lại hội đủ: đối với nghiệp thiện, đó là gatisampatti, sự thuận lợi về cảnh giới tái sinh; upadhisampatti, sự thuận lợi về thân thể; kālasampatti, sự thuận lợi về thời kỳ; payogasampatti, sự thuận lợi về nỗ lực; đối với nghiệp bất thiện, đó là gativipatti, sự bất lợi về cảnh giới tái sinh; upadhivipatti, sự bất lợi về thân thể; kālavipatti, sự bất lợi về thời kỳ; payogavipatti, sự bất lợi về nỗ lực. Khi có sự hội đủ ấy, nghiệp có thể sinh quả.¹⁷¹

Giống như thế nào? Việc học nghề trước kia trợ giúp việc học nghề về sau với tư cách nhân nền tảng, sự hỗ trợ; nó trợ giúp ở một thời điểm khác, khi đã đến một thời điểm khác, chứ không cùng thời. Cũng vậy, tư gọi là nghiệp không trợ giúp làm sinh quả ngay sát-na đang vun bồi nghiệp, mà chỉ trợ giúp khi đến những sát-na về sau. Vì vậy gọi là nānākkhaṇika: tư sinh ở sát-na riêng khác, tức khác với sát-na cho quả.¹⁷⁰

Sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ

Ở trên đã giải thích rằng năm thủ uẩn tồn tại theo mười một phương diện, như quá khứ, vị lai, hiện tại, được gọi là Thánh đế về khổ. Nay muốn giải thích thêm một lần nữa về sự thật về nhân sinh khổ.

Nếu, xét theo sự thật về nhân sinh khổ là nhân thực sự của năm thủ uẩn, sự thật về khổ trong đời hiện tại này, lấy ái làm sự thật về nhân sinh khổ theo phương pháp nêu phần chính, thì cần xét: ái ấy là ái đã sinh vào lúc nào?

Rūpārūpaṃ pañcakkhandhā, taṃ hoti dukkhasaccaṃ, taṃ samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ.¹⁷²

Sắc và phi sắc là năm uẩn; đó là sự thật về khổ. Ái có trước làm sinh khởi chúng là sự thật về nhân sinh khổ.

Nghĩa là: hai loại sắc và danh là năm uẩn. Năm uẩn ấy là sự thật về khổ. Ái được vun bồi trong những đời trước, có khả năng làm sinh sự thật về khổ ấy, là sự thật về nhân sinh khổ.¹⁷²

Nếu, như đã giải thích ở trên, hiểu sự thật về nhân sinh khổ là vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp — hay nói cách khác, hành và nghiệp được vun bồi trong sự bao quanh của vô minh, ái và thủ — thì theo những lời chú giải bắt đầu bằng “atīte hetavo pañca — trong quá khứ có năm nhân”, được giải thích dựa vào kinh văn Paṭisambhidāmagga, sự thật về nhân sinh khổ ấy cũng chính là pháp đã được vun bồi trong một đời quá khứ.

Xin trình bày tiếp để có thể cân nhắc theo lý lẽ phù hợp thực tính. Do nhân là sự thật về nhân sinh khổ hiện hữu, quả là sự thật về khổ mới hiện hữu. Vì thế, trước hết hãy suy xét: giữa hai pháp nhân và quả ấy, nhân sinh trước hay quả sinh trước? Nếu thiện hữu hành giả có thể chấp nhận rằng giữa nhân là sự thật về nhân sinh khổ và quả là sự thật về khổ, nhân thuộc năng lực nghiệp khác sát-na, sinh ở một sát-na riêng khác với sát-na quả hiện hữu, tức sát-na cho quả; do nhân là sự thật về nhân sinh khổ hiện hữu dưới dạng năng lực nghiệp khác sát-na, có khả năng sinh ra quả là sự thật về khổ,

nên quả là sự thật về khổ mới hiện hữu — bởi vậy, nhân là sự thật về nhân sinh khổ phải sinh trước, quả là sự thật về khổ phải sinh sau — thì hãy ghi nhớ rằng, đối với thiện hữu, một cánh cửa lớn đang chắn trên con đường đến Niết-bàn đã mở ra.

Khi suy xét như vậy, trong năm nhân quá khứ, hãy đặt trọng tâm vào nghiệp có thể trợ giúp bằng năng lực nghiệp duyên khác sát-na. Vì nghiệp ấy thuộc loại nghiệp khác sát-na, nếu có thể chấp nhận quan điểm rằng nhân là sự thật về nhân sinh khổ sinh trước, quả là sự thật về khổ sinh sau, thì hãy suy xét thêm: trong đời này, giữa sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ, pháp nào bắt đầu sinh trước?

Nói về một con người trong đời này: ngay khi chất dịch tái tục kalala bắt đầu hình thành trong bụng mẹ, có ba loại nhóm sắc — nhóm mười sắc thân, kāyadasakakalāpa; nhóm mười sắc tính, bhāvadasakakalāpa; nhóm mười sắc ý vật, hadayadasakakalāpa — gồm ba mươi sắc. Nếu là người tam nhân và tái tục tương ưng với hỷ thọ, thì có ba mươi bốn danh pháp gồm tâm và tâm sở. Ba mươi bốn danh pháp ấy như sau:

1. Một tâm biết, tức thức: tâm đại quả câu hành hỷ, tương ưng trí;
2. Mười ba tâm sở gọi là aññasamāna, tợ tha, có thể thuộc cả phía tốt lẫn phía xấu;
3. Mười chín tâm sở tịnh hảo biến hành, sobhanasādhāraṇa, đi cùng mọi tâm tịnh hảo;
4. Một tâm sở tuệ quyền, paññindriya.

Cộng lại là ba mươi bốn.

Trong ba mươi bốn pháp ấy:

1. Thọ là thọ uẩn;
2. Tưởng là tưởng uẩn;
3. Ba mươi mốt tâm sở còn lại là hành uẩn;
4. Tâm biết, tức thức, là thức uẩn.

Ba mươi loại sắc là sắc uẩn; ba mươi bốn danh pháp là bốn danh uẩn. Hợp cả hai là năm uẩn, chính là các thủ uẩn. Theo lời dạy cao quý trong bài pháp Dhammacakka:

Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.¹⁷³

Tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.

Năm thủ uẩn ấy chỉ là nhóm pháp thuộc sự thật về khổ. Vì vậy, đối với một con người trong đời này, sự thật về khổ bắt đầu sinh trước tiên.

Nếu có thể chấp nhận lời dạy rằng sự thật về khổ ấy sinh do sự thật về nhân sinh khổ, và chấp nhận rằng giữa hai pháp nhân và quả — sự thật về nhân sinh khổ và sự thật về khổ — theo thực tính nghiệp khác sát-na, nhân là sự thật về nhân sinh khổ phải sinh trước, quả là sự thật về khổ phải sinh sau, thì thiện hữu có thể dễ dàng chấp nhận rằng nhân căn bản của sự thật về khổ trong đời này không phải là sự thật về nhân sinh khổ đang sinh trong đời hiện tại này,

và rằng chính do sự thật về nhân sinh khổ đã được vun bồi trong một đời quá khứ nào đó, sự thật về khổ mới sinh khởi trong đời này.

Nếu sự thật về nhân sinh khổ được vun bồi với vô minh, ái và thủ vây quanh đã sinh trong quá khứ, thì có thể hỏi: nó đã sinh trong đời quá khứ nào? Câu trả lời là: có thể thuộc một trong hai loại nghiệp sau:

1. Upapajjavedanīyakamma — nghiệp cho quả trong đời thứ hai;
2. Aparāpariyavedanīyakamma — nghiệp cho quả từ những đời sau nữa.

Nếu đó là nghiệp cho quả trong đời thứ hai, thì chính là nghiệp đã vun bồi trong đời quá khứ thứ nhất. Nếu đó là nghiệp cho quả từ những đời sau nữa, thì chính là nghiệp đã vun bồi trong đời quá khứ thứ hai, hoặc trong một đời như đời quá khứ thứ ba, v.v. Dù là nghiệp cho quả trong đời thứ hai hay nghiệp cho quả từ những đời sau nữa, hành giả vẫn phải quán để biết và thấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến, nghiệp mang tên sự thật về nhân sinh khổ ấy; nói cách khác, phải quán để biết và thấy cách sự thật về khổ, bắt đầu từ năm thủ uẩn tái tục trong đời hiện tại này, hiện hữu do nghiệp mang tên sự thật về nhân sinh khổ ấy. Trong kinh Upanisā và kinh Āsavakkhaya, Đức Phật đã dạy rằng chỉ khi biết như vậy, chỉ khi thấy như vậy, mới có thể đạt Thánh đạo đưa đến đoạn tận các lậu hoặc.

Nếu nghiệp mang tên sự thật về nhân sinh khổ ấy thuộc loại cho quả từ những đời sau nữa, thì để tự mình trực tiếp thấu biết và thấy nó bằng trí trực chứng, hành giả phải quán cho đến đời quá khứ thứ hai, hoặc một đời khác mà nghiệp ấy đã được tạo lập, để thấy nghiệp ấy bằng trí trực chứng gọi là trí chánh kiến. Về cách quán chi tiết, hãy xem Tập III của Nibbānagāminipaṭipadā, phần duyên khởi, đoạn giải thích kinh Āhāra, từ trang 45 trở đi.¹⁷⁴

Nếu thiện hữu, do ādānaggāhī — nắm giữ kiên cố quan điểm của mình, không thể buông bỏ hay từ bỏ nó — không thể chấp nhận rằng nhóm pháp thuộc sự thật về khổ, bắt đầu từ năm uẩn tái tục trong đời hiện tại này, sinh khởi do nghiệp mang tên sự thật về nhân sinh khổ đã được tu tập, tích lũy và vun bồi trong một đời quá khứ nào đó; nếu không thể chấp nhận như vậy, thì đối với:

1. Những vị đại Bồ-tát hướng đến Chánh đẳng giác: bốn a-tăng-kỳ và một trăm nghìn kiếp;
2. Những vị hướng đến Độc giác: hai a-tăng-kỳ và một trăm nghìn kiếp;
3. Những vị hướng đến giác ngộ của bậc thượng thủ đệ tử: một a-tăng-kỳ và một trăm nghìn kiếp;
4. Những vị hướng đến giác ngộ của bậc đại đệ tử: một trăm nghìn kiếp —

trong suốt từng khoảng thời gian như vậy, các vị tu tập và tích lũy những thiện pháp ba-la-mật gọi là abhinīhāra, đưa các vị tiến về trí giác ngộ mà mình mong cầu,

thì còn phải suy xét thêm xem việc ấy có cần thiết hay không. Vì sao? Bởi vì không thể chấp nhận sự sinh khởi trong hiện tại của năm thủ uẩn mang tên sự thật về khổ do nghiệp mang tên sự thật về nhân sinh khổ đã được vun bồi trong quá khứ. Không chấp nhận như vậy chính là không chấp nhận nghiệp và quả của nghiệp. Nếu gạt bỏ, không chấp nhận nghiệp và quả của nghiệp, thì chính là sa vào hố sâu hiểm họa của các kiến chấp: ahetukadiṭṭhi — vô nhân kiến, akiriyadiṭṭhi — vô tác kiến, natthikadiṭṭhi — vô hữu kiến. Chính là bước xuống vực thẳm gọi là niyatamicchādiṭṭhi — tà kiến cố định — với vẻ điềm nhiên.

Ái là sự thật về nhân sinh khổ, điều ấy đúng. Nhưng sự thật về nhân sinh khổ gọi là ái hiện tại không phải là nhân căn bản của sự thật về khổ hiện tại, bắt đầu từ năm uẩn tái tục hiện tại. Theo lời:

Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakaṃ.

Hiện tại có năm nhân; trong vị lai có nhóm năm quả.

Nó chỉ là nhân căn bản của sự thật về khổ vị lai. Cũng vậy, nghiệp hiện tại đang được vun bồi trong hiện tại không phải là nhân căn bản của sự thật về khổ hiện tại, bắt đầu từ năm uẩn tái tục hiện tại. Nó chỉ là nhân căn bản của năm uẩn trong vị lai.

Nếu chấp nhận rằng sự thật về khổ hiện tại sinh do sự thật về nhân sinh khổ hiện tại, thì theo lời giải trong chú giải Paṭṭhāna đã trình bày ở trên, thiện hữu hãy làm một việc phước thiện đưa đến cõi trời rồi nguyện được sinh làm chư thiên. Nếu sự thật về khổ hiện tại quả thật sinh do sự thật về nhân sinh khổ hiện tại, thì phải lập tức trở thành một vị thiên nam. Nhưng điều ấy không xảy ra. Cũng vậy, hãy làm một việc phước thiện rồi cầu nguyện cho khỏi già, khỏi bệnh, khỏi chết. Nếu sự thật về khổ hiện tại quả thật sinh do sự thật về nhân sinh khổ hiện tại, thì phải lập tức đạt được đời sống không già, không bệnh, không chết. Nhưng điều ấy cũng không đạt được.

Cũng vậy, nếu thiện hữu đang ở tuổi sáu mươi, hãy cầu nguyện được trở thành người mười sáu tuổi đẹp đẽ nhất, xinh tươi nhất. Nếu sự thật về khổ hiện tại quả thật sinh do sự thật về nhân sinh khổ hiện tại, thì phải lập tức trở thành người mười sáu tuổi đẹp đẽ nhất, xinh tươi nhất. Nhưng dù làm phước thiện và cầu nguyện thế nào, cũng không lập tức trở nên đẹp đẽ nhất, xinh tươi nhất, không trở về tuổi mười sáu; xấu xí vẫn xấu xí, kém sắc vẫn kém sắc, không quay lại tuổi trẻ, mà già vẫn già. Nếu sự thật về khổ hiện tại quả thật sinh do sự thật về nhân sinh khổ hiện tại — nghĩa là ngay trong hiện tại, điều cầu nguyện sau khi làm phước thiện đều xảy ra lập tức — thì trong thế gian hẳn không thể có cả người kém sắc, xấu xí, già, bệnh hoặc đoản thọ.

Điều muốn nói là như sau. Chỉ biết sự thật về nhân sinh khổ hiện tại, chỉ biết sự thật về khổ hiện tại, thì hành giả không thể biết cách khổ sinh do nhân sinh khổ. Vì sao? Bởi vì chính do sự thật về nhân sinh khổ đã vun bồi trong quá khứ, sự thật về khổ hiện tại, bắt đầu từ năm uẩn tái tục, mới hiện hữu; và do sự thật về nhân sinh khổ đang được vun bồi trong hiện tại, sự thật về khổ trong vị lai, bắt đầu từ năm uẩn tái tục, mới hiện hữu. Trong kinh Upanisā và kinh Āsavakkhaya, Đức Phật đã dạy rõ rằng nếu không tự mình trực tiếp thấu biết bằng trí trực chứng cách sự thật về khổ sinh do sự thật về nhân sinh khổ, thì không thể đạt Thánh đạo đưa đến đoạn tận các lậu hoặc.

Nếu hành giả không quán quá khứ, nếu không thể vươn tới quá khứ bằng trí trực chứng, thì làm sao có thể biết bằng trí trực chứng sự thật về nhân sinh khổ gọi là hành và nghiệp, đã được vun bồi trong một đời quá khứ với vô minh, ái và thủ vây quanh? Vì sao? Bởi vì không quán quá khứ. Nếu không tự mình trực tiếp biết bằng trí trực chứng sự thật về nhân sinh khổ đã vun bồi trong một đời quá khứ, thì cũng không thể biết bằng trí trực chứng cách sự thật về khổ hiện tại sinh do sự thật về nhân sinh khổ ấy. Đức Phật không dạy rằng vẫn có thể đạt Thánh đạo đưa đến đoạn tận các lậu hoặc khi chưa tự mình trực tiếp thấu biết bằng trí trực chứng cách sự thật về khổ hiện tại, bắt đầu từ năm uẩn tái tục, hiện hữu do sự thật về nhân sinh khổ quá khứ.

Cũng vậy, nếu hành giả không quán vị lai, thì không thể tự mình trực tiếp thấu biết bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến, cách sự thật về khổ vị lai sinh do sự thật về nhân sinh khổ hiện tại. Vì sao? Bởi vì không quán vị lai. Đức Phật cũng không dạy rằng vẫn có thể đạt Thánh đạo đưa đến đoạn tận các lậu hoặc khi chưa tự mình trực tiếp thấu biết bằng trí trực chứng cách sự thật về khổ vị lai sinh do sự thật về nhân sinh khổ hiện tại.

Vì vậy, để tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến, cách sự thật về khổ hiện tại sinh do sự thật về nhân sinh khổ quá khứ, và cách sự thật về khổ vị lai sinh do sự thật về nhân sinh khổ hiện tại, trước hết hành giả phải phân định và quán các uẩn quá khứ, các uẩn vị lai, để tự mình trực tiếp thấu biết và thấy chúng bằng trí trực chứng.

Sự thật về nhân sinh khổ được vun bồi trong một đời quá khứ cũng chỉ là các phần của những uẩn quá khứ. Sự thật về khổ hiện tại sinh do sự thật về nhân sinh khổ quá khứ cũng chỉ là các phần của những uẩn hiện tại. Sự thật về nhân sinh khổ hiện tại được vun bồi trong hiện tại cũng chỉ là các phần của những uẩn hiện tại. Sự thật về khổ vị lai sẽ sinh do sự thật về nhân sinh khổ hiện tại cũng chỉ là các phần của những uẩn vị lai.

Xin giải thích thêm cho những lời này được rõ ràng. Trong các nhân quá khứ, nói cách khác, trong các pháp thuộc sự thật về nhân sinh khổ được vun bồi trong quá khứ, vô minh, ái và thủ là vòng phiền não; hành và nghiệp là vòng nghiệp. Hành và nghiệp làm sinh khởi các pháp thuộc vòng quả thiện, bắt đầu từ năm uẩn tái tục của con người, cùng các sắc do nghiệp sinh, chính là hành và nghiệp thiện.

Ở đây, vô minh, ái và thủ không phải là những pháp có thể sinh riêng rẽ: chỉ vô minh, chỉ ái hoặc chỉ thủ. Chúng phải sinh cùng với tâm và tâm sở tương ưng. Đối với phàm nhân, nói chung chúng thường sinh dưới dạng tâm cùng các tâm sở tương ưng có tham làm gốc, do tham và kiến dẫn đầu. Nếu là tâm có tham làm gốc, câu hành hỷ, tương ưng tà kiến, vô trợ, thì trong mỗi đổng lực bất thiện ấy có nhóm hai mươi danh pháp gồm tâm và tâm sở, như sau:

Trong mỗi sát-na tâm đổng lực có hai mươi tâm và tâm sở như vậy. Vì đây là những pháp có sức mạnh có thể cho quả tái tục hoặc hỗ trợ quả tái tục, nên chúng thuộc các tiến trình tâm đổng lực qua ý môn. Trong các danh pháp gồm tâm và tâm sở ấy:

1. Thọ là thọ uẩn;
2. Tưởng là tưởng uẩn;
3. Mười bảy tâm sở còn lại là hành uẩn;
4. Tâm biết có tham làm gốc, tức thức, là thức uẩn.

Hợp lại là bốn danh uẩn.

5. Năm mươi bốn loại sắc gọi là sasambhārahadaya — tim cùng các thành phần liên hệ — bao gồm ý vật, là chỗ nương của những danh pháp ấy, là sắc uẩn. Hợp tất cả lại là năm uẩn. (Về cách đếm năm mươi bốn loại sắc, hãy xem phần pháp tu phân định sắc.)¹⁷⁵

Bốn danh uẩn quá khứ gọi là vòng phiền não ấy chỉ là các phần của những uẩn quá khứ, sinh khởi dựa trên năm thủ uẩn gọi là vòng quả — bắt đầu từ năm uẩn hữu phần gọi là ý môn — đã hiện hữu trong đời quá khứ ấy.

Lại nữa, riêng về hành và nghiệp đối với một con người: hành và nghiệp là nhân căn bản thực sự của năm uẩn tái tục tam nhân câu hành hỷ của một thiện hữu có tái tục tam nhân câu hành hỷ, chính là hành và nghiệp đại thiện dục giới, tam nhân, câu hành hỷ, được vun bồi trong một đời quá khứ nào đó. Các nghiệp ấy có thể là nghiệp cho quả trong đời thứ hai, cũng có thể là nghiệp cho quả từ những đời sau nữa.

Cetanāhaṃ bhikkhave kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā.¹⁷⁶

Này các tỳ-kheo, Ta nói tư là nghiệp. Sau khi có chủ ý, người ta tạo nghiệp bằng thân, lời nói và ý.

Trong những lời dạy như vậy, Đức Phật nêu tư làm phần chính và gọi là nghiệp. Vì vậy, khi xác định các pháp được chỉ bởi hành và nghiệp, cần lấy tư làm phần chính theo phương pháp nêu phần chính.

Cetanāsampayuttadhammānaṃ pana kammabhāvo kammacatukkena dīpito.¹⁷⁷

Còn tính chất nghiệp của các pháp tương ưng với tư được làm rõ qua nhóm bốn loại nghiệp.

Theo lời giải này của chú giải Aṭṭhasālinī, trong kinh Bojjhaṅga thuộc Catukkanipāta của Aṅguttara, Đức Phật cũng gọi các pháp tương ưng với tư — nhóm tâm và tâm sở đi cùng tư — là nghiệp. Trong kinh ấy, Ngài dạy bốn loại nghiệp, bắt đầu bằng:

Kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ.

Nghiệp đen có quả đen.

(Hãy xem chi tiết trong kinh ấy.)¹⁷⁸

Vì vậy, hành và nghiệp phải được hiểu là cả tư lẫn các pháp tương ưng với tư, gồm tâm và tâm sở đi cùng tư. Hành và nghiệp là nhân căn bản thực sự của năm uẩn tái tục tam nhân câu hành hỷ của một thiện hữu có tái tục tam nhân câu hành hỷ, chính là tư đại thiện câu hành hỷ, tương ưng trí, cùng các pháp tương ưng với tư ấy. Kể cả tư thiện, có ba mươi bốn tâm và tâm sở, như sau:

Trong ba mươi bốn danh pháp ấy:

1. Thọ là thọ uẩn;
2. Tưởng là tưởng uẩn;
3. Ba mươi mốt tâm sở còn lại là hành uẩn;
4. Tâm đại thiện câu hành hỷ, tương ưng trí là thức uẩn;
5. Các sắc vật làm chỗ nương của nhóm danh pháp ấy là sắc uẩn.

Hợp tất cả lại là năm uẩn.

Vì những hành và nghiệp ấy là các pháp có sức mạnh làm sinh khởi các pháp thuộc vòng quả, bắt đầu từ năm uẩn tái tục hiện tại, nên chúng thuộc các tiến trình tâm đổng lực qua ý môn. Trong mỗi sát-na tâm đổng lực có ba mươi bốn danh pháp.

Kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā…¹⁷⁹

Do nghiệp thiện dục giới đã được tạo và tích lũy…

Theo những lời dạy như vậy, lộ đổng lực qua ý môn ấy không phải chỉ sinh một lần, mà đã có nhiều lộ đổng lực sinh khởi. Đó chính là nhóm pháp thuộc vòng nghiệp. Những pháp thuộc vòng nghiệp ấy cũng chỉ là các phần của các uẩn quá khứ, sinh khởi dựa trên và nương vào các thủ uẩn gọi là vòng quả — bắt đầu từ năm uẩn hữu phần — đã sinh trong đời quá khứ.

Trước hết, hành giả phải phân định bằng trí trực chứng năm uẩn quá khứ thuộc vòng phiền não, vòng nghiệp và vòng quả nói trên; phải phân biệt chúng bằng trí trực chứng. Lại nữa, cũng phải phân biệt và phân định bằng trí trực chứng các pháp thuộc vòng quả, bắt đầu từ năm uẩn tái tục, sinh do vòng phiền não và vòng nghiệp ấy.

Chỉ sau khi đã phân biệt và phân định bằng trí như vậy, hành giả mới có thể tiến thêm một bước, dùng trí trực chứng để phân biệt và phân định cách vòng nghiệp quá khứ sinh do vòng phiền não quá khứ, và cách vòng quả, bắt đầu từ năm uẩn tái tục hiện tại, sinh do vòng nghiệp quá khứ ấy.

Nhưng nếu hoàn toàn chưa phân định, hoàn toàn chưa quán, chưa tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng các uẩn thuộc vòng phiền não quá khứ, các uẩn thuộc vòng nghiệp quá khứ — là nhân căn bản thực sự của vòng quả hiện tại — cùng các uẩn thuộc vòng quả quá khứ mà chúng nương vào, thì hành giả mang nặng cả một khối không biết ấy hoàn toàn không thể tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng cách vòng nghiệp quá khứ sinh do vòng phiền não quá khứ, và cách vòng quả hiện tại sinh do vòng nghiệp quá khứ. Đức Phật cũng đã dạy rằng nếu chưa tự mình trực tiếp thấu biết bằng trí trực chứng cách sự thật về khổ thuộc vòng quả, bắt đầu từ năm uẩn tái tục hiện tại, hiện hữu do sự thật về nhân sinh khổ đã vun bồi trong quá khứ, thì không thể đạt Thánh đạo đưa đến đoạn tận các lậu hoặc.

Lại nữa, có vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp đang được vun bồi trong hiện tại, gọi là vòng phiền não và vòng nghiệp. Vòng phiền não và vòng nghiệp ấy là các nhân của nhóm pháp thuộc vòng quả vị lai. Giả sử thiện hữu đang vun bồi hành và nghiệp đại thiện dục giới, với ý hướng mong cầu đời sống tỳ-kheo trong một đời vị lai:

1. Thực tính nhận biết sai là “tỳ-kheo” là vô minh;
2. Thực tính luyến ái, ham muốn đời sống tỳ-kheo ấy là ái;
3. Thực tính tâm bám vào, nắm chặt đời sống tỳ-kheo ấy là thủ.

Đó là ba pháp thuộc vòng phiền não. Nếu thiện hữu vẫn còn ở cấp độ phàm nhân tam nhân, thì vòng phiền não ấy nói chung thuộc nhóm tham và kiến. Nếu đã cầu nguyện với tâm vui mừng, thì do tương ưng hỷ thọ, có hai mươi tâm và tâm sở. Đó chính là bốn danh uẩn. Các sắc vật làm chỗ nương của những danh uẩn ấy là sắc uẩn. Hợp tất cả lại là năm uẩn.

Lại nữa, nếu hành và nghiệp gọi là vòng nghiệp thuộc loại thiện dục giới tam nhân, câu hành hỷ, tương ưng trí, thì có ba mươi bốn tâm và tâm sở. Đó chính là bốn danh uẩn. Các sắc vật làm chỗ nương của chúng là sắc uẩn. Hợp tất cả lại là năm uẩn.

Idha paripakkattā āyatanānaṃ.¹⁸⁰

Ở đây, do các xứ đã trưởng thành.

Theo lời kinh văn Paṭisambhidāmagga ấy, vòng phiền não và vòng nghiệp là nhóm pháp có thể sinh từ khi các quyền đã trưởng thành. Những tâm đổng lực thuộc vòng phiền não và vòng nghiệp có sức mạnh cho quả tái tục vị lai ấy chính là các nhóm danh pháp đổng lực nằm trong tiến trình lộ đổng lực qua ý môn.

Giả sử thiện hữu đang ở tuổi sáu mươi. Cũng giả sử trong suốt đời, thiện hữu đã nhiều lần làm phước thiện và cầu nguyện có được đời sống tỳ-kheo ấy. Khi đó, vòng phiền não và vòng nghiệp ấy đã sinh trước tuổi sáu mươi; nếu sau tuổi sáu mươi vẫn tiếp tục cầu nguyện, thì chúng cũng là những pháp có thể sinh sau tuổi sáu mươi. Những pháp ấy chỉ có thể sinh khi có chỗ nương nơi vòng quả, bắt đầu từ năm uẩn hữu phần gọi là ý môn.

Vòng phiền não và vòng nghiệp ấy là các nhân của vòng quả trong vị lai; nghiệp ấy có thể là thường nghiệp, āciṇṇakamma, cũng có thể là cận tử nghiệp, āsannakamma. Nếu thiện hữu là người đắc thiền, không cầu đời sống tỳ-kheo trong vị lai mà chỉ mong muốn, hoặc cầu nguyện có đời sống Phạm thiên; và nếu thiền mà thiện hữu đã đắc không suy giảm cho đến khi chết, thì nghiệp làm nhân căn bản của đời sống và các uẩn Phạm thiên vị lai cũng có thể là trọng nghiệp, garukakamma.

Nếu là thường nghiệp, thì có thể là thường nghiệp đã được tập luyện trước tuổi sáu mươi; cũng có thể là thường nghiệp sẽ được vun bồi sau tuổi sáu mươi, trong khoảng thời gian trước khi chết. Trí phân định danh–sắc có thể dùng trí phân biệt và phân định sắc, danh; trí phân định nhân duyên có thể phân định mối liên hệ nhân–quả, như cách quả hiện tại sinh do nhân quá khứ và quả vị lai sinh do nhân hiện tại; trí minh sát có thể đưa năm thủ uẩn cùng các nhân ấy lên các đặc tính để quán xét và thẩm sát. Tư đi cùng những trí này được gọi là tư minh sát, vipassanācetanā. Nghiệp minh sát, tức tư minh sát ấy, cũng có thể là thường nghiệp.

Ettha ca “no ce bhikkhave ceteti no ca pakappeti, atha kho anusetī”ti evaṃ Bhagavatā dutiyanaye pubbabhāge bhavanibbattakakusalākusalāyūhanaṃ, pakappanañca vināpi bhavesu diṭṭhādīnavassa yogino anusayapaccayā vipassanācetanāpi paṭisandhijanakā hoti…¹⁸¹

Ở đây, trong cách trình bày thứ hai, Đức Thế Tôn dạy: “Này các tỳ-kheo, nếu không chủ ý, cũng không dự tính, nhưng vẫn còn tùy miên”. Như vậy, ngay cả khi không có sự tích tạo thiện và bất thiện làm sinh hữu, cũng không có sự dự tính trong giai đoạn trước, đối với hành giả đã thấy nguy hại trong các hữu, do tùy miên làm duyên, ngay cả tư minh sát cũng làm sinh tái tục…

Theo lời giải của phụ chú giải Saṃyutta dẫn kinh Cetanā này, tư minh sát, tức nghiệp minh sát, cũng có năng lực làm sinh tái tục.

Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayo hotīti saṅkhārupekkhāsampayuttakammassa balavattā teneva sugatipaṭisandhiyā dīyamānāya abhinandanasaṅkhāto lobhakileso anāgate kāmāvacarasugatipaṭisandhiyā paccayo hoti. Yasmā kilesasahāyaṃ kammaṃ vipākaṃ janeti, tasmā kammaṃ janakapaccayo hoti, kileso upatthambhakapaccayo.¹⁸²

“Làm duyên cho tái tục trong vị lai”: vì nghiệp tương ưng với hành xả mạnh, nên khi chính nghiệp ấy cho tái tục ở thiện thú, phiền não tham gọi là sự hoan hỷ đắm thích làm duyên cho tái tục ở thiện thú dục giới trong vị lai. Vì nghiệp có phiền não trợ giúp làm sinh quả, nên nghiệp là duyên trực tiếp sinh, còn phiền não là duyên hỗ trợ.

Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayo hoti — làm duyên cho tái tục trong vị lai. Ý nghĩa lời kinh văn Paṭisambhidāmagga dạy rằng tâm của phàm nhân đắm thích trí hành xả là nhân của tái tục trong vị lai, là như sau: vì nghiệp tư minh sát đi cùng trí hành xả mạnh, nên khi chính nghiệp tư minh sát ấy cho quả tái tục ở thiện thú, phiền não tham gọi là abhinandana — đắm thích trí hành xả — làm nhân của tái tục ở thiện thú dục giới trong vị lai. Nghiệp minh sát có được bạn đồng hành là phiền não tham đắm thích trí hành xả thì trực tiếp làm sinh quả. Vì vậy, nghiệp minh sát là nhân janaka, trực tiếp làm sinh quả; phiền não là nhân upatthambhaka, nâng đỡ và hỗ trợ.¹⁸²¹⁸³

Vì vậy, thường nghiệp sắp cho quả ấy là loại nghiệp được tập luyện nhiều trong suốt đời, từ khi các quyền trưởng thành cho đến trước khi chết; trong ba loại hiện tại, nó là pháp được gọi là

hiện tại theo thời kỳ, addhāpaccuppanna. Nếu thường nghiệp ấy quả thật sẽ cho quả trong vị lai, thì trước hết hành giả phải phân định nó để biết và thấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến. Hãy lưu ý: đó là loại nghiệp đã sinh vào bất cứ lúc nào trong suốt đời, kể từ khi các quyền trưởng thành.

Lại nữa, nếu cận tử nghiệp được vun bồi sát lúc chết gặp cơ hội cho quả và chắc chắn sẽ làm sinh vòng quả, bắt đầu từ tái tục vị lai, thì cũng phải cố gắng để tự mình trực tiếp thấu biết và thấy nghiệp ấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến. Nhưng hãy lưu ý: cận tử nghiệp ấy là loại nghiệp chỉ được vun bồi sát lúc chết, nên không phải là nghiệp đang sinh ngay trong hiện tại, vào lúc này, khi đang phân định các pháp nhân và pháp quả.

Lại nữa, nếu hành giả là người đắc thiền và trọng nghiệp, tức nghiệp thiện đáo đại, quả thật sắp cho quả, thì cũng phải phân định nghiệp ấy để tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến.

Sau khi đã phân định nghiệp sẽ cho quả như vậy, phải phân định các pháp thuộc vòng quả, bắt đầu từ năm uẩn tái tục vị lai, để tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến. Chỉ sau khi đã phân định như vậy, mới phải phân định để tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng, tức trí chánh kiến, cách nhóm pháp thuộc sự thật về khổ — năm uẩn tái tục vị lai, các pháp thuộc vòng quả — hiện hữu do hành và nghiệp đã vun bồi trong hiện tại với vô minh, ái, thủ vây quanh, mang tên sự thật về nhân sinh khổ. (Về cách phân định chi tiết, hãy xem phần duyên khởi.)

Nếu thiện hữu vẫn còn băn khoăn, chưa thấy thỏa đáng với lời nói rằng có thể dùng trí trực chứng để phân định cách khổ vị lai sinh do nhân sinh khổ hiện tại như vậy, thì hãy đọc những lời giải trong chú giải và phụ chú giải sau đây.

Ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati.¹⁸⁴

Người có trí thấy bằng trí các pháp đã được mở lộ, như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng mắt.

Dassanappabhāvaṃ hi upādāya ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya puggalo cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati.¹⁸⁵

Bởi nhờ năng lực thấy, người có trí thấy bằng trí các pháp đã được mở lộ, như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng mắt.

Jānatoti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ, atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesañca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ “passato”ti vuttanti evaṃ vā ettha attho.¹⁸⁶

Hoặc ý nghĩa ở đây là: sau khi nói “đối với người biết”, để làm rõ rằng sự biết được nói đến ở đây không chỉ là biết do nghe truyền lại hoặc suy xét về phương diện lý lẽ, mà là thấy sau khi đã trực tiếp làm hiện rõ sắc và các pháp tiếp theo, cùng sự sinh khởi và những phương diện khác của chúng, giống như nhãn thức thấy các cảnh sắc, nên nói thêm “đối với người thấy”.

Cũng như người có mắt thấy các loại cảnh sắc bằng nhãn thức, vị hành giả cao quý có đầy đủ sự thấy bằng trí minh sát, với trí thấy cảnh thực tính chân đế đúng như thật,

nhờ năng lực, sức mạnh và uy lực của trí ấy, biết và thấy bằng cách trực tiếp làm hiện rõ với trí trực chứng, tức chánh kiến minh sát, những pháp sau đây đã được mở lộ nhờ tiếp xúc với ánh sáng của trí sinh từ sự quán minh sát ấy:

1. Năm thủ uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành và thức;
2. Thực tính sinh khởi, samudaya, tức sự hiện hữu của năm uẩn quả do sự sinh khởi, sự hiện hữu của các nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp; và thực tính sinh khởi gọi là đặc tính phát sinh, nibbattilakkhaṇa, tức sự hiện hữu của năm thủ uẩn ấy ở giai đoạn sinh;
3. Thực tính diệt không còn sinh lại, anuppādanirodha: do các nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp chấm dứt tại sát-na A-la-hán đạo bằng sự diệt không còn sinh lại, nên năm thủ uẩn quả chấm dứt, không sinh trở lại sau tử tâm viên tịch; và thực tính diệt gọi là đặc tính biến hoại, vipariṇāmalakkhaṇa, tức sự hủy hoại, sự diệt của năm thủ uẩn ấy. (= Muốn nói uppādanirodha, diệt sau khi sinh.)

Ý nghĩa là như vậy. Đây không phải là sự biết do nghe truyền lại, anussava — chỉ nghe lời thầy rồi đoán chừng và mơ tưởng xa xôi. Cũng không phải sự biết do suy nghĩ, ākāraparivitakka — suy đoán về phương diện, hình thức rằng “hẳn là như thế này”.^184185186

Lại nữa, có năm uẩn thuộc vòng phiền não và năm uẩn thuộc vòng nghiệp được xác định là năm nhân quá khứ; cùng năm uẩn quá khứ, bắt đầu từ năm uẩn hữu phần, mà vòng phiền não và vòng nghiệp ấy nương vào để sinh.

Có năm thủ uẩn hiện tại, bắt đầu từ năm uẩn tái tục hiện tại và năm uẩn hữu phần, sinh khởi do năm nhân quá khứ ấy; cùng năm uẩn thuộc vòng phiền não và năm uẩn thuộc vòng nghiệp được xác định là năm nhân hiện tại, sinh khởi dựa vào những thủ uẩn ấy.

Có các thủ uẩn vị lai, bắt đầu từ năm uẩn tái tục vị lai, sẽ hiện hữu trong vị lai do các nhân gọi là vòng phiền não và vòng nghiệp hiện tại ấy.

Năm thủ uẩn được xác định là các uẩn quả và các uẩn nhân, hiện hữu trong ba thời quá khứ, vị lai và hiện tại ấy, cũng chính là cảnh của trí minh sát: phải dùng trí trực chứng, tức chánh kiến minh sát, đưa chúng lên các đặc tính để quán minh sát và thẩm sát. (Không có ý nói tất cả các pháp quá khứ trong suốt luân hồi quá khứ, hay tất cả các pháp vị lai trong suốt luân hồi vị lai.)

Nếu thiện hữu vẫn còn băn khoăn, chưa thấy thỏa đáng ngay cả với lời giải này, thì hãy tiếp tục đọc những lời dạy trong kinh điển sau đây.

Yaṃ kiñci Rāhula rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ… pe… sabbaṃ rūpaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati.¹⁸⁷

Này Rāhula, bất cứ sắc nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại… pe… tất cả sắc ấy, vị ấy thấy đúng như thật bằng chánh tuệ như sau: “Đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi”.

Yaṃ kiñci Rāhula rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ… pe… sabbaṃ rūpaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.¹⁸⁸

Này Rāhula, bất cứ sắc nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại… pe… tất cả sắc ấy cần được thấy đúng như thật bằng chánh tuệ như sau: “Đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi”.

Tasmātiha bhikkhave… yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ… pe… sabbaṃ rūpaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.¹⁸⁹

Vì vậy, này các tỳ-kheo… bất cứ sắc nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại… pe… tất cả sắc ấy cần được thấy đúng như thật bằng chánh tuệ như sau: “Đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi”.

Sammappaññāya passatīti saha vipassanāya maggapaññāya suṭṭhu passati.¹⁹⁰

“Thấy bằng chánh tuệ”: thấy rõ ràng bằng tuệ đạo cùng với tuệ minh sát.

Samma… pe… passatīti pubbabhāge vipassanāñāṇena sammasanavasena, maggakkhaṇe abhisamayavasena suṭṭhu attapaccakkhena ñāṇena passati.¹⁹¹

“Bằng chánh… pe… thấy”: trong giai đoạn trước, thấy bằng trí minh sát theo cách thẩm sát; tại sát-na đạo, thấy theo cách hiện quán; thấy rõ ràng bằng trí tự mình trực chứng.

Đức Phật đã chỉ dạy các thiện hữu như Tôn giả Rāhula và nhóm năm vị tỳ-kheo quán xét và thẩm sát năm thủ uẩn hiện hữu theo mười một phương diện, bắt đầu từ quá khứ, vị lai và hiện tại, là vô thường, khổ, vô ngã, đúng như thật, không sai lệch, bằng tuệ minh sát và tuệ đạo gọi là chánh tuệ, sammappaññā. Ở đây chỉ muốn nói riêng phần quán bằng trí minh sát. Ý nghĩa của những lời chú giải và phụ chú giải ấy là như sau.

Sammappaññāya passati — thấy bằng chánh tuệ: trong phần minh sát trước Thánh đạo, nhờ dùng trí minh sát đưa các thủ uẩn quá khứ, vị lai, hiện tại, v.v. lên các đặc tính để quán xét và thẩm sát, hành giả biết và thấy bằng trí tự mình trực chứng, attapaccakkhañāṇa, tức chánh kiến minh sát biết rõ ràng, đúng đắn những phương diện vô thường, khổ và vô ngã của các thủ uẩn ấy.¹⁹⁰¹⁹¹

Đến đây đã trình bày xong phần sự thật về nhân sinh khổ. Nếu thiện hữu vẫn chưa thỏa mãn chỉ với lời giải này, thì hãy tiếp tục đọc những đoạn trích từ lời dạy sau đây.

Trích kinh Mahānidāna

Gambhīro cāyaṃ Ānanda paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa cānanda dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.¹⁹²

Này Ānanda, duyên khởi này sâu xa và có vẻ sâu xa. Này Ānanda, do không hiểu, không thông đạt pháp này, chúng sinh trở nên rối như cuộn chỉ, như tổ chim, như cỏ muñja và pabbaja; không vượt khỏi đọa xứ, ác thú, sự sa đọa và luân hồi.

Ananubodhāti ñātapariññāvasena ananubujjhanā.

Appaṭivedhāti tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā.¹⁹³

“Do không hiểu”: do không hiểu bằng đạt tri.

“Do không thông đạt”: do không thông đạt bằng thẩm tri và đoạn tri.

Này Ānanda, pháp duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả này, sâu xa; vì sâu xa nên cũng có vẻ sâu xa. Này Ānanda, do không thấu hiểu thích đáng pháp duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả này, bằng trí tùy giác gọi là đạt tri; do không thấu biết bằng trí thông đạt gọi là

thẩm tri và đoạn tri cho đến khi đạt đạo, đạt quả, nên chúng sinh trở nên rối như những cuộn chỉ, những mớ chỉ phức tạp của người thợ dệt; trở nên như tổ chim thợ dệt. Cũng như tấm lau chân bện bằng cỏ muñja và pabbaja rối đến mức không tìm được đầu mối, chúng sinh rối ren trong vòng luân hồi. Họ không vượt qua, không ra khỏi luân hồi nơi đọa xứ và ác thú — nơi phải rơi xuống, tan tác, suy hoại ngoài ý muốn — cũng không vượt qua luân hồi nơi thiện thú, ngoài các đọa xứ.¹⁹²¹⁹⁴

Dẫn chính lời dạy trong kinh Mahānidāna trên đây, các bộ chú giải cũng đã đưa ra kết luận như sau.

Idañhi gambhīrato agādhaṃ, nānānayaggahaṇato durabhiyānaṃ, ñāṇāsinā samādhipavarasilāyaṃ sunisitena —

Bhavacakkamapadāletvā, asanivicakkamiva niccanimmathanaṃ; Saṃsārabhayamatīto, na koci supinantarepyatthi.¹⁹⁵

Bởi bánh xe hữu này sâu xa, không dò được đáy, khó đi qua vì rừng rậm của nhiều phương pháp; nếu chưa dùng gươm trí được mài thật sắc trên đá quý của định để phá vỡ bánh xe hữu luôn nghiền nát như vòng sấm sét ấy, thì không có ai vượt khỏi hiểm họa luân hồi, dù chỉ trong giấc mộng.

Pháp duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả này, vì sâu xa nên không tìm được chỗ đặt chân, chỗ nương; vì dày đặc những bụi rậm gọi là các phương pháp khác nhau, nên khó vượt qua. Chưa dùng gươm trí được mài sắc bén trên tảng đá quý gọi là định để phá vỡ bánh xe hữu luân hồi, tức duyên khởi — mối liên hệ nhân–quả luôn hành hạ, bức bách chúng sinh như vòng sấm sét — thì chưa từng có một người nào vượt khỏi hiểm họa khổ đau của luân hồi, dù chỉ trong giấc mộng.¹⁹⁵

Theo những lời Phật dạy trong kinh văn và những kết luận của các bộ chú giải trên đây, vị hành giả thiện lành đang mong cầu pháp cao quý là Niết-bàn bất tử, giới vô vi, bằng lòng mong muốn chân chánh, trong sáng và ngay thẳng, phải cố gắng để tự mình trực tiếp thấu biết và thấy rõ ràng, phân minh pháp duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả, bằng ba loại tuệ liễu tri: đạt tri gọi là trí tùy giác; thẩm tri và đoạn tri gọi là trí thông đạt.

Ananubodhā appaṭivedhā — do không hiểu, do không thông đạt: vì không biết đi biết lại nhiều lần bằng trí tùy giác, không tự mình trực tiếp thấu biết bằng trí thông đạt cho đến khi đạt đạo, đạt quả, nên không thể vượt qua hiểm họa đọa xứ và hiểm họa khổ đau của luân hồi. Chính Đức Phật, với trí thuyết pháp cao quý có đại bi dẫn đầu, hết lòng mong muốn lợi ích cho chúng sinh, đã chỉ dạy và khuyên bảo như vậy. Vì thế, bất cứ ai muốn thoát khỏi khổ luân hồi đều phải nỗ lực để phân biệt và biết bằng ba tuệ liễu tri gọi là sự biết tùy giác và sự biết thông đạt. Hãy hiểu rằng đây cũng không phải là việc cố gắng biết bằng suy luận,

bằng đoán chừng; cũng không phải việc chỉ há miệng nghe lời thầy rồi mơ tưởng xa xôi.

Vì chỉ khi phân biệt và biết các pháp duyên khởi bằng ba loại liễu tri mới có thể thoát khổ luân hồi, nên tiếp đây sẽ trình bày ba loại liễu tri ấy. Liễu tri liên hệ với lời dạy duyên khởi có hai loại: liễu tri hiệp thế và liễu tri siêu thế. Liễu tri hiệp thế có ba loại: đạt tri, thẩm tri và đoạn tri. Liễu tri siêu thế cũng có ba loại: đạt tri, thẩm tri và đoạn tri. Sau đây sẽ tiếp tục trình bày các loại liễu tri ấy.

Ba loại liễu tri hiệp thế

Ñātapariññā — đạt tri. Nếu có thể dùng trí nghiền xét và quán đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần của các chi duyên khởi như vô minh, hành, thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh và già chết, thì trí ấy chính là trí phân định danh–sắc. (Về cách phân định, hãy xem phần bốn phương diện, bắt đầu bằng đặc tính.)

Lại nữa, nếu tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí mối liên hệ nhân–quả, như cách hành sinh do vô minh, thức sinh do hành, danh–sắc sinh do thức, thì trí ấy chính là trí phân định nhân duyên.

Hai trí phân định danh–sắc và phân định nhân duyên này được gọi là đạt tri, vì chúng biết bằng cách phân biệt rõ các pháp hành cần được biết, là cảnh của trí minh sát.

Tīraṇapariññā — thẩm tri. Đối với các chi duyên khởi như vô minh, hành, thức, danh–sắc:

a. Nhìn bằng trí để thấy phương diện vô thường — đã sinh rồi thì diệt — và quán là vô thường;

b. Nhìn bằng trí để thấy phương diện khổ — luôn bị bức bách, hành hạ bởi đòn sinh và diệt — và quán là khổ;

c. Nhìn bằng trí để thấy phương diện vô ngã — không phải một tự ngã tồn tại bất hoại như một khối chắc đặc, vững bền, có cốt lõi — và quán là vô ngã.

Trí thẩm sát và trí sinh diệt có thể khảo sát, suy xét và xác định là vô thường, khổ, vô ngã như vậy;

d. Trí thấy sinh khởi theo nhân duyên, paccayato udayadassanañāṇa, thấy cách các uẩn quả thuộc vòng quả — thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, v.v. — hiện hữu do sự sinh khởi, sự hiện hữu của các nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp; trí thấy diệt theo nhân duyên, paccayato vayadassanañāṇa, thấy cách các uẩn quả thuộc vòng quả — thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, v.v. — chấm dứt hoàn toàn, diệt không còn sinh lại, do các nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp chấm dứt bởi A-la-hán đạo, diệt không còn sinh lại; cùng

trí thấy sinh khởi theo sát-na, khaṇato udayadassanañāṇa, thấy sự sinh, đặc tính phát sinh của các chi duyên khởi ấy; trí thấy diệt theo sát-na, khaṇato vayadassanañāṇa, thấy sự diệt, tức thực tính diệt gọi là đặc tính biến hoại của các chi duyên khởi ấy.

Ghi chú: hai trí thấy sinh khởi theo nhân duyên và thấy diệt theo nhân duyên chính là trí thấy sinh diệt theo nhân duyên, paccayato udayabbayadassanañāṇa. Hai trí thấy sinh khởi theo sát-na và thấy diệt theo sát-na chính là trí thấy sinh diệt theo sát-na, khaṇato udayabbayadassanañāṇa.

Hai trí thẩm sát và sinh diệt nói trên được gọi là thẩm tri. Đó là tuệ phân biệt và biết bằng cách khảo sát, suy xét và xác định các phương diện vô thường, khổ, vô ngã của những chi duyên khởi.

Chỉ dẫn của kinh văn Paṭisambhidāmagga

Kinh văn Paṭisambhidāmagga chỉ dạy quán minh sát và thẩm sát các chi duyên khởi này bằng trí quán sinh diệt như sau:

Jātā avijjā paccuppannā, tassā nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ… pe… Jāto bhavo paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ.¹⁹⁶

Vô minh đã sinh là hiện tại; đặc tính phát sinh của nó là sinh, đặc tính biến hoại là diệt; sự quán sát là trí… pe… Hữu đã sinh là hiện tại; đặc tính phát sinh của nó là sinh, đặc tính biến hoại là diệt; sự quán sát là trí.

1. Vô minh đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của vô minh hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.

2. Hành đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của hành hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.

Ghi chú: nếu vô minh và hành ấy là nhân căn bản của vòng quả, bắt đầu từ năm uẩn tái tục hiện tại, thì theo lời avijjā saṅkhārā atīto addhā — vô minh và hành là thời kỳ quá khứ, vô minh và hành ấy chính là nhóm pháp thuộc thời kỳ quá khứ. Trí minh sát quán sự sinh đang sinh và sự diệt đang diệt của chúng được dạy là trí quán sinh diệt. Các pháp ấy đã hiện hữu theo sinh–trụ–diệt trong thời kỳ quá khứ. Khi chúng tồn tại trong ba sát-na sinh–trụ–diệt ấy, cũng gọi chính chúng là các pháp hiện tại. Hãy ghi nhớ ý nghĩa này tương tự đối với các chi duyên khởi tiếp theo.¹⁹⁷

3. Thức đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của thức hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.

Ghi chú:

Ye tāva ācariyā Mahāvihāravāsinova yathā viññāṇaṃ, evaṃ nāmarūpaṃ, saḷāyatanaṃ, phassaṃ, vedanañca paccayaṃ, paccayuppannañca sasantatipariyāpannaṃ dīpentā vipākameva icchanti.¹⁹⁸

Trước hết, các vị giáo thọ trú tại Mahāvihāra, khi trình bày thức cũng như danh–sắc, sáu xứ, xúc và thọ — là duyên và pháp sinh do duyên, thuộc cùng dòng tương tục — chỉ muốn nói đến quả.

Theo phương pháp của kinh, khi xác định thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc và thọ, các vị giáo thọ cao quý trú tại Mahāvihāra chỉ muốn nói đến các pháp thuộc vòng quả, cả khi chúng làm nhân lẫn khi chúng làm quả.¹⁹⁸

Theo lời giải này, hãy hiểu thức ở đây, và danh–sắc sẽ nói đến, là thức quả và danh–sắc thuộc vòng quả. Trong thức và danh–sắc ấy bao gồm tất cả thức, danh–sắc thuộc vòng quả có thể sinh thích hợp từ tái tục cho đến tử. Trong ba loại hiện tại, đây là các pháp hiện tại theo thời kỳ.

Ở đây có một điểm muốn nhắc thiện hữu. Nếu thiện hữu là người sẽ sống một trăm năm, hiện nay sáu mươi tuổi, thì thức và danh–sắc tái tục của thiện hữu đã sinh khoảng sáu mươi năm trước; thức và danh–sắc lúc tử chỉ có thể sinh khi đến khoảng bốn mươi năm sau. Tất cả các pháp thuộc vòng quả có thể sinh từ tái tục đến tử ấy cũng đều được dạy là pháp hiện tại. Tuy xét theo thời kỳ, chúng là pháp hiện tại theo thời kỳ, nhưng nếu nói từ phía hiện tại theo sát-na, thì tùy trường hợp chúng thuộc cả ba loại quá khứ, vị lai và hiện tại. Dù là pháp đã sinh vào thời gian nào, hay là pháp sẽ sinh vào lúc thích hợp, các pháp ấy vẫn là những pháp đã sinh hoặc đang sinh theo sinh–trụ–diệt. Khi quán các pháp ấy bằng trí quán sinh diệt, hãy quán minh sát bằng cách nhìn cho thấy sự sinh đang sinh và sự diệt đang diệt của pháp mà mình đang quán.

4. Danh–sắc đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của danh–sắc hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.

5. Sáu xứ — nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ — đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của sáu xứ hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến đổi,

hủy hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt. (Đối với con người, sáu xứ này cũng là các pháp có thể sinh thích hợp trong suốt đời, bắt đầu từ khi ở trong bụng mẹ.)

6. Xúc — nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc — đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của xúc hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.

Cần lưu ý: xúc này cũng là pháp có thể sinh dựa vào môn, cảnh và thức mỗi khi có sự gặp nhau của môn, cảnh và thức trong suốt đời. Trong các xúc ấy, giả sử thiện hữu lấy nhãn xúc làm cảnh, nhìn bằng trí để thấy sự sinh và diệt của nhãn xúc ấy, đưa lên các đặc tính để quán minh sát và thẩm sát bằng trí quán sinh diệt. Nhãn xúc ấy chỉ là một pháp sinh cùng nhãn thức. Nó thuộc lộ nhãn môn, là danh pháp quả vô nhân. Còn trí quán sinh diệt đang quán minh sát xúc ấy thuộc tiến trình tâm đổng lực đại thiện qua ý môn. (Lời này chỉ nói đến vị hành giả phàm nhân tam nhân đang ra sức phát triển trí sinh diệt.) Lộ nhãn môn và lộ ý môn không phải là những lộ có thể sinh đồng thời; chỉ sau khi một lộ kết thúc thì lộ kia mới có thể sinh. Cũng vậy, nhãn xúc và trí quán sinh diệt không phải là những pháp có thể sinh cùng nhau trong một sát-na tâm. Chưa nói đến một sát-na tâm, chúng cũng không phải là những pháp có thể sinh cùng nhau trong một tiến trình lộ tâm.

Dve pana phassā vā vedanā vā saññā vā cetanā vā cittāni vā ekato uppajjanakāni nāma natthi, ekekameva uppajjati.¹⁹⁹

Không có trường hợp hai xúc, hai thọ, hai tưởng, hai tư hoặc hai tâm cùng sinh; chỉ từng pháp một sinh khởi.

Trong một sát-na tâm, không có sự sinh đồng thời của hai xúc, hai thọ, hai tưởng, hai tư hoặc hai tâm; chỉ có sự sinh của từng pháp một.¹⁹⁹

Vì vậy, khi nhãn xúc đang hiện hữu theo sinh–trụ–diệt, thì trí quán sinh diệt thuộc lộ đổng lực minh sát đại thiện qua ý môn chưa hiện hữu theo sinh–trụ–diệt. Khi trí quán sinh diệt đang quán minh sát nhãn xúc hiện hữu theo sinh–trụ–diệt, nhãn xúc ấy cũng không phải là pháp còn đang hiện hữu theo sinh–trụ–diệt. Bởi vì trong một sát-na tâm không thể có hai tâm sinh đồng thời. Tuy vậy, trí quán sinh diệt ấy vẫn có thể quán để thấy sự sinh đang sinh và sự diệt đang diệt của nhãn xúc ấy. Vì thế, kinh văn Paṭisambhidāmagga đã dạy như sau:

Jāto phasso paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ.²⁰⁰

Xúc đã sinh là hiện tại; đặc tính phát sinh của nó là sinh, đặc tính biến hoại là diệt; sự quán sát là trí.

(Về bản dịch, hãy hiểu như đã viết ở mục 6 trên đây.)

Vì trí quán sinh diệt và nhãn xúc được quán không phải là những pháp có thể sinh cùng nhau trong một sát-na tâm, nên khi trí quán sinh diệt hiện hữu theo sinh–trụ–diệt, nhãn xúc không phải là pháp đang hiện hữu theo sinh–trụ–diệt. Vì thế, cần lưu ý rằng đây không phải loại “hiện tại” đang được nói đến phổ biến ngày nay.

7. Thọ — thọ sinh từ nhãn xúc, thọ sinh từ nhĩ xúc, thọ sinh từ tỷ xúc, thọ sinh từ thiệt xúc, thọ sinh từ thân xúc, thọ sinh từ ý xúc — đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của thọ hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.

8. Ái — ái đối với sắc, ái đối với thanh, ái đối với hương, ái đối với vị, ái đối với xúc, ái đối với pháp — đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của ái hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.

Ghi chú: ở đây, cảnh được trí quán sinh diệt quán là ái, một pháp bất thiện. Trí quán sinh diệt sinh trong dòng tâm của các hành giả phàm nhân là pháp thiện. Pháp thiện và pháp bất thiện không phải là những pháp có thể sinh cùng nhau trong một sát-na tâm, cũng không thể sinh cùng nhau trong một tiến trình lộ tâm. Hãy lưu ý rằng khi trí quán sinh diệt hiện hữu theo sinh–trụ–diệt, ái ấy không phải là pháp có thể hiện hữu theo sinh–trụ–diệt. Tuy nhiên, ái ấy là pháp có thể sinh trong suốt đời, gọi là hiện tại theo thời kỳ, dựa vào sự hội đủ của các nhân. Dẫu vậy, trí quán sinh diệt vẫn có thể quán minh sát để thấy sự sinh đang sinh và sự diệt đang diệt của ái ấy.

9. Thủ — loại thích hợp trong bốn loại: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ và ngã luận thủ — đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của thủ hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.

Upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo.²⁰¹

Nghiệp làm nhân cho sự tái sinh là nghiệp hữu. Các uẩn do nghiệp làm sinh khởi là sinh hữu.

Upapattibhavuppattiyeva jāti.²⁰²

Chính sự phát sinh của sinh hữu là sinh.

Theo lời giải trong chú giải và phụ chú giải trên đây, hữu có hai loại: nghiệp hữu và sinh hữu. Nghiệp làm nhân căn bản của sinh hữu được gọi là nghiệp hữu; các uẩn hiện hữu do nghiệp ấy được gọi là sinh hữu. Chính sự hiện hữu của sinh hữu ấy là sinh, jāti. Nếu lấy thời kỳ hiện tại này làm trung tâm, thì nghiệp hữu là pháp hiện tại theo thời kỳ; sinh hữu mang tên sinh là pháp thuộc thời kỳ vị lai. Hữu cũng sẽ được trình bày thành hai loại như vậy.

Jāto bhavo paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ.²⁰³

Hữu đã sinh là hiện tại; đặc tính phát sinh của nó là sinh, đặc tính biến hoại là diệt; sự quán sát là trí.

10. (a) Nghiệp hữu đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của nghiệp hữu hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.

(b) Sinh hữu đang sinh, đang có thực thể chân đế, tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Sự bắt đầu sinh của sinh hữu hiện tại ấy, đặc tính phát sinh, được gọi là sinh, udaya. Sự biến hoại, đặc tính biến hoại, được gọi là diệt, vaya. Sự quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.²⁰³

Hãy lưu ý: trong kinh văn Paṭisambhidāmagga trên đây, tất cả các chi duyên khởi, từ vô minh cho đến sinh hữu gọi là sinh, đều được dạy đồng nhất là các pháp hiện tại. Nhưng nếu phân chia theo thời kỳ, lấy đời hiện tại này làm trung tâm:

1. Vô minh và hành là nhóm pháp thuộc thời kỳ quá khứ thứ nhất;
2. Thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ và nghiệp hữu là nhóm pháp thuộc thời kỳ hiện tại;
3. Sinh hữu mang tên sinh là nhóm pháp thuộc thời kỳ vị lai.

Tất cả các pháp này đều được dạy đồng nhất là pháp hiện tại. Cần lưu ý ý nghĩa “pháp hiện tại” trong phần trí quán sinh diệt.

Điều muốn nói là như sau. Khi dùng trí quán sinh diệt để quán minh sát và thẩm sát các chi duyên khởi ấy, phải quán cho thấy bằng trí quán sinh diệt sự sinh đang sinh và sự diệt đang diệt của những pháp ấy. Khi các pháp ấy đang tồn tại ở sát-na sinh đang sinh và sát-na diệt đang diệt,

thì chính chúng là các pháp hiện tại. Hãy đọc lời giải của Mahāṭīkā sau đây.

Jātanti nibbattaṃ paṭiladdhattabhāvaṃ. Ayaṃ hi jātasaddo khaṇattayasamaṅgitaṃ sandhāya vutto — “ye dhammā jātā bhūtā”tiādīsu viya, na atītaṃ —

“Ye te jātā, na te santi, ye na jātā, tattheva te; Laddhattabhāvā no bhaggā, teva santi sabhāvato”ti —

ādīsu viya. Nāpi jātatāmattaṃ “yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhata”ntiādīsu viya. Tenāha “jātaṃ rūpaṃ paccuppanna”nti. Paccuppannarūpaṃ nāma jātaṃ khaṇattayapariyāpannanti attho.²⁰⁴

“Đã sinh”: đã phát sinh, đã có được tự thể. Từ “đã sinh” này được nói với ý chỉ sự có mặt trong ba sát-na, như trong những câu “các pháp đã sinh, đã hiện hữu”; không chỉ quá khứ như trong những câu:

“Những pháp đã sinh, chúng không còn; Những pháp chưa sinh, chúng cũng như vậy. Những pháp đã có tự thể, chưa hoại, Chỉ chúng đang hiện hữu theo thực tính.”

Cũng không chỉ đơn thuần sự đã sinh, như trong những câu “cái đã sinh, đã hiện hữu, được tạo thành do duyên”. Vì vậy mới nói “sắc đã sinh là hiện tại”. Ý nghĩa là: sắc hiện tại là sắc đã sinh, nằm trong ba sát-na.

Jāta — đã sinh: tự thể đã phát sinh, đã được có. (Sắc và danh, các yếu tố chân đế, hiện hữu rõ ràng với tự thể theo sinh–trụ–diệt, được gọi là “có được tự thể”.)²⁰⁵

Từ jāta này, như trong câu:

Ye dhammā jātā bhūtā.²⁰⁶

Các pháp đã sinh, đã hiện hữu.

Được dùng trong kinh văn Paṭisambhidāmagga qua những câu như jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ — sắc đã sinh là hiện tại, hoặc jātā avijjā paccuppannā — vô minh đã sinh là hiện tại, với ý chỉ khaṇattayasamaṅgī, sự có mặt trong cả ba sát-na sinh–trụ–diệt.

Ye te jātā na te santi… pe… teva santi sabhāvato.

Những pháp đã sinh, chúng không còn… pe… chỉ chúng đang hiện hữu theo thực tính.

Các pháp đã sinh thì những pháp quá khứ đã sinh ấy không còn hiện hữu. Các pháp chưa sinh thì những pháp vị lai chưa sinh ấy cũng không hiện hữu. Các pháp đã có được tự thể, tức hiện hữu rõ ràng với thực tính chân đế theo sinh–trụ–diệt, và chưa hoại, thì chỉ những pháp ấy đang hiện hữu theo thực tính chân đế hữu vi.

Trong những trường hợp như vậy, từ jāta được nói nhằm chỉ pháp quá khứ. Nhưng trong kinh văn jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ — sắc đã sinh là hiện tại, v.v., không phải nói nhằm chỉ pháp quá khứ như thế. Lại nữa:

Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ.²⁰⁷

Cái đã sinh, đã hiện hữu, được tạo thành do duyên.

Pháp đã phát sinh, đã hiện hữu và đã được các nhân phối hợp tạo thành ấy, chắc chắn không có cơ hội để được như mong muốn: “Mong pháp ấy đừng hủy hoại”.

Trong những câu kinh văn như vậy, từ jāta chỉ nói đơn thuần sự sinh, jātamatta. Nhưng trong jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ… pe… jātā avijjā paccuppannā — sắc đã sinh là hiện tại… pe… vô minh đã sinh là hiện tại, từ jāta cũng không nói đơn thuần sự sinh như thế. Nó chỉ nói khaṇattayasamaṅgī, sự có mặt trong cả ba sát-na sinh–trụ–diệt. Vì vậy, “sắc đã sinh là hiện tại”, tức sắc hiện tại; “vô minh đã sinh là hiện tại”, tức vô minh hiện tại, có nghĩa là pháp đã hiện hữu, nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt.²⁰⁴

Đến đây hẳn đã có thể hiểu ý nghĩa pháp hiện tại được nói đến trong phần trí quán sinh diệt. Không chỉ vậy, vì trong kinh Āhāra thuộc Nidānavagga của Saṃyutta, lời dạy được trình bày hướng về quá khứ, nên cũng có thể quán duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả, qua các đời quá khứ nối tiếp nhau trong khả năng của mình. Trình bày thành một mẫu thì như sau:

1. Vô minh, hành — nhóm pháp thuộc thời kỳ quá khứ thứ hai;
2. Thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ, nghiệp hữu — nhóm pháp thuộc thời kỳ quá khứ thứ nhất;
3. Sinh, già chết — nhóm pháp thuộc thời kỳ hiện tại.

Hãy hiểu theo cách ấy, v.v. (Về cách quán chi tiết, hãy xem phần duyên khởi và phần trí quán sinh diệt.)

Trí quán sinh diệt nói trên cũng chính là thẩm tri. Nếu thiện hữu muốn khảo sát xem các trí liễu tri vừa trình bày trong mối liên hệ với các chi duyên khởi:

1. Đạt tri, tức trí phân định danh–sắc và trí phân định nhân duyên;
2. Thẩm tri, tức trí thẩm sát và trí sinh diệt —

là trí trực chứng hay trí tùy suy, thì hãy đọc những đoạn trích kinh văn Saṃyutta, chú giải và phụ chú giải dưới đây.

Virāgampāhaṃ bhikkhave saupanisaṃ vadāmi, no anupanisaṃ. Kā ca bhikkhave virāgassa upanisā? “Nibbidā”tissa vacanīyaṃ. Nibbidampāhaṃ bhikkhave saupanisaṃ vadāmi, no anupanisaṃ. Kā ca bhikkhave nibbidāya upanisā? “Yathābhūtañāṇadassana”ntissa vacanīyaṃ.²⁰⁸

Này các tỳ-kheo, Ta nói ly tham có nhân hỗ trợ, không phải không có nhân hỗ trợ. Này các tỳ-kheo, nhân hỗ trợ của ly tham là gì? Cần trả lời: “Yểm ly”. Này các tỳ-kheo, Ta nói yểm ly có nhân hỗ trợ, không phải không có nhân hỗ trợ. Này các tỳ-kheo, nhân hỗ trợ của yểm ly là gì? Cần trả lời: “Tri kiến như thật”.

Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ. Etena balavavipassanaṃ dasseti. Balavavipassanāti bhayatūpaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti saṅkhāraparicchede ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇe ñāṇaṃ sammasane ñāṇaṃ maggāmagge ñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ.²⁰⁹

“Yểm ly” là trí yểm ly. Qua từ này, chỉ minh sát mạnh. “Minh sát mạnh” là tên gọi của bốn trí: trí về sự hiện ra đáng sợ, trí quán nguy hại, trí muốn giải thoát và trí hành xả. “Tri kiến như thật” là sự thấy gọi là biết đúng thực tính. Qua từ này, chỉ minh sát còn non. Vì minh sát còn non làm duyên cho minh sát mạnh. “Minh sát còn non” là tên gọi của bốn trí: trí phân định các hành, trí vượt nghi, trí thẩm sát và trí về đạo, phi đạo.

Paccakkhakaraṇaṭṭhena ñātapariññā tīraṇapariññā ca gahitā hoti.²¹⁰

Do ý nghĩa trực tiếp làm hiện rõ, đạt tri và thẩm tri được bao hàm ở đây.

Này các tỳ-kheo, Ta cũng nói A-la-hán đạo đưa đến ly tham sinh cùng với nhân; Ta không nói sinh mà không có nhân. Này các tỳ-kheo, nhân của A-la-hán đạo đưa đến ly tham là gì? Đó là trí yểm ly, nhàm chán các hành. Này các tỳ-kheo, Ta cũng nói trí yểm ly, nhàm chán các hành, sinh cùng với nhân; Ta không nói sinh mà không có nhân. Này các tỳ-kheo, nhân của trí yểm ly, nhàm chán các hành, là gì? Đó là tri kiến như thật, yathābhūtañāṇadassana, biết và thấy đúng thực tính của các hành.²⁰⁸

Nibbidāñāṇa — trí yểm ly. Bốn loại trí: trí về sự hiện ra đáng sợ, bhayatūpaṭṭhānañāṇa; trí quán nguy hại, ādīnavānupassanāñāṇa; trí muốn giải thoát, muñcitukamyatāñāṇa; và trí hành xả, saṅkhārupekkhāñāṇa, được gọi là balavavipassanā — minh sát mạnh. Chính trí minh sát mạnh ấy được gọi là trí yểm ly. Trí yểm ly ấy chính là nhân căn bản để đạt A-la-hán đạo.

Yathābhūtañāṇadassana — tri kiến như thật. Trí biết và thấy thực tính của các hành đúng như thật được gọi là tri kiến như thật. Đó là trí minh sát còn non, taruṇavipassanā. Bốn trí: (1) trí phân định danh–sắc, gọi là trí phân định các hành; (2) trí phân định nhân duyên, gọi là trí vượt nghi; (3) trí thẩm sát; (4) trí quán sinh diệt, gọi là trí về đạo, phi đạo — được gọi là taruṇavipassanā, minh sát còn non. Minh sát còn non ấy chính là nhân căn bản của minh sát mạnh.²⁰⁹

Yathābhūtañāṇadassana — tri kiến như thật. Chú giải giải thích từ này bằng đạt tri, tức trí phân định danh–sắc và trí phân định nhân duyên; cùng thẩm tri, tức trí thẩm sát và trí quán sinh diệt. Vì có ý nghĩa biết thực tính của các pháp hành mang tên sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ bằng cách trực tiếp làm hiện rõ, paccakkha, nên đạt tri và thẩm tri được bao hàm trong lời giải về tri kiến như thật.²¹⁰

Theo kinh văn, chú giải và phụ chú giải nói trên:

1. Trí phân định danh–sắc phân biệt đúng đặc tính thực tính của các chi duyên khởi;
2. Trí phân định nhân duyên phân biệt mối liên hệ nhân–quả, tức cách nhân và quả của các chi duyên khởi liên kết và sinh khởi liên tiếp;
3. Trí thẩm sát và trí quán sinh diệt thấy sự sinh và diệt của các chi duyên khởi theo hai phương diện: (1) sinh diệt theo nhân duyên, paccayato udayavaya; (2) sinh diệt theo sát-na, khaṇato udayavaya; đồng thời thấy đúng thực tính vô thường, khổ và vô ngã của chúng.

Hãy ghi nhớ rằng những trí này chính là các trí trực chứng.

Nếu vậy, có thể hỏi: chẳng lẽ không được quán các chi duyên khởi ấy bằng trí tùy suy? Câu trả lời như sau:

Nayadassanavasena vā evaṃ vuttaṃ. Paṭhamañhi paccuppannadhammānaṃ udayabbayaṃ disvā atha atītānāgate nayaṃ neti.²¹¹

Hoặc lời ấy được nói theo cách chỉ dẫn phương pháp. Bởi trước hết, sau khi thấy sinh diệt của các pháp hiện tại, rồi mới áp dụng phương pháp ấy đối với quá khứ và vị lai.

Nói cách khác, lời này được nói theo cách chỉ dẫn phương pháp. Trước hết đã trực chứng sinh diệt của các pháp hiện tại; rồi sau đó mới áp dụng phương pháp đối với quá khứ và vị lai: “cũng theo cách ấy”.²¹²

Hãy lưu ý: ý nghĩa pháp hiện tại được nói đến trong phần trí sinh diệt này; và việc chỉ sau khi đã thấy sinh diệt của các pháp hiện tại ấy bằng trí trực chứng, mới áp dụng phương pháp đối với quá khứ và vị lai để quán: “cũng theo cách ấy” —

đều cần được lưu ý.

Sau khi trình bày đạt tri và thẩm tri liên hệ với các chi duyên khởi, nay xin tiếp tục trình bày về đoạn tri.

Pahānapariññā — đoạn tri. Từ trí quán hoại diệt, nhìn bằng trí để thấy riêng sự hoại diệt của các chi duyên khởi ấy, lần lượt đưa lên ba đặc tính mà nghiền xét, cho đến các trí minh sát cao hơn: những trí này vừa từ bỏ bằng sự đoạn trừ từng phần những phiền não cần phải từ bỏ, vừa phân biệt và biết phương diện vô thường, khổ, vô ngã của các chi duyên khởi cần phải biết. Vì vậy, chúng được gọi là pahānapariññā — đoạn tri. Đó là ba loại liễu tri hiệp thế.

Trong kinh văn Paṭisambhidāmagga, khi liệt kê các cảnh được trí quán hoại diệt quán, cũng có các chi duyên khởi từ vô minh cho đến già chết.²¹³ Vì vậy, hành giả cũng phải quán minh sát các chi duyên khởi ấy bằng trí quán hoại diệt. Khi quán minh sát như vậy, các chi duyên khởi từ vô minh cho đến già chết mà trí quán hoại diệt đã quán được là các pháp hành sampatidiṭṭha — đã thấy ngay lúc này. Vô minh… pe… già chết mà trí quán hoại diệt chưa quán được, chưa thấy được là các pháp hành sampatiadiṭṭha — chưa thấy ngay lúc này. Những pháp hành chưa thấy ngay lúc này được giải thích bằng những lời như:

Adiṭṭhampi atītānāgataṃ.²¹⁴

Ngay cả quá khứ và vị lai chưa được thấy.

Để quán minh sát bằng trí tùy suy các pháp hành quá khứ và vị lai chưa thấy ngay lúc này ấy, các ngài đã chỉ dẫn như sau.

Atha vā so evaṃ viratto yathādiṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti, no samudeti. Nirodhatova manasikaroti. Nirodhamevassa passati, no samudayanti attho.²¹⁵

Hoặc vị ấy đã ly tham như vậy, cũng như đối với các hành đã thấy, đối với cả các hành chưa thấy, bằng năng lực trí tùy suy, vị ấy hướng đến sự diệt, không hướng đến sự sinh. Vị ấy chỉ tác ý đến sự diệt. Ý nghĩa là: vị ấy chỉ thấy sự diệt của chúng, không thấy sự sinh.

Evaṃ virattoti evaṃ bhaṅgānupassanānusārena viratto. Yathā diṭṭhaṃ sampati upaṭṭhitaṃ saṅkhāragataṃ nirodheti nirodhaṃ manasikaroti, adiṭṭhampi atītānāgataṃ anvayañāṇavasena yathā idaṃ etarahi, evaṃ itarepīti anuminanto nirodheti manasikatassāpi nirodhaṃ karoti. No samudetīti etthāpi eseva nayo, no samudayaṃ manasikarotīti attho.²¹⁴

“Đã ly tham như vậy”: đã ly tham theo sự quán hoại diệt như vậy. Cũng như vị ấy hướng đến sự diệt, tác ý đến sự diệt của các hành đã thấy, đang hiện rõ ngay lúc này, đối với cả quá khứ và vị lai chưa thấy, bằng năng lực trí tùy suy, vị ấy suy xét tương ứng rằng: “Như pháp này hiện giờ, các pháp khác cũng như vậy”, rồi hướng đến sự diệt, cũng hướng sự tác ý về sự diệt của pháp được tác ý ấy. Trong câu “không hướng đến sự sinh” cũng áp dụng cùng phương pháp này; ý nghĩa là không tác ý đến sự sinh.

Ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassati.²¹⁶

Vị ấy quán minh sát cả hai: pháp được biết và trí biết.

Trong phần duyên khởi này, các pháp từ vô minh cho đến già chết được gọi là ñāta — pháp được biết — vì là những pháp cần được trí quán hoại diệt quán minh sát và thẩm sát. Trí quán hoại diệt đang quán minh sát các pháp được biết ấy được gọi là ñāṇa — trí biết. Ở giai đoạn trí quán hoại diệt này, hành giả lấy sự hoại diệt của những pháp được biết làm cảnh, đưa lên các đặc tính và quán minh sát. Rồi lại lấy sự hoại diệt của chính trí biết, tức trí minh sát ấy, làm cảnh mà quán minh sát trở lại. Đó là paṭivipassanā — quán minh sát trở lại. Đây là loại trí quán minh sát cả pháp được biết lẫn trí biết. Cả hai loại pháp: pháp được biết và trí biết, đều được gọi là các pháp hành.

Nhờ tuần tự đi đến trí quán hoại diệt này, hành giả ấy đã xa lìa sự đắm nhiễm đối với các hành, theo nghĩa có thể giữ khoảng cách với chúng khá lâu. Cũng như vị ấy tác ý đến sự diệt của toàn thể các hành được gọi là pháp được biết và trí biết đang hiện rõ trước trí, đã được tự mình trực tiếp biết và thấy, tức:

1. Pháp được biết, từ vô minh cho đến già chết;
2. Trí biết, tức trí minh sát đang quán sự hoại diệt của pháp được biết ấy —

cũng vậy, bằng năng lực trí tùy suy biết suy xét tương ứng, vị ấy tác ý đến sự diệt của toàn thể các hành từ vô minh cho đến già chết chưa gặp, chưa thấy bằng trí minh sát, chưa quán, chưa hiện rõ trước trí minh sát — sampatiadiṭṭha, tức sampatianupaṭṭhita, chưa thấy, chưa hiện rõ ngay lúc này. Vị ấy so sánh rằng: “Các hành quá khứ và vị lai chưa được trí trực chứng hiện giờ thấy và quán cũng có thực tính diệt như thế này”. Vị ấy tác ý đến thực tính diệt, nirodha; không tác ý đến sự sinh, samudaya. Vị ấy chỉ tác ý theo sự diệt, tức chỉ tác ý đến sự diệt; chỉ quán sự diệt của toàn thể các hành ấy, không quán sự sinh.²¹⁴²¹⁵

Ba loại liễu tri siêu thế

Ở cuối các trí minh sát gọi là tuệ liễu tri hiệp thế này, Thánh đạo hiện khởi rõ ràng, lấy pháp Niết-bàn cao quý — giới vô vi, giới an tịnh — làm cảnh. Thánh đạo ấy đoạn tận không còn dư sót những phiền não tương ứng cần phải từ bỏ bằng sự đoạn trừ tận gốc, samuccheda, đồng thời thông đạt pháp Niết-bàn cao quý — giới vô vi, giới an tịnh — cần phải biết. Vì vậy, theo nghĩa chính, Thánh đạo được gọi là pahānapariññā — đoạn tri.

Thánh đạo trực chứng và biết pháp Niết-bàn cao quý — giới vô vi, giới an tịnh — bằng sự thông đạt cảnh, ārammaṇapaṭivedha, tức tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy cảnh. Khi biết như vậy, Thánh đạo nhận được sự trợ giúp của pháp Niết-bàn cao quý — giới vô vi, giới an tịnh — bằng năng lực cảnh duyên, ārammaṇapaccaya; nhờ đó cũng đoạn tận không còn dư sót si đang che lấp, khiến không biết bốn sự thật. Vì có thể đoạn tận si che lấp bốn sự thật như thế, phận sự biết cả bốn sự thật cũng đồng thời hoàn tất. Sự biết bốn sự thật bằng cách hoàn thành phận sự như vậy được gọi là asammohapaṭivedha — thông đạt bằng sự không mê mờ. Ở đây, Thánh đạo biết sự thật về diệt bằng sự thông đạt cảnh; biết sự thật về khổ, sự thật về nhân sinh khổ và sự thật về đạo bằng sự thông đạt không mê mờ. Do biết như vậy, phận sự biết các chi duyên khởi mang tên sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ, cùng mối liên hệ nhân–quả giữa các chi ấy, cũng đồng thời được hoàn thành. Vì lý do này, theo cách nói ấy, Thánh đạo cũng được gọi là ñātapariññā — đạt tri.

Lại nữa, Thánh đạo cũng đoạn tận không còn dư sót si đang che lấp, khiến không biết phương diện vô thường, phương diện khổ và phương diện vô ngã của những pháp thuộc sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ ấy.

Do đoạn tận như vậy, công việc khảo sát, suy xét và xác định phương diện vô thường, phương diện khổ và phương diện vô ngã của các chi duyên khởi mang tên sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ — tức sắc, danh, nhân, quả, các pháp hành — cũng đồng thời được hoàn thành. Vì lý do này, theo cách nói ấy, Thánh đạo cũng được gọi là tīraṇapariññā — thẩm tri. Đó là ba loại liễu tri siêu thế.

Chỉ khi tự mình trực tiếp thông đạt và biết thực tính duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả của các pháp nhân và pháp quả, bằng trí tự mình trực chứng mang tên ba liễu tri hiệp thế và ba liễu tri siêu thế như vậy, mới có thể gọi là biết tùy giác, biết thông đạt. Cũng chỉ khi tự mình trực tiếp thông đạt và biết thực tính duyên khởi bằng trí tự mình trực chứng gọi là biết tùy giác, biết thông đạt ấy, mới có thể vượt khỏi khổ luân hồi nơi đọa xứ và khổ luân hồi ngoài đọa xứ. Nếu chưa tự mình trực tiếp thông đạt và biết thực tính duyên khởi bằng trí tự mình trực chứng gọi là biết tùy giác, biết thông đạt ấy, thì chưa từng có ai vượt khỏi luân hồi trong khi chưa biết như vậy, dù chỉ trong giấc mộng. Đó là điều mà đoạn trích kinh Mahānidāna nói trên muốn chỉ.

Để tự mình biết và thấy thực tính duyên khởi ấy, hành giả không chỉ phải quán chuỗi các hành sinh khởi theo chiều thuận: “Do vô minh, hành sinh; do hành, thức sinh”, mà còn phải quán chuỗi các hành chấm dứt: “Do vô minh chấm dứt không còn dư sót, hành chấm dứt; do hành chấm dứt, thức chấm dứt”. Chính Đức Phật đã chỉ dạy phải quán như thế trong kinh mang tên Kaccānagotta. Hãy xem Saṃyutta, tr. 257 trở đi.²¹⁷

Sự sinh khởi, udaya, của các hành được gọi là lokasamudaya — sự sinh khởi của thế gian; sự hoại diệt của các hành được gọi là lokanirodha — sự diệt của thế gian. Nói cách khác, chuỗi các hành sinh khởi: “Do vô minh, hành sinh; do hành, thức sinh”, được gọi là lokasamudaya; cũng gọi là anulomapaccayākāra — phương thức các duyên theo chiều thuận. Do A-la-hán đạo, các pháp nhân như vô minh chấm dứt không còn dư sót, không còn sinh trở lại — chấm dứt theo thực tính ly tham không còn dư sót, asesavirāga, và diệt không còn sinh lại, anuppādanirodha. Do vậy, các pháp quả như hành cũng chấm dứt theo thực tính ly tham không còn dư sót và diệt không còn sinh lại. Chuỗi các hành chấm dứt như vậy được gọi là lokanirodha — sự diệt của thế gian; cũng gọi là paṭilomapaccayākāra — phương thức các duyên theo chiều nghịch.

Vì sao phải cố gắng để tự mình biết sự sinh và sự hoại diệt của các hành gọi là sự sinh khởi của thế gian và sự diệt của thế gian, cùng thực tính của phương thức các duyên theo chiều thuận — duyên khởi theo chiều thuận, và phương thức các duyên theo chiều nghịch — duyên khởi theo chiều nghịch? Khi quán như vậy, phải quán bằng trí trực chứng thấy cảnh rõ ràng như ánh sáng mặt trời, hay bằng trí tùy suy mờ nhạt như ánh sáng đom đóm? Muốn biết câu trả lời, hãy đọc đoạn trích kinh Kaccānagotta dưới đây.

Trích kinh Kaccānagotta

Một thời, Đức Phật đang ngự tại thành Sāvatthī. Khi ấy, Tôn giả Kaccānagotta đến gần Đức Thế Tôn, đảnh lễ rồi ngồi xuống một bên, và bạch với Ngài: “Bạch Ngài, người ta nói: ‘Thấy đúng — chánh kiến; thấy đúng — chánh kiến’. Bạch Ngài, đến mức nào thì có thấy đúng — chánh kiến?” Khi ấy, Đức Phật thuyết bài pháp được đặt tên là kinh Kaccānagotta. Xin trích trình bày một phần kinh ấy.

Dvayanissito khvāyaṃ Kaccāna loko yebhuyyena atthitañceva natthitañca. Lokasamudayaṃ kho Kaccāna yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hoti. Lokanirodhaṃ kho Kaccāna yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke atthitā, sā na hoti. Upayupādānābhinivesavinibandho khvāyaṃ Kaccāna loko yebhuyyena, tañcāyaṃ upayupādānaṃ cetaso adhiṭṭhānaṃ abhinivesānusayaṃ na upeti na upādiyati nādhiṭṭhāti “attā me”ti. “Dukkhameva uppajjamānaṃ uppajjati, dukkhaṃ nirujjhamānaṃ nirujjhatī”ti na kaṅkhati na vicikicchati, aparapaccayā ñāṇamevassa ettha hoti. Ettāvatā kho Kaccāna sammādiṭṭhi hoti.²¹⁷

Này Kaccāna, thế gian này phần nhiều nương vào hai điều: có và không có. Này Kaccāna, đối với người thấy đúng như thật sự sinh khởi của thế gian bằng chánh tuệ, quan niệm không có đối với thế gian không hiện hữu. Này Kaccāna, đối với người thấy đúng như thật sự diệt của thế gian bằng chánh tuệ, quan niệm có đối với thế gian không hiện hữu. Này Kaccāna, thế gian này phần nhiều bị trói buộc bởi sự đến gần, chấp thủ và cố chấp. Nhưng vị ấy không đến gần, không chấp thủ, không xác lập sự đến gần và chấp thủ ấy, chỗ đứng của tâm, sự cố chấp và tùy miên ấy là “tự ngã của tôi”. Vị ấy không nghi ngờ, không phân vân rằng: “Chỉ có khổ sinh khi sinh; chỉ có khổ diệt khi diệt”. Trong việc này, vị ấy có trí, không nương vào người khác. Này Kaccāna, đến mức ấy thì có chánh kiến.

Sammappaññāya passatoti sammāpaññā nāma savipassanā maggapaññā, tāya passantassāti attho.²¹⁸

“Đối với người thấy bằng chánh tuệ”: chánh tuệ là tuệ đạo cùng với minh sát; ý nghĩa là đối với người thấy bằng tuệ ấy.

Apica lokasamudayanti anulomapaccayākāraṃ. Lokanirodhanti paṭilomapaccayākāraṃ. Lokanissaye passantassāpi hi paccayānaṃ anucchedena paccayuppannassa anucchedaṃ passato yā natthīti ucchedadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hoti. Paccayanirodhaṃ passantassāpi paccayanirodhena paccayuppannanirodhaṃ passato yā atthīti sassatadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti ayampettha attho.²¹⁸

Lại nữa, “sự sinh khởi của thế gian” là phương thức các duyên theo chiều thuận. “Sự diệt của thế gian” là phương thức các duyên theo chiều nghịch. Đối với người thấy chỗ nương của thế gian, thấy rằng do các duyên không bị cắt đứt nên pháp sinh do duyên không bị cắt đứt, đoạn kiến có thể khởi lên rằng “không có” không hiện hữu. Đối với người thấy sự diệt của duyên, thấy rằng do duyên diệt nên pháp sinh do duyên diệt, thường kiến có thể khởi lên rằng “có” không hiện hữu. Đây cũng là ý nghĩa ở đây.

Aparappaccayāti na parappaccayena, aññassa apattiyāyetvā attapaccakkhañāṇamevassa ettha hotīti. Ettāvatā kho Kaccāna sammādiṭṭhi hotīti evaṃ sattasaññāya pahīnattā ettakena sammādassanaṃ nāma hotīti missakasammādiṭṭhiṃ āha.²¹⁹

“Không nương vào người khác”: không do người khác làm chỗ dựa; không phải tin theo người khác, mà trong việc này vị ấy có chính trí tự mình trực chứng. Qua lời “Này Kaccāna, đến mức ấy thì có chánh kiến”, vì tưởng về chúng sinh đã được từ bỏ như vậy, nên đến mức ấy có cái gọi là thấy đúng; Ngài nói đến chánh kiến gồm cả hai loại.

Ayampīti na kevalaṃ khaṇato udayavayanīharaṇanayo, atha kho paccayato udayavayanīharaṇanayopi.²²⁰

“Cũng cách này”: không chỉ là phương pháp nêu sinh diệt theo sát-na, mà còn là phương pháp nêu sinh diệt theo nhân duyên.

Na parappaccayenāti parassa asaddahanena. Missakasammādiṭṭhiṃ āhāti nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sammādiṭṭhiyā vuttattā lokiyalokuttaramissakaṃ sammādiṭṭhiṃ avoca.²²¹

“Không do người khác làm chỗ dựa”: không phải tin theo người khác. “Ngài nói đến chánh kiến gồm cả hai loại”: vì chánh kiến được nói bắt đầu từ sự phân định danh–sắc, nên Ngài nói đến chánh kiến gồm cả hiệp thế và siêu thế.

Này Kaccāna, chúng sinh này phần nhiều nương vào hai điều: sự có — chấp rằng tự ngã thường có; và sự không có — chấp rằng tự ngã bị cắt đứt; tức thường kiến và đoạn kiến.

Này Kaccāna, đối với người thấy đúng như thật thực tính làm sinh khởi và thực tính sinh khởi của thế gian các hành, bằng tuệ minh sát và tuệ đạo tốt đẹp, đúng đắn, quan niệm “không có” — chấp rằng tự ngã bị cắt đứt khi chết — không sinh.

Này Kaccāna, đối với người thấy đúng như thật thực tính làm chấm dứt và thực tính chấm dứt của thế gian các hành, bằng tuệ minh sát và tuệ đạo tốt đẹp, đúng đắn, quan niệm “có” đối với thế gian các hành — chấp rằng tự ngã không chết, không mất, tồn tại mãi — không sinh.

Này Kaccāna, sự đến gần các hành bằng ái với ý nghĩ “của tôi, của tôi” — taṇhupaya; sự đến gần bằng kiến với ý nghĩ “tự ngã của tôi” — diṭṭhupaya; sự chấp chặt — upādāna; sự chìm sâu, cắm chặt — abhinivesa: những điều này phần nhiều trói buộc chúng sinh.

Nhưng vị đệ tử Thánh của Ta, Đức Phật, không đến gần, không chấp thủ, không xác lập sự đến gần — upaya — và sự chấp chặt — upādāna — vốn là chỗ đứng, chỗ chìm sâu và chỗ tùy miên của tâm ấy, là “tự ngã của tôi”.

Dukkhameva uppajjamānaṃ uppajjati, dukkhaṃ nirujjhamānaṃ nirujjhati.

Chỉ có khổ sinh khi sinh; chỉ có khổ diệt khi diệt.

Vị ấy không nghi ngờ, không phân vân về điều ấy.

Aparapaccayā ñāṇamevassa ettha hoti — trong việc này vị ấy có trí, không nương vào người khác. Trong việc này, vị đệ tử ấy không phải nương người khác mà tin; chỉ có sự tự mình trực tiếp biết bằng trí tự mình trực chứng. Này Kaccāna, đến mức ấy thì có thấy đúng — chánh kiến.²¹⁷

Lokasamudaya – lokanirodha: sự sinh khởi và sự diệt của thế gian

Chuỗi sinh khởi của thế gian các hành: “Do vô minh sinh, hành sinh; do hành sinh, thức sinh” — phương thức các duyên theo chiều thuận, anulomapaccayākāra, tức thực tính duyên khởi theo chiều thuận — cũng được gọi là lokasamudaya, sự sinh khởi của thế gian. Thực tính sinh, uppāda, gọi là đặc tính phát sinh, nibbattilakkhaṇa, của các chi duyên khởi như vô minh, hành, cũng được gọi là sự sinh khởi của thế gian.

Do A-la-hán đạo, vô minh chấm dứt không còn dư sót, hết sạch, không còn sinh trở lại, theo thực tính ly tham không còn dư sót và diệt không còn sinh lại; vì vậy, các pháp quả như hành cũng chấm dứt không còn dư sót, hết sạch, không còn sinh trở lại, theo thực tính ly tham không còn dư sót và diệt không còn sinh lại. Chuỗi chấm dứt ấy của thế gian các hành — phương thức các duyên theo chiều nghịch, paṭilomapaccayākāra, tức thực tính duyên khởi theo chiều nghịch — cũng được gọi là lokanirodha, sự diệt của thế gian. Sự hoại diệt, bhaṅga, gọi là đặc tính biến hoại, vipariṇāmalakkhaṇa, của các chi duyên khởi như vô minh, hành, cũng được gọi là sự diệt của thế gian.

Nếu nói theo phương pháp kinh văn Paṭisambhidāmagga: do các pháp nhân thuộc sự thật về nhân sinh khổ, tức vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp, hiện khởi rõ ràng, đang hiện hữu rõ ràng, nên các pháp quả thuộc sự thật về khổ — năm thủ uẩn gọi là thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc và thọ — hiện khởi rõ ràng. Thực tính này cũng được gọi là sự sinh khởi của thế gian. Thực tính sinh, uppāda, gọi là đặc tính phát sinh của các thủ uẩn ấy — nói cách khác, của cả nhân lẫn quả — cũng được gọi là sự sinh khởi của thế gian.

Do A-la-hán đạo, các pháp nhân thuộc sự thật về nhân sinh khổ, tức vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp, chấm dứt không còn dư sót, hết sạch, không còn sinh trở lại, theo thực tính ly tham không còn dư sót và diệt không còn sinh lại,

nên các pháp quả thuộc sự thật về khổ — năm thủ uẩn gọi là thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc và thọ — cũng chấm dứt không còn dư sót, hết sạch, không còn sinh trở lại, theo thực tính ly tham không còn dư sót và diệt không còn sinh lại. Thực tính này cũng được gọi là sự diệt của thế gian. Sự diệt, bhaṅga, gọi là đặc tính biến hoại của các thủ uẩn ấy — nói cách khác, của cả nhân lẫn quả — cũng được gọi là sự diệt của thế gian.

Khi vị đệ tử Thánh của Đức Phật quán sự sinh khởi của thế gian — chuỗi sinh khởi và sự sinh của thế gian các hành — cùng sự diệt của thế gian — chuỗi chấm dứt và sự diệt của thế gian các hành — bằng trí chánh kiến minh sát và trí chánh kiến đạo, vị ấy biết:

Dukkhameva uppajjamānaṃ uppajjati, dukkhaṃ nirujjhamānaṃ nirujjhati.

Chỉ có khổ sinh khi sinh; chỉ có khổ diệt khi diệt.

Vị ấy không nghi ngờ, không phân vân.

Như đã giải thích ở trên, các pháp thuộc vòng phiền não, tức vô minh, ái và thủ, cũng chỉ là các thủ uẩn. Các pháp thuộc vòng nghiệp, tức hành và nghiệp, cũng chỉ là các thủ uẩn. Các pháp thuộc vòng quả, tức thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc và thọ, cũng chỉ là các thủ uẩn. Theo những lời dạy:

Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.²²²

Nói gọn, năm thủ uẩn là khổ.

Các thủ uẩn ấy chỉ là những pháp luôn bị bức bách, hành hạ không ngừng bởi đòn sinh và diệt; vì vậy, chúng chỉ là các pháp khổ.

Do vậy, Đức Phật dạy rằng khi hành giả quán chuỗi sinh khởi và cách sinh, chuỗi chấm dứt và cách diệt của thế gian các hành bằng trí chánh kiến minh sát và trí chánh kiến đạo, vị ấy biết: “Chỉ có khổ sinh khi sinh; chỉ có khổ diệt khi diệt”. Nếu hỏi: khi biết chuỗi sinh khởi, sự sinh, chuỗi chấm dứt và sự diệt của khổ mang tên sự sinh khởi của thế gian và sự diệt của thế gian, vị ấy biết bằng trí trực chứng hay bằng trí tùy suy? —

Aparapaccayā ñāṇamevassa ettha hoti.²¹⁷

Trong việc này vị ấy có trí, không nương vào người khác.

Aparappaccayāti na parappaccayena, aññassa apattiyāyetvā attapaccakkhañāṇamevassa ettha hotīti.²¹⁹

“Không nương vào người khác”: không do người khác làm chỗ dựa; không phải tin theo người khác, mà trong việc này vị ấy có chính trí tự mình trực chứng.

Theo kinh văn và chú giải này, đó không phải loại hiểu biết chỉ dừng nơi miệng của những người nương lời thầy rồi mơ tưởng thật nhiều, sầu tưởng thật nhiều, suy nghĩ thật nhiều, ngóng vọng thật nhiều. Thực ra, đó chính là sự biết bằng trí tự mình trực chứng mà Đức Phật đã dạy: “Trong việc này, vị đệ tử ấy không phải nương người khác mà tin; chỉ có sự tự mình trực tiếp biết bằng trí tự mình trực chứng”.

Trong kinh này, Đức Phật nhắm đến cả hai loại chánh kiến và trình bày chung: chánh kiến hiệp thế, tức chánh kiến minh sát; và chánh kiến siêu thế, tức chánh kiến đạo.

Nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sammādiṭṭhiyā vuttattā lokiyalokuttaramissakaṃ sammādiṭṭhiṃ avoca.²²¹

Vì chánh kiến được nói bắt đầu từ sự phân định danh–sắc, nên Ngài nói đến chánh kiến gồm cả hiệp thế và siêu thế.

Ý nghĩa là: vì Đức Phật đã dạy trí chánh kiến bắt đầu từ trí phân định danh–sắc, nên trong kinh này Ngài đã dạy chánh kiến gồm cả hiệp thế và siêu thế.²²¹

Chánh kiến này chính là chánh kiến về bốn sự thật: chánh kiến biết sự thật về khổ, chánh kiến biết sự thật về nhân sinh khổ, chánh kiến biết sự thật về diệt và chánh kiến biết sự thật về đạo. Trong kinh Kaccānagotta này, Đức Phật đã dạy trí chánh kiến ấy là trí tự mình trực chứng; chú giải cũng giải thích như vậy. Lại nữa, vị soạn phụ chú giải tiếp tục giải thích rằng lời dạy về trí tự mình trực chứng mang tên chánh kiến về bốn sự thật bắt đầu từ trí phân định danh–sắc.

Kính cẩn đội lên đầu những kinh văn cao quý do Đức Phật thuyết cùng những lời giải của chú giải và phụ chú giải như vậy, trong bộ sách mang tên Nibbānagāminipaṭipadā này, tôi cũng trình bày:

1. Phần hướng dẫn tu tập để tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy các sắc pháp gọi là sắc uẩn, đến tận chân đế bằng trí tự mình trực chứng, được viết dưới tên Phần pháp tu phân định sắc. (Tập I.)
2. Phần hướng dẫn tu tập để tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy các danh pháp gọi là danh uẩn, đến tận chân đế bằng trí tự mình trực chứng, được viết dưới tên Phần pháp tu phân định danh. (Tập II.)

3. Phần hướng dẫn tu tập để tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy đến tận chân đế thực tính của phương thức các duyên theo chiều thuận, tức duyên khởi theo chiều thuận — chuỗi sinh khởi của thế gian các hành được gọi là sự sinh khởi của thế gian — bằng trí tự mình trực chứng, được viết dưới tên Phần duyên khởi. (Tập III.)
4. Cách thu nhiếp và quán các hành ấy bằng trí tự mình trực chứng theo đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần, được viết dưới tên Phần bốn phương diện, bắt đầu bằng đặc tính — Lakkhaṇādicatukka. (Tập IV.)

5. Phần hướng dẫn quán minh sát để tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy chuỗi sinh khởi và sự sinh, chuỗi chấm dứt và sự diệt của thế gian các hành gọi là sự sinh khởi của thế gian và sự diệt của thế gian, bằng trí tự mình trực chứng, được viết dưới tên Phần minh sát. Đặc biệt, trong phần trí quán sinh diệt, nội dung này được trình bày dưới những tên: Phần quán thực tính sinh — samudayadhammānupassī; Phần quán thực tính diệt — vayadhammānupassī; Phần quán thực tính sinh và diệt — samudayavayadhammānupassī. (Tập V.)
6. Phần hướng dẫn quán minh sát bằng trí tùy suy đối với các hành quá khứ và vị lai chưa được thấy, adiṭṭha, được viết trong phần quán sinh diệt và phần quán hoại diệt. (Tập V.)

Trí tùy suy là gì?

Trong các trí chánh kiến về bốn sự thật có: chánh kiến thông đạt đến tận chân đế năm thủ uẩn mang tên sự thật về khổ; chánh kiến thông đạt sự thật về nhân sinh khổ, tức thông đạt cách sự thật về khổ sinh do sự thật về nhân sinh khổ; chánh kiến minh sát thông đạt phương diện vô thường, khổ và vô ngã của các pháp thuộc sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ ấy đến tận sự diệt theo sát-na; chánh kiến minh sát thông đạt cách các pháp thuộc sự thật về khổ chấm dứt bằng sự diệt không còn sinh lại, do các pháp thuộc sự thật về nhân sinh khổ chấm dứt bằng sự diệt không còn sinh lại; chánh kiến minh sát thông đạt sự thật về đạo hiệp thế, tức trí minh sát đang quán, cùng phương diện vô thường, khổ và vô ngã của những pháp thuộc sự thật về đạo hiệp thế ấy; chánh kiến đạo thông đạt sự thật về diệt — giới vô vi, giới Niết-bàn — bằng sự thông đạt cảnh; và chánh kiến đạo thông đạt các pháp thuộc sự thật về khổ, sự thật về nhân sinh khổ và sự thật về đạo bằng sự thông đạt không mê mờ. Toàn bộ những trí chánh kiến này, Đức Phật đã dạy trong kinh Kaccānagotta là aparappaccayañāṇa — trí không nương vào người khác, tức attapaccakkhañāṇa — trí tự mình trực chứng. Chú giải và phụ chú giải cũng giải thích như vậy. Nếu thế, có thể hỏi: trí tùy suy có nằm trong các trí chánh kiến về bốn sự thật ấy hay không? Câu trả lời như sau.

Dhamme ñāṇanti ekapaṭivedhavasena catusaccadhamme ñāṇaṃ catusaccabbhantare nirodhasacce dhamme ñāṇañca, yathāha “tattha katamaṃ dhamme ñāṇaṃ, catūsu maggesu catūsu phalesu ñāṇa”nti.²²³

“Trí về pháp”: trí đối với pháp bốn sự thật theo cách thông đạt trong một lần, và trí đối với pháp sự thật về diệt nằm trong bốn sự thật; như đã nói: “Ở đây, thế nào là trí về pháp? Trí trong bốn đạo và bốn quả”.

Anvaye ñāṇanti cattāri saccāni paccakkhato disvā yathā idāni, evaṃ atītepi anāgatepi imeva pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ, ayameva taṇhā samudayasaccaṃ, ayameva nirodho nirodhasaccaṃ, ayameva maggo maggasaccanti evaṃ tassa ñāṇassa anugatiyaṃ ñāṇaṃ.²²³

“Trí tùy suy”: sau khi trực chứng bốn sự thật, cũng như hiện nay, đối với quá khứ và vị lai cũng vậy: “Chính năm uẩn này là sự thật về khổ; chính ái này là sự thật về nhân sinh khổ; chính sự diệt này là sự thật về diệt; chính đạo này là sự thật về đạo”. Đó là trí đi theo trí ấy theo cách như vậy.

Anvaye ñāṇanti anuaye ñāṇaṃ, dhammañāṇassa anugamane ñāṇaṃ, paccavekkhaṇañāṇassetaṃ nāmaṃ.²²⁴

“Trí tùy suy”: trí trong sự đi theo, trí đi theo pháp trí; đây là tên gọi của trí phản khán.

Dhammañāṇa — pháp trí. Thánh đạo trí biết sự thật về diệt, pháp Niết-bàn cao quý, bằng sự thông đạt cảnh, tức lấy pháp ấy làm cảnh mà thông đạt, biết và thấy. Đối với sự thật về khổ, sự thật về nhân sinh khổ và sự thật về đạo, Thánh đạo trí thông đạt bằng sự thông đạt không mê mờ, tức đoạn tận không còn dư sót si che lấp, khiến không biết các sự thật ấy. Thánh quả trí biết sự thật về diệt, pháp Niết-bàn cao quý, bằng sự thông đạt cảnh, tức lấy pháp ấy làm cảnh mà thông đạt, biết và thấy. Thánh đạo trí có mặt trong bốn Thánh đạo và Thánh quả trí có mặt trong bốn Thánh quả, biết và thấy như vậy, được gọi là pháp trí.

Anvayañāṇa — trí tùy suy. Trí tùy suy là trí sau khi đã tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy bốn sự thật bằng trí trực chứng, thì cũng như chính lúc này, khi biết và thấy bằng trí trực chứng:

“Tương tự, trong quá khứ và vị lai cũng vậy, chính năm uẩn này là sự thật về khổ; chính ái này là sự thật về nhân sinh khổ; chính pháp Niết-bàn cao quý, sự diệt này,

là sự thật về diệt; chính tám chi đạo này là sự thật về đạo”.

Đó là trí đi theo pháp trí ấy như vậy.²²³

Trí tùy suy là trí biết theo cách phù hợp với pháp trí; là trí biết, đi theo pháp trí. Tên gọi trí tùy suy này chính là tên gọi của trí phản khán.²²⁴

Vì vậy, hãy ghi nhớ: chính trí phản khán, trí biết suy xét sinh khởi tiếp theo pháp trí — tức Thánh đạo trí và Thánh quả trí — được gọi là trí tùy suy. Nhưng cần lưu ý rằng trí tùy suy mang tên trí phản khán ấy không nằm trong trí chánh kiến siêu thế về bốn sự thật. Đó là trí tùy suy đi theo Thánh đạo trí và Thánh quả trí siêu thế.

Trí tùy suy đi theo trí minh sát

Nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sammādiṭṭhiyā vuttattā lokiyalokuttaramissakaṃ sammādiṭṭhiṃ avoca.²²¹

Vì chánh kiến được nói bắt đầu từ sự phân định danh–sắc, nên Ngài nói đến chánh kiến gồm cả hiệp thế và siêu thế.

Theo lời giải rõ ràng trên đây của vị soạn phụ chú giải, vì Đức Phật đã dạy trí chánh kiến bắt đầu từ trí phân định danh–sắc, nên cũng có trí tùy suy đi theo trí chánh kiến minh sát mang tên chánh kiến hiệp thế về bốn sự thật. Cũng như trí tùy suy đi theo Thánh đạo trí và Thánh quả trí chỉ là trí phản khán biết suy xét, không nằm trong trí chánh kiến siêu thế về bốn sự thật; tương tự, trí tùy suy sinh theo sau trí chánh kiến minh sát mang tên chánh kiến hiệp thế về bốn sự thật cũng chỉ là một loại trí phản khán. Nó không nằm trong trí chánh kiến hiệp thế về bốn sự thật. Vì trong kinh Kaccānagotta trên đây, Đức Phật đã dạy trí chánh kiến hiệp thế về bốn sự thật là aparappaccayañāṇa — trí không nương vào người khác — và chú giải giải trí không nương vào người khác ấy là trí tự mình trực chứng.

Về cách bốn sự thật hiện rõ ở giai đoạn minh sát hiệp thế, hãy xem Nibbānagāminipaṭipadā, Tập V, phần minh sát, phần quán sinh diệt. Tương tự, về cách quán các hành quá khứ và vị lai bằng trí tùy suy đi theo trí chánh kiến minh sát, hãy xem phần minh sát, phần quán sinh diệt và phần quán hoại diệt.

Chánh kiến hiệp thế về bốn sự thật

Trong phần quán pháp, chương các sự thật, phần sự thật về đạo của kinh Mahāsatipaṭṭhāna, Đức Phật đã phân tích và giảng dạy tám pháp chi đạo. Trong tám chi đạo ấy, Ngài chia chánh kiến thành bốn loại như sau:

Katamā ca bhikkhave sammādiṭṭhi? Yaṃ kho bhikkhave dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammādiṭṭhi.²²⁵

Này các tỳ-kheo, thế nào là chánh kiến? Này các tỳ-kheo, trí về khổ, trí về sự sinh khởi của khổ, trí về sự diệt khổ, trí về con đường thực hành đưa đến diệt khổ: này các tỳ-kheo, đó được gọi là chánh kiến.

Này các tỳ-kheo, chánh kiến là gì? Này các tỳ-kheo, có bốn loại trí:

1. Trí biết và thấy sự thật về khổ;
2. Trí biết và thấy sự thật về nhân sinh khổ, nguyên nhân làm sinh khổ;
3. Trí biết và thấy sự thật về diệt, nơi khổ chấm dứt;
4. Trí biết và thấy sự thật về đạo, con đường thực hành đưa đến Niết-bàn, nơi khổ chấm dứt.

Này các tỳ-kheo, bốn loại trí ấy được gọi là chánh kiến.²²⁵

Cuộc thảo luận của các vị đại trưởng lão thời xưa

Trong phần sự thật về đạo của lời dạy về niệm xứ này, Đức Phật đã phân tích và giảng dạy tám chi đạo. Về điểm này, các vị đại trưởng lão thời xưa từng có một cuộc thảo luận pháp, dhammasākacchā. Các vị thảo luận xem con đường thực hành niệm xứ gồm tám chi đạo trong kinh Mahāsatipaṭṭhāna này là:

1. Pubbabhāgasatipaṭṭhānamagga — đạo niệm xứ trong giai đoạn trước, tức đạo niệm xứ hiệp thế cần tu tập trước Thánh đạo;
2. Hay missakamagga — đạo được dạy gồm cả hai loại hiệp thế và siêu thế.

Đại trưởng lão Tipiṭaka Cūḷanāga nói đó là đạo niệm xứ trong giai đoạn trước: đạo niệm xứ hiệp thế cần tu tập trước Thánh đạo, khi chưa đạt Thánh đạo. Đại trưởng lão Tipiṭaka Cūḷasuma, thầy của ngài Tipiṭaka Cūḷanāga, nói đó là đạo được dạy gồm cả hai loại: đạo niệm xứ hiệp thế trong giai đoạn trước và đạo niệm xứ siêu thế. Người đệ tử trình bày rằng đó là đạo niệm xứ trong giai đoạn trước. Vị thầy nhiều lần nhắc lại rằng đó là đạo gồm cả hai loại. Khi thầy nhắc lại nhiều lần, người đệ tử không ngăn lời nữa mà im lặng.

Về sau, để biết câu trả lời đúng, Đại trưởng lão Cūḷasuma, vị thầy, tụng kinh văn Mahāsatipaṭṭhāna. Khi đến lời xác nhận của Đức Phật ở cuối kinh, ngài nhận ra câu trả lời đúng.

Yo hi koci bhikkhave ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya satta vassāni…²²⁶

Này các tỳ-kheo, bất cứ ai tu tập bốn niệm xứ này như vậy trong bảy năm…

Này các tỳ-kheo, một vị tỳ-kheo hành giả nào tu tập, nỗ lực phát triển bốn niệm xứ này trong suốt bảy năm, đúng theo cách Ta, Đức Phật, đã dạy như vậy… (Có thể đạt A-la-hán đạo; hoặc nếu còn dư phiền não, có thể đạt Bất lai đạo.)

Khi đến đoạn văn này, ngài nhận ra rõ ràng:

Lokuttaramaggo uppajjitvā satta vassāni tiṭṭhamāno nāma natthi.²²⁷

Không có đạo siêu thế nào sau khi sinh lại tồn tại suốt bảy năm.

Không thể có đạo siêu thế nào sau khi sinh lại tồn tại suốt bảy năm.²²⁷

Ngài có thể đi đến kết luận: “Đạo gồm cả hai loại mà ta đã nói không thể được hiểu là điều nói trong kinh Mahāsatipaṭṭhāna này. Chỉ có thể hiểu là đạo niệm xứ trong giai đoạn trước mà Cūḷanāga đã thấy biết”.²²⁷

Trong đạo niệm xứ thuộc giai đoạn trước ấy cũng có bốn loại trí chánh kiến nói trên. Đó là bốn loại trí chánh kiến mà hành giả phải nỗ lực đạt được trước khi đạt Thánh đạo.

1. Năm thủ uẩn hiện hữu theo mười một phương diện: quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, thô, tế, hạ liệt, cao thượng, xa, gần, là các pháp thuộc sự thật về khổ. Trí tự mình trực chứng có thể tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy những pháp thuộc sự thật về khổ ấy chính là chánh kiến biết và thấy sự thật về khổ, được nói bằng dukkhe ñāṇaṃ — trí về khổ. Hành giả phải nỗ lực đạt được cả trí chánh kiến ấy trong giai đoạn trước Thánh đạo, khi chưa đạt Thánh đạo. Nhờ nỗ lực như vậy, khi tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy các pháp thuộc sự thật về khổ bằng trí chánh kiến gọi là trí tự mình trực chứng, hành giả bắt đầu bước lên đại lộ các chi đạo đưa đến Niết-bàn. Hãy lưu ý: trong nhóm pháp thuộc sự thật về khổ cần thông đạt như vậy cũng có năm thủ uẩn quá khứ và năm thủ uẩn vị lai.

2. Các thủ uẩn thuộc vòng phiền não do vô minh, ái và thủ dẫn đầu; cùng các thủ uẩn thuộc vòng nghiệp gọi là hành và nghiệp, là nhân căn bản thực sự của năm thủ uẩn thuộc vòng quả, bắt đầu từ năm uẩn tái tục hiện tại. Theo những lời dạy như:

Atīte hetavo pañca.

Trong quá khứ có năm nhân.

Chúng chỉ là các thủ uẩn thuộc thời kỳ quá khứ. Lại nữa, năm thủ uẩn mang tên sinh, jāti, cùng già chết, sẽ hiện khởi do các thủ uẩn thuộc vòng phiền não và vòng nghiệp được vun bồi trong hiện tại, theo lời dạy:

Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakaṃ.

Hiện tại có năm nhân; trong vị lai có nhóm năm quả.

Chúng chỉ là các thủ uẩn thuộc thời kỳ vị lai.

Trí tự mình trực chứng, tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy cách năm thủ uẩn thuộc vòng quả hiện tại hiện khởi rõ ràng do các thủ uẩn mang tên vòng phiền não và vòng nghiệp quá khứ; và cách năm thủ uẩn thuộc vòng quả vị lai hiện khởi rõ ràng do các thủ uẩn thuộc vòng phiền não và vòng nghiệp được vun bồi trong hiện tại: trí ấy chính là chánh kiến biết và thấy sự thật về nhân sinh khổ, được nói bằng dukkhasamudaye ñāṇaṃ — trí về sự sinh khởi của khổ. Hành giả cũng phải nỗ lực đạt được sự thấy bằng trí chánh kiến này trong giai đoạn trước Thánh đạo, khi chưa đạt Thánh đạo. Vì đó là đạo niệm xứ trong giai đoạn trước.

Khi nỗ lực như vậy, phải cố gắng biết và thấy bằng trí tùy suy theo cách suy luận, đoán chừng; hay phải cố gắng tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy bằng trí tự mình trực chứng? —

Aparapaccayā ñāṇamevassa ettha hoti.²¹⁷

Trong việc này vị ấy có trí, không nương vào người khác.

Aparappaccayāti na parappaccayena, aññassa apattiyāyetvā attapaccakkhañāṇamevassa ettha hotīti.²¹⁹

“Không nương vào người khác”: không do người khác làm chỗ dựa; không phải tin theo người khác, mà trong việc này vị ấy có chính trí tự mình trực chứng.

Theo kinh văn và chú giải này, không phải cố gắng biết và thấy bằng trí tùy suy theo cách suy luận, đoán chừng. Cũng không phải cố gắng biết bằng loại hiểu biết chỉ mơ tưởng theo lời thầy, loại hiểu biết nương dựa và tin theo người khác. Phải cố gắng để tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy bằng trí tự mình trực chứng.

Vì vậy, cần nghe và ghi nhận chắc chắn rằng phải quán để tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy bằng trí tự mình trực chứng: các thủ uẩn thuộc vòng phiền não và vòng nghiệp nằm trong thời kỳ quá khứ, là nhân căn bản của các thủ uẩn thuộc vòng quả hiện tại, bắt đầu từ năm uẩn tái tục hiện tại; và các thủ uẩn thuộc vòng quả trong thời kỳ vị lai, mang tên sinh, già chết, sẽ hiện khởi do vòng phiền não và vòng nghiệp hiện tại.

Không chỉ vậy, theo phương pháp lời dạy trong kinh Āhāra, cũng có thể hướng trí về quá khứ mà thu nhiếp và quán thực tính duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả.²²⁸ (Về cách quán chi tiết, hãy xem phần duyên khởi.) (Không có nghĩa là phải quán toàn bộ suốt dòng luân hồi quá khứ.)

3. Trí tự mình trực chứng có thể thấy cách các thủ uẩn quả thuộc vòng quả hiện khởi rõ ràng do những pháp nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp hiện khởi rõ ràng, là paccayato udayadassanañāṇa — trí thấy sinh khởi theo nhân duyên. Vì bằng trí thấy sinh khởi theo nhân duyên ấy, hành giả thông đạt nhân janaka, trực tiếp làm sinh các thủ uẩn, nên sự thật về nhân sinh khổ hiện rõ.²²⁹

4. Do A-la-hán đạo, những pháp nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp chấm dứt không còn dư sót, hết sạch, không còn sinh trở lại, theo thực tính ly tham không còn dư sót và diệt không còn sinh lại; vì vậy, sau khi viên tịch các uẩn, khandhaparinibbāna, các uẩn vị lai chấm dứt, không còn sinh trở lại. Trí tự mình trực chứng thấy cách chấm dứt ấy là paccayato vayadassanañāṇa — trí thấy diệt theo nhân duyên. Kết hợp hai trí: trí thấy sinh khởi theo nhân duyên và trí thấy diệt theo nhân duyên, thì đó là paccayato udayabbayadassanañāṇa — trí thấy sinh diệt theo nhân duyên.

Ở đây, đối với hành giả đang luyện tập trí sinh diệt, vẫn còn ở cấp độ phàm nhân, thời điểm đạt A-la-hán đạo và thời điểm viên tịch các uẩn đều thuộc vị lai. Vị lai ấy có thể là phần vị lai của đời này, cũng có thể là một đời nào đó về sau. Trong vị lai ấy, do các nhân chấm dứt bằng sự diệt không còn sinh lại, các uẩn quả cũng chấm dứt bằng sự diệt không còn sinh lại. Hành giả phải cố gắng để tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy điều ấy bằng trí tự mình trực chứng. Thực tính diệt không còn sinh lại ấy là pháp thuộc sự thật về diệt hiệp thế. Vì thông đạt, biết và thấy sự chấm dứt bằng sự diệt không còn sinh lại của các pháp quả có nhân, do những pháp nhân chấm dứt bằng sự diệt không còn sinh lại, nên nhờ trí thấy diệt theo nhân duyên ấy, sự thật về diệt hiện rõ.²²⁹

Trí thấy sự sinh, uppāda, của các thủ uẩn nhân và các thủ uẩn quả là khaṇato udayadassanañāṇa — trí thấy sinh khởi theo sát-na. Vì bằng trí thấy sinh khởi theo sát-na ấy, hành giả thông đạt, biết và thấy sự sinh của các thủ uẩn, tức khổ do sinh, nên sự thật về khổ hiện rõ. Trí thấy sự hoại diệt, bhaṅga, của các thủ uẩn ấy là khaṇato vayadassanañāṇa — trí thấy diệt theo sát-na. Vì bằng trí thấy diệt theo sát-na ấy, hành giả thông đạt, biết và thấy khổ do chết — các thủ uẩn liên tiếp chết và hoại diệt, không gián đoạn một sát-na — nên cũng chính sự thật về khổ hiện rõ.²²⁹ Đó là những trí biết cách các thủ uẩn mang tên sự thật về khổ là khổ. Kết hợp trí thấy sinh khởi theo sát-na và trí thấy diệt theo sát-na, thì đó là khaṇato udayabbayadassanañāṇa — trí thấy sinh diệt theo sát-na.

Hai cách thấy bằng trí sinh diệt nói trên: thấy sinh diệt theo nhân duyên và thấy sinh diệt theo sát-na, chính là chánh kiến minh sát. Vì chánh kiến minh sát ấy có thể đoạn trừ từng phần sự mê mờ che lấp, khiến không thấy hai cách sinh diệt của các hành — sinh diệt theo nhân duyên và sinh diệt theo sát-na — nên đó là sự thật về đạo hiệp thế. Nhờ hai cách thấy bằng trí sinh diệt ấy, pháp thuộc sự thật về đạo hiệp thế hiện rõ trong dòng tương tục của hành giả.²³⁰

Theo phương pháp minh sát bảy cách về danh, arūpasattaka: khi hành giả có thể dùng nhóm danh pháp trong lộ đổng lực minh sát qua ý môn sau, gọi là tâm sau, để quán minh sát trở lại nhóm danh pháp trong lộ đổng lực minh sát qua ý môn trước, gọi là tâm trước; hoặc khi có thể dùng trí quán hoại diệt để quán minh sát trở lại trí minh sát gọi là ñāṇa — tức nhóm danh pháp trong lộ đổng lực minh sát qua ý môn — và trong những trường hợp tương tự có thể quán minh sát trở lại nhóm danh pháp trong lộ đổng lực minh sát, thì pháp thuộc sự thật về đạo hiệp thế cũng hiện rõ. (Về cách quán, hãy xem phần minh sát.)

Đó là cách chánh kiến minh sát biết bốn sự thật hiệp thế ở giai đoạn minh sát hiệp thế. Chánh kiến minh sát ấy, gọi là trí tự mình trực chứng, là một trong tám pháp chi đạo hiệp thế mang tên đạo niệm xứ trong giai đoạn trước. Trong kinh Mahāsatipaṭṭhāna, Đức Phật chỉ dạy phải tu tập cho đầy đủ đạo niệm xứ trong giai đoạn trước ấy, trước khi đạt Thánh đạo.

Thiện hữu có thể nghĩ: liệu đã có những vị đệ tử kính cẩn đội lên đầu các lời chỉ dẫn ấy, làm theo và thực hành, rồi thông đạt, biết và thấy thực tính sự sinh khởi của thế gian và sự diệt của thế gian bằng trí chánh kiến gọi là trí tự mình trực chứng hay chưa? Nếu vậy, hãy đọc những đoạn trích từ kinh Mahātaṇhāsaṅkhaya được trình bày dưới đây.

Trích Đại kinh Đoạn tận ái — Mahātaṇhāsaṅkhaya

Bhūtamidanti bhikkhave passathāti? Evaṃ bhante. Tadāhārasambhavanti bhikkhave passathāti? Evaṃ bhante. Tadāhāranirodhā yaṃ bhūtaṃ, taṃ nirodhadhammanti bhikkhave passathāti? Evaṃ bhante.²³¹

“Này các tỳ-kheo, các ông có thấy: ‘Cái này đã hiện hữu’ chăng?” — “Thưa Ngài, có”. “Này các tỳ-kheo, các ông có thấy: ‘Nó sinh từ vật thực ấy’ chăng?” — “Thưa Ngài, có”. “Này các tỳ-kheo, các ông có thấy: ‘Do vật thực ấy diệt, cái đã hiện hữu ấy có thực tính diệt’ chăng?” — “Thưa Ngài, có”.

Sammappaññāya passatoti idaṃ khandhapañcakaṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattanti yāthāvasarasalakkhaṇato vipassanāpaññāya sammā passantassa. Paññāya sudiṭṭhanti vuttanayeneva vipassanāpaññāya suṭṭhu diṭṭhaṃ.²³²

“Đối với người thấy bằng chánh tuệ”: đối với người dùng tuệ minh sát thấy đúng theo đặc tính thực tính chân thật rằng nhóm năm uẩn này đã sinh, đã hiện hữu, đã phát sinh. “Được thấy rõ bằng tuệ”: được thấy rõ bằng tuệ minh sát theo chính phương pháp đã nói.

Đức Phật hỏi: “Này các tỳ-kheo, các ông có thấy bằng trí chánh kiến minh sát rằng năm uẩn này hiện khởi rõ ràng chăng?”

Các vị tỳ-kheo thưa lại: “Bạch Đức Thế Tôn, chúng con có thấy”.

Ngài hỏi: “Này các tỳ-kheo, các ông có thấy bằng trí chánh kiến minh sát rằng uẩn ấy sinh khởi do pháp nhân hiện khởi rõ ràng, do pháp nhân hiện hữu rõ ràng chăng?”

Các vị thưa lại: “Bạch Đức Thế Tôn, chúng con có thấy”.

Ngài hỏi: “Này các tỳ-kheo, các ông có thấy rằng uẩn đã hiện khởi rõ ràng ấy có thực tính chấm dứt bằng sự diệt không còn sinh lại, do nhân ấy chấm dứt bằng sự diệt không còn sinh lại chăng?”

Các vị thưa lại: “Bạch Đức Thế Tôn, chúng con có thấy”.²³¹

Các vị tỳ-kheo ấy đã tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy bằng trí chánh kiến minh sát: thực tính sự sinh khởi của thế gian, tức phương thức các duyên theo chiều thuận, duyên khởi theo chiều thuận — chuỗi sinh khởi của thế gian các hành: “Do vô minh sinh, hành sinh; do hành sinh, thức sinh”; và thực tính sự diệt của thế gian — cách những pháp quả như hành chấm dứt không còn dư sót, hết sạch, không còn sinh trở lại, theo thực tính ly tham không còn dư sót, tức diệt không còn sinh lại, do vô minh chấm dứt bằng A-la-hán đạo không còn dư sót, hết sạch, không còn sinh trở lại, theo thực tính ly tham không còn dư sót, tức diệt không còn sinh lại. (Xem chi tiết ở Majjhima 1:327 trở đi.)²³¹

Liên hệ với việc đạt sự thấy bằng trí chánh kiến minh sát như vậy, Đức Phật hỏi các vị tỳ-kheo ấy nhiều câu. Các vị trả lời khiến Đức Phật hoan hỷ, hài lòng, đến mức Ngài thốt lời “Sādhu — lành thay”. Trong những câu hỏi và lời đáp ấy, xin trích một số điều cần thiết ở đây.

Những câu hỏi và lời đáp

Ngài hỏi: “Này các tỳ-kheo, khi các ông biết như vậy, thấy như vậy, các ông có nói: ‘Bậc Đạo sư, Đức Thế Tôn, là người chúng tôi phải tôn trọng; vì kính trọng bậc Đạo sư, Đức Thế Tôn, chúng tôi nói như vậy’ chăng?”

Các vị thưa lại: “Bạch Đức Thế Tôn, chúng con không nói như vậy”.

Ngài hỏi: “Này các tỳ-kheo, khi các ông biết như vậy, thấy như vậy, các ông có nói: ‘Đức Thế Tôn là sa-môn dạy như vậy; chúng tôi cũng là sa-môn, nên chúng tôi cũng nói như vậy’ chăng?”

Các vị thưa lại: “Bạch Đức Thế Tôn, chúng con không nói như vậy”.

Ngài hỏi: “Này các tỳ-kheo, khi các ông biết như vậy, thấy như vậy, các ông có chỉ đến một vị thầy khác chăng?”

Các vị thưa lại: “Bạch Đức Thế Tôn, chúng con không chỉ đến như vậy”.

Ngài hỏi: “Này các tỳ-kheo, khi các ông biết như vậy, thấy như vậy, các ông có lại nhận lấy những giới lệ, nghi thức và những điềm lành được bàn tán xôn xao, kotūhalamaṅgala, của nhiều sa-môn, bà-la-môn, xem đó là cốt lõi chăng?”

Các vị thưa lại: “Bạch Đức Thế Tôn, việc nhận lấy trở lại như vậy không thể xảy ra”.

Nanu bhikkhave yadeva tumhākaṃ sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ, tadeva tumhe vadethāti? Evaṃ bhante.²³³

“Này các tỳ-kheo, có phải các ông chỉ nói điều chính các ông tự biết, tự thấy, tự mình nhận rõ chăng?” — “Thưa Ngài, đúng vậy”.

Sāmaṃ ñātanti sayaṃ ñāṇena ñātaṃ. Sāmaṃ diṭṭhanti sayaṃ paññācakkhunā diṭṭhaṃ. Sāmaṃ viditanti sayaṃ vibhāvitaṃ pākaṭaṃ kataṃ.²³⁴

“Tự biết”: tự mình biết bằng trí. “Tự thấy”: tự mình thấy bằng con mắt trí tuệ. “Tự mình nhận rõ”: tự mình làm sáng tỏ, làm hiển lộ.

Sayaṃ ñāṇena ñātanti paraneyyataṃ muñcitvā attano eva ñāṇena yāthāvato ñātaṃ. Evaṃ bhūtañca sayaṃ paccakkhato diṭṭhaṃ nāma hotīti āha “sayaṃ paññācakkhunā diṭṭha”nti. Sayaṃ vibhāvitanti tehi bhikkhūhi tassa atthassa paccattaṃ vibhūtabhāvaṃ āpāditaṃ.²³⁵

“Tự mình biết bằng trí”: đã rời sự bị người khác dẫn dắt, tự mình biết đúng như thật bằng chính trí của mình. Điều như vậy được gọi là tự mình trực tiếp thấy, nên nói “tự mình thấy bằng con mắt trí tuệ”. “Tự mình làm sáng tỏ”: các vị tỳ-kheo ấy đã làm cho ý nghĩa ấy được sáng tỏ riêng nơi tự thân mình.

Ngài hỏi: “Này các tỳ-kheo, có phải các ông chỉ nói điều tự mình biết, điều tự mình thấy, điều tự mình nhận rõ bằng con mắt trí tuệ chánh kiến gọi là trí tự mình trực chứng chăng?”

Các vị thưa lại: “Bạch Đức Thế Tôn, đúng vậy”.

“Này các tỳ-kheo, sādhu — lành thay. Này các tỳ-kheo, bằng pháp này — pháp mà các con có thể tự mình biết và thấy, cho quả không trì hoãn, đáng được chỉ dạy rằng ‘hãy đến, hãy nhìn’, đáng đem vào thân tâm mình, chỉ các bậc có trí tự mình biết và thể nghiệm — Ta đã dẫn các ông hướng đến Niết-bàn, tức đã đưa các ông đến. Này các tỳ-kheo, Ta đã nói: ‘Pháp này đáng được tự mình thấy; cho quả không trì hoãn; đáng được chỉ dạy rằng hãy đến, hãy nhìn; đáng đem vào thân tâm mình; chỉ các bậc có trí tự mình biết và thể nghiệm’. Chính dựa vào sự tự mình biết, thấy và nhận rõ này, Ta đã nói lời ấy”.²³³

Các hành đã thấy ngay lúc này và các hành chưa thấy ngay lúc này

Sau khi đọc những lời giải thích trên đây, nếu thiện hữu đã hiểu và thấy hợp lý, thì cũng có thể chấp nhận lời giải thích dưới đây: cần phân các hành quá khứ và vị lai thành hai loại.

Trong các chi duyên khởi từ vô minh cho đến già chết, có nhóm pháp thuộc thời kỳ quá khứ, có nhóm pháp thuộc thời kỳ vị lai, và có nhóm pháp thuộc thời kỳ hiện tại. Một vị đệ tử phải nỗ lực tu tập để biết và thấy các chi duyên khởi ấy cùng thực tính mối liên hệ nhân–quả giữa các chi ấy bằng trí chánh kiến minh sát gọi là trí tự mình trực chứng, theo một phần phù hợp với trí ba-la-mật của bậc đệ tử.

Lại nữa, theo phương pháp lời dạy về các sự thật: trong nhóm pháp thuộc sự thật về khổ cũng có các pháp thuộc thời kỳ quá khứ, thời kỳ vị lai và thời kỳ hiện tại, tức các pháp quả quá khứ, các pháp quả vị lai và các pháp quả hiện tại. Tương tự, trong nhóm pháp thuộc sự thật về nhân sinh khổ cũng có pháp thuộc thời kỳ quá khứ, tức nhân quá khứ; pháp thuộc thời kỳ hiện tại, tức nhân hiện tại; và đối với người chưa kết thúc hành trình luân hồi trong vị lai, có pháp thuộc thời kỳ vị lai, tức nhân vị lai.

Trong nhóm sự thật về diệt hiệp thế, đối với người sẽ viên tịch trong đời này, có nhóm pháp vị lai của đời này; đối với người sẽ viên tịch trong một đời nào đó về sau, có nhóm pháp vị lai về sau ấy. Pháp thuộc sự thật về đạo hiệp thế là dòng tâm trong lộ đổng lực minh sát qua ý môn, do trí chánh kiến minh sát đang quán làm phần chính, nên thuộc nhóm pháp của thời kỳ hiện tại. Các vị đệ tử cũng phải nỗ lực để tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy bốn sự thật hiệp thế ấy bằng trí chánh kiến minh sát gọi là trí tự mình trực chứng, theo một phần phù hợp với trí ba-la-mật của bậc đệ tử, trong giai đoạn trước Thánh đạo, khi chưa đạt Thánh đạo.

Các hành quá khứ, vị lai và hiện tại nói trên, được quán thấy ngay bằng chánh kiến minh sát gọi là trí tự mình trực chứng, là sampati diṭṭha saṅkhāra — các hành đã thấy ngay lúc này. Hành trình luân hồi rất dài; một vị đệ tử không thể quán hết sạch. Các hành quá khứ và vị lai chưa thể quán thấy ngay bằng chánh kiến minh sát gọi là trí tự mình trực chứng như vậy, là sampati adiṭṭha saṅkhāra — các hành chưa thấy ngay lúc này. Hành giả đã quán minh sát các hành đã thấy ngay lúc này cũng có thể áp dụng phương pháp rằng “cũng theo cách ấy”, dùng trí tùy suy để quán các hành quá khứ và vị lai chưa thấy ngay lúc này. Hãy ghi nhớ: trí tùy suy ấy chỉ là một loại trí phản khán sinh theo sau trí minh sát; nó không nằm trong trí chánh kiến minh sát gọi là trí tự mình trực chứng.

Chỉ khi phân các hành quá khứ và vị lai thành hai loại: các hành đã thấy ngay lúc này và các hành chưa thấy ngay lúc này, vấn đề mới được giải quyết thỏa đáng. Nếu chấp cố định rằng tất cả các hành quá khứ và vị lai đều chỉ được quán bằng trí tùy suy theo cách suy luận, đoán chừng,

thì những kinh văn đã dạy và những chú giải, phụ chú giải đã giải thích về sự thông đạt thực tính duyên khởi và sự thông đạt bốn sự thật hiệp thế bằng chánh kiến minh sát gọi là trí tự mình trực chứng sẽ có thể trở thành những bản kinh luận không còn ý nghĩa. Dù có trí, cũng khó có sự lưu tâm đúng lúc.

Nếu không thể chấp nhận việc phân các hành quá khứ và vị lai thành hai loại: các hành quá khứ và vị lai đã thấy ngay lúc này; các hành quá khứ và vị lai chưa thấy ngay lúc này; thì cũng nên chấp nhận lời dạy dưới đây trong kinh văn Paṭisambhidāmagga.

Jātā avijjā paccuppannā, tassā nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ. Pe. Jāto bhavo paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ.²³⁶

Vô minh đã sinh là hiện tại; đặc tính phát sinh của nó là sinh, đặc tính biến hoại là diệt; sự quán sát là trí. Pe. Hữu đã sinh là hiện tại; đặc tính phát sinh của nó là sinh, đặc tính biến hoại là diệt; sự quán sát là trí.

[Chính sự hiện hữu rõ ràng với tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, theo sinh–trụ–diệt, được gọi là paṭiladdhattabhāva — có được tự thể.]

Vô minh đang sinh, đang có được tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, là pháp hiện tại. Đặc tính hữu vi được ghi nhận là sự bắt đầu sinh của vô minh ấy được gọi là sinh, udaya. Đặc tính hữu vi được ghi nhận là sự biến hoại được gọi là diệt, vaya. Tuệ quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt. Pe.

Hữu, tức nghiệp hữu và sinh hữu, đang sinh, đang có được tự thể gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế, là pháp hiện tại. Đặc tính hữu vi được ghi nhận là sự bắt đầu sinh của hữu ấy được gọi là sinh, udaya. Đặc tính hữu vi được ghi nhận là sự biến hoại được gọi là diệt, vaya. Tuệ quán sát, anupassanā, quán đi quán lại sự sinh và diệt ấy, được gọi là trí quán sinh diệt.²³⁶

Nếu lấy đời hiện tại này làm trung tâm mà phân chia các chi duyên khởi ấy, thì vô minh và hành là nhóm pháp thuộc thời kỳ quá khứ. Sinh hữu mang tên sinh, jāti, là nhóm pháp thuộc thời kỳ vị lai. Thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ và nghiệp hữu là nhóm pháp thuộc thời kỳ hiện tại.

Tuy nhiên, tất cả các chi duyên khởi ấy chỉ là những pháp đã sinh, đang sinh hoặc sẽ sinh theo sinh–trụ–diệt. Khi các pháp ấy nằm trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, đang tồn tại trong ba sát-na sinh–trụ–diệt, thì trong khoảng thời gian ấy chúng đang có tự thể chân đế gọi là đặc tính thực tính của pháp chân đế. Vì vậy, chúng được gọi là pháp hiện tại.

Điều muốn nói là như sau. Vô minh là pháp thuộc thời kỳ quá khứ, điều ấy đúng. Nhưng vô minh ấy đã hiện khởi rõ ràng theo sinh–trụ–diệt trong thời kỳ quá khứ.

Ngay lúc hiện khởi rõ ràng theo sinh–trụ–diệt ấy, vô minh đó cũng phải được gọi là pháp hiện tại. Khi hành giả dùng trí quán sinh diệt để quán vô minh ấy, phải quán cho thấy sự sinh đang sinh và sự diệt đang diệt của vô minh. Nếu có thể quán cho thấy sự sinh đang sinh và sự diệt đang diệt của vô minh ấy, thì cũng phải nói rằng trí quán sinh diệt đang quán pháp hiện tại là vô minh. Hãy hiểu tương tự đối với các chi duyên khởi còn lại, thuộc cả ba thời kỳ. Chính nhắm đến thực tính pháp hiện tại này, vị soạn Mahāṭīkā đã giải thích như sau; Đại trưởng lão Pyay cũng dịch như sau.

Nayadassanavasena vā evaṃ vuttaṃ. Paṭhamañhi paccuppannadhammānaṃ udayabbayaṃ disvā atha atītānāgate nayaṃ neti.²³⁷

Hoặc lời ấy được nói theo cách chỉ dẫn phương pháp. Bởi trước hết, sau khi thấy sinh diệt của các pháp hiện tại, rồi mới áp dụng phương pháp ấy đối với quá khứ và vị lai.

Nói cách khác, lời này được nói theo cách chỉ dẫn phương pháp. Trước hết đã trực chứng sinh diệt của các pháp hiện tại; rồi sau đó mới áp dụng phương pháp đối với quá khứ và vị lai: “cũng theo cách ấy”.²³⁸

Pháp duyên khởi là gì?

Thực tính mối liên hệ nhân–quả, tức pháp duyên khởi này, không phải do Đức Thế Tôn Gotama thiết lập hay tạo ra. Dù các Đức Phật mang danh Như Lai xuất hiện trong thế gian hay không xuất hiện, thực tính mối liên hệ nhân–quả, tức duyên khởi này, vẫn hiện hữu trong thế gian. Tuy vậy, chỉ khi các Đức Phật Chánh đẳng giác mang danh Như Lai xuất hiện, nhờ các Ngài khai mở và thuyết giảng, chúng sinh mới có cơ hội biết pháp duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả này. Hãy xem kinh Paccaya.²³⁹

Nếu không có Đức Phật xuất hiện trong thế gian; hoặc tuy Đức Phật xuất hiện nhưng chúng sinh không có cơ hội nghe pháp của Ngài; hoặc tuy có cơ hội nghe pháp nhưng vẫn chấp chặt những học thuyết sai lạc rơi vào hai cực đoan là thường kiến và đoạn kiến; thì chúng sinh không thể biết và hiểu thực tính duyên khởi này.

Pháp duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả này, sâu xa và có vẻ sâu xa, khó khăn và có vẻ khó khăn. Khi Tôn giả Ānanda bạch rằng thực tính duyên khởi, tức mối liên hệ nhân–quả này “dễ, nông cạn”, Đức Phật từng ngăn lại:

Māhevaṃ Ānanda, māhevaṃ Ānanda…²⁴⁰

Này Ānanda, chớ nói như vậy; này Ānanda, chớ nói như vậy…

“Này người em Ānanda, chớ nói như vậy; này người em Ānanda, chớ nói như vậy”.

Dù khó biết và sâu xa đến đâu, nếu không tự mình trực tiếp thông đạt thực tính duyên khởi này một cách rõ ràng, phân minh, bằng ba tuệ liễu tri gọi là trí tự mình trực chứng, trí chánh kiến,

thì không thể vượt khỏi hiểm họa lớn của khổ luân hồi, hiểm họa lớn của già, hiểm họa lớn của bệnh, hiểm họa lớn của chết, và hiểm họa lớn của sự tái tục lặp đi lặp lại nhiều lần. Không biết thực tính mối liên hệ nhân–quả, tức duyên khởi này, thì không xứng đáng được gọi là sa-môn, bà-la-môn.²⁴¹

Các Đức Phật đã xuất hiện, đang xuất hiện và sẽ xuất hiện, vì phân biệt và biết pháp duyên khởi này, nên đã thành, đang thành và sẽ thành Phật. Chừng nào chúng sinh chưa phân biệt và biết pháp duyên khởi này, chừng ấy họ còn rơi xuống một trong những vực sâu gọi là thường kiến và đoạn kiến, và còn phải chịu mọi khổ đau. Vì vậy, trong các lời dạy thuộc Nidānavagga của Saṃyutta, Đức Phật nhiều lần nhắc nhở rằng mọi thiện nhân muốn hoàn toàn thoát khỏi mọi khổ luân hồi đều phải nỗ lực để tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy pháp duyên khởi bằng trí chánh kiến gọi là trí tự mình trực chứng. Hãy xem kinh Kaccānagotta, v.v.²⁴²

Các pháp tadanvaya được nêu trong kinh văn Paṭisambhidāmagga

Aniccato manasikaroto adhimokkhabahulassa saddhindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti, bhāvanāya cattārindriyāni tadanvayā honti, sahajātapaccayā honti, aññamaññapaccayā honti, nissayapaccayā honti, sampayuttapaccayā honti, ekarasā honti, ekarasaṭṭhena bhāvanā, yo sammāpaṭipanno, so bhāveti, natthi micchāpaṭipannassa indriyabhāvanā. Dukkhato manasikaroto passaddhibahulassa samādhindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Pe. Anattato manasikaroto vedabahulassa paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Pe.²⁴³

Đối với người tác ý là vô thường, có nhiều thắng giải, tín quyền giữ vai trò chủ đạo. Trong sự tu tập, bốn quyền đi theo tín quyền ấy; chúng làm câu sinh duyên, hỗ tương duyên, y chỉ duyên, tương ưng duyên; chúng có cùng phận sự. Do ý nghĩa có cùng phận sự nên gọi là tu tập. Người thực hành chân chánh thì tu tập; người thực hành sai lạc không có sự tu tập các quyền. Đối với người tác ý là khổ, có nhiều tịnh, định quyền giữ vai trò chủ đạo. Pe. Đối với người tác ý là vô ngã, có nhiều trí hiểu biết, tuệ quyền giữ vai trò chủ đạo. Pe.

Tadanvayā hontīti taṃ anugāminī taṃ anuvattinī honti.²⁴⁴

“Đi theo pháp ấy”: theo sau pháp ấy, thuận theo pháp ấy.

Đối với người tác ý quán các hành là vô thường, có nhiều sự quyết định rằng vô thường — adhimokkha, tức saddhādhimokkha, sự xác tín — tín quyền giữ vai trò chủ đạo. Trong tu tập minh sát, bốn quyền: tinh tấn, niệm, định và tuệ, đi theo tín quyền ấy. Pe.

Đối với người tác ý quán các hành là khổ, có nhiều sự an tịnh, passaddhi, định quyền giữ vai trò chủ đạo. Trong tu tập minh sát, bốn quyền: tín, tinh tấn, niệm và tuệ, đi theo định quyền ấy. Pe.

Đối với người tác ý quán các hành là vô ngã, có nhiều trí hiểu biết, tuệ quyền giữ vai trò chủ đạo. Trong tu tập minh sát, bốn quyền: tín, tinh tấn, niệm và định, đi theo tuệ quyền ấy. Chúng làm câu sinh duyên, hỗ tương duyên, y chỉ duyên, tương ưng duyên. Chúng có cùng phận sự. Do ý nghĩa có cùng phận sự nên gọi là tu tập. Hành giả nào thực hành đường lối tốt đẹp, đúng đắn, gọi là sammāpaṭipanna, thì hành giả ấy được gọi là tu tập các quyền, indriyabhāvanā, tức làm cho các quyền trưởng thành.

Nhưng đối với người thực hành đường lối sai lạc, lệch lạc, không đúng đắn, gọi là micchāpaṭipatti, thì không thể có sự tu tập các quyền, tức làm cho các quyền trưởng thành.²⁴³

Có năm quyền: tín, tinh tấn, niệm, định và tuệ. Trong đó, đối với người quán các hành là vô thường nhiều, tín quyền giữ vai trò chủ đạo. Bốn quyền: tinh tấn, niệm, định và tuệ, phải đi theo tín quyền ấy. Tuy vậy, tín ấy và bốn quyền kia cùng sinh, tương ưng với nhau trong một sát-na tâm. Tín trợ giúp bốn quyền ấy bằng năng lực câu sinh duyên, hỗ tương duyên, y chỉ duyên và tương ưng duyên. Vì vậy, bốn quyền ấy được dạy là các pháp tadanvaya, đi theo tín quyền.

Đối với người quán các hành là khổ nhiều, định quyền giữ vai trò chủ đạo. Bốn quyền: tín, tinh tấn, niệm và tuệ, sinh đi theo định quyền ấy. Định trợ giúp bốn quyền ấy bằng năng lực câu sinh duyên, hỗ tương duyên, y chỉ duyên và tương ưng duyên. Vì vậy, bốn quyền ấy được dạy là các pháp tadanvaya, đi theo định quyền.

Đối với người quán các hành là vô ngã nhiều, tuệ quyền giữ vai trò chủ đạo. Các quyền: tín, tinh tấn, niệm và định, sinh đi theo tuệ quyền ấy. Tuệ quyền trợ giúp bốn quyền ấy bằng năng lực câu sinh duyên, hỗ tương duyên, y chỉ duyên và tương ưng duyên. Vì vậy, bốn quyền ấy được dạy là các pháp tadanvaya, đi theo tuệ quyền.

Các pháp tadanvaya này là những pháp cùng sinh, tương ưng với nhau trong một sát-na tâm đổng lực minh sát, trợ giúp lẫn nhau bằng năng lực câu sinh duyên, hỗ tương duyên, y chỉ duyên và tương ưng duyên. Chúng không phải loại trí tùy suy đã giải thích ở trên: trí phản khán biết suy xét, sinh theo sau trí chánh kiến minh sát gọi là trí tự mình trực chứng và không nằm trong trí chánh kiến minh sát. Chúng cũng không phải loại trí tùy suy gọi là trí phản khán sinh theo sau Thánh đạo trí và Thánh quả trí siêu thế, không nằm trong Thánh đạo trí và Thánh quả trí.

Trí tùy suy đi theo Thánh đạo trí và Thánh quả trí

Trong kinh Ñāṇavatthu thuộc kinh văn Nidānavagga của Saṃyutta, Đức Phật dạy bốn mươi bốn loại trí gọi là ñāṇavatthu, nền tảng của những thành tựu. Đối với mười một chi duyên khởi, từ già chết cho đến hành, Ngài dạy bốn loại trí cho mỗi chi. Tổng cộng: 11 × 4 = 44 loại ñāṇavatthu. Ở đây xin trích trình bày một số mẫu.

1. Jarāmaraṇe ñāṇaṃ — trí biết già chết.
2. Jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ — trí biết nhân sinh, samudaya, của già chết.
3. Jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ — trí biết sự thật về diệt, nơi già chết chấm dứt.
4. Jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ — trí biết con đường thực hành đưa đến nirodha, Niết-bàn, nơi già chết chấm dứt. … pe…

1. Saṅkhāresu ñāṇaṃ — trí biết các hành.
2. Saṅkhārasamudaye ñāṇaṃ — trí biết nhân sinh, samudaya, của các hành.
3. Saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ — trí biết sự thật về diệt, nơi các hành chấm dứt.
4. Saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ — trí biết con đường thực hành đưa đến nirodha, Niết-bàn, nơi các hành chấm dứt.

Như vậy, mỗi chi duyên khởi có bốn sự thật; cộng lại, trong 11 chi duyên khởi có tất cả 44 cơ sở của trí, ñāṇavatthu.

1. “Già chết” chỉ chính các uẩn có thực tính già chết. Trí biết già chết là trí biết các pháp thuộc sự thật về khổ, tức các thủ uẩn có thực tính già chết.
2. Nhân sinh của già chết là sinh, jāti. “Sinh” là thực tính bắt đầu hiện hữu, hoặc sinh khởi, trong một đời sống của các uẩn có thực tính sinh. Trí biết sinh ấy chính là trí biết nhân sinh của già chết.
3. Pháp diệt của già chết là Niết-bàn. Trí biết Niết-bàn, sự thật về diệt ấy, là trí biết sự diệt của già chết.
4. “Con đường đưa đến sự diệt của già chết” là tám Thánh đạo chi tương ưng với Thánh đạo. Trí biết tám đạo chi ấy chính là trí biết con đường thực hành đưa đến Niết-bàn, nơi già chết chấm dứt.

Nhân sinh của sinh là nghiệp hữu; nhân sinh của hữu là thủ; nhân sinh của thủ là ái; nhân sinh của ái là thọ; nhân sinh của thọ là xúc; nhân sinh của xúc là sáu xứ; nhân sinh của sáu xứ là danh–sắc; nhân sinh của danh–sắc là thức; nhân sinh của thức là hành; nhân sinh của hành là vô minh. Chỉ có điểm khác nhau như thế. Như vậy, mỗi chi duyên khởi có bốn điểm; trong 11 chi duyên khởi có 44 cơ sở của trí. Xem chi tiết ở Saṃyutta 1:288–290.²⁴⁵

Lại nữa, trong chính bài kinh ấy, Đức Phật dạy tiếp về cách trí tùy suy hiện khởi như sau:

Yato kho bhikkhave ariyasāvako evaṃ jarāmaraṇaṃ pajānāti, evaṃ jarāmaraṇasamudayaṃ pajānāti, evaṃ jarāmaraṇanirodhaṃ pajānāti, evaṃ jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Idamassa dhamme ñāṇaṃ,

Này các tỳ-kheo, khi vị Thánh đệ tử biết già chết như vậy, biết nhân sinh của già chết như vậy, biết sự diệt của già chết như vậy, biết con đường thực hành đưa đến sự diệt của già chết như vậy: đây là pháp trí của vị ấy;

So iminā dhammena diṭṭhena viditena akālikena pattena pariyogāḷhena atītānāgate nayaṃ neti.²⁴⁶

vị ấy, với pháp này đã được thấy, được biết, không chậm trễ, được đạt đến, được thâm nhập, suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai.

Ettha ca na catusaccadhammena vā maggañāṇadhammena vā sakkā atītānāgate nayaṃ netuṃ, catusacce pana maggañāṇena paṭividdhe parato paccavekkhaṇañāṇaṃ nāma hoti, tena nayaṃ netīti veditabbaṃ.²²⁴

Ở đây, không thể dùng chính pháp bốn sự thật hoặc pháp đạo trí để suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai. Nhưng khi bốn sự thật đã được đạo trí thông đạt, sau đó có cái gọi là trí phản khán. Cần hiểu rằng vị ấy dùng trí ấy để suy xét theo cùng phương pháp.

Này các tỳ-kheo, vị Thánh đệ tử nào, như vậy:

1. Biết già chết;
2. Biết nhân sinh của già chết;
3. Biết pháp Niết-bàn cao quý, sự thật về diệt, nơi già chết chấm dứt;
4. Biết sự thật về đạo, con đường thực hành đưa đến nirodha, Niết-bàn, nơi già chết chấm dứt.

Đây là pháp trí, dhammañāṇa, của vị Thánh đệ tử ấy: Thánh đạo trí biết pháp bốn sự thật. Vị Thánh đệ tử ấy dùng pháp bốn sự thật này — đã được trực tiếp thấy bằng con mắt Thánh đạo trí gọi là pháp nhãn, theo thực tính thông đạt không mê mờ; đã được biết bằng Thánh đạo tuệ; cho quả không chậm trễ, tức cho quả là Thánh quả ngay sau Thánh đạo của mình; đã được đạt đến, được chứng đạt vì đã đến và an trú trong bốn sự thật; đã được Thánh đạo trí thâm nhập và an trú trong pháp bốn sự thật — mà suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai. Nói cách khác, dùng pháp đạo trí thông đạt pháp bốn sự thật mà suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai; hay đưa trí phản khán, phương tiện biết, đến các pháp thuộc bốn sự thật trong quá khứ và vị lai.²⁴⁶

Ye kho keci atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā jarāmaraṇaṃ abbhaññaṃsu, jarāmaraṇasamudayaṃ abbhaññaṃsu, jarāmaraṇanirodhaṃ abbhaññaṃsu, jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññaṃsu, sabbete evameva abbhaññaṃsu, seyyathāpāhaṃ etarahi.

Bất cứ sa-môn hay bà-la-môn nào trong thời quá khứ đã thắng tri già chết, đã thắng tri nhân sinh của già chết, đã thắng tri sự diệt của già chết, đã thắng tri con đường thực hành đưa đến sự diệt của già chết, tất cả các vị ấy đều đã thắng tri đúng như vậy, cũng như ta hiện giờ.

Yepi hi keci anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā jarāmaraṇaṃ abhijānissanti, jarāmaraṇasamudayaṃ abhijānissanti, jarāmaraṇanirodhaṃ abhijānissanti, jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhijānissanti, sabbete evameva abhijānissanti, seyyathāpāhaṃ etarahīti. Idamassa anvaye ñāṇaṃ.

Bất cứ sa-môn hay bà-la-môn nào trong thời vị lai sẽ thắng tri già chết, sẽ thắng tri nhân sinh của già chết, sẽ thắng tri sự diệt của già chết, sẽ thắng tri con đường thực hành đưa đến sự diệt của già chết, tất cả các vị ấy đều sẽ thắng tri đúng như vậy, cũng như ta hiện giờ. Đây là trí tùy suy của vị ấy.

Yato kho bhikkhave ariyasāvakassa imāni dve ñāṇāni parisuddhāni honti pariyodātāni dhamme ñāṇañca anvaye ñāṇañca. Ayaṃ vuccati bhikkhave ariyasāvako “diṭṭhisampanno” itipi, “dassanasampanno” itipi, “āgato imaṃ saddhammaṃ” itipi, “passati imaṃ saddhammaṃ” itipi, “sekkhena ñāṇena samannāgato” itipi, “sekkhāya vijjāya samannāgato” itipi, “dhammasotaṃ samāpanno” itipi, “ariyo nibbedhikapañño” itipi, “amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhati” itipīti.²⁴⁶

Này các tỳ-kheo, khi hai trí này của vị Thánh đệ tử — pháp trí và trí tùy suy — được thanh tịnh, trong sáng, thì vị Thánh đệ tử ấy được gọi là “người đầy đủ chánh kiến”, “người đầy đủ sự thấy”, “người đã đến với Chánh pháp này”, “người thấy Chánh pháp này”, “người thành tựu trí của bậc hữu học”, “người thành tựu minh của bậc hữu học”, “người đã đi vào dòng pháp”, “bậc Thánh có tuệ xuyên thấu”, “người đã đến đứng nơi cửa bất tử”.

Trong thời quá khứ đã qua, những sa-môn, bà-la-môn nào đã biết già chết, đã biết nhân sinh của già chết, đã biết sự diệt của già chết, đã biết con đường thực hành đưa đến sự diệt của già chết, thì tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều đã biết đúng như vậy, cũng như ta biết hiện giờ.

Trong thời vị lai sắp đến, những sa-môn, bà-la-môn nào sẽ biết già chết, sẽ biết nhân sinh của già chết, sẽ biết sự diệt của già chết, sẽ biết con đường thực hành đưa đến sự diệt của già chết, thì tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều sẽ biết đúng như vậy, cũng như ta biết hiện giờ. Vị ấy suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai như thế. Đây là trí tùy suy, anvayañāṇa, phát sinh khi đi theo đạo trí của vị Thánh đệ tử ấy.

Này các tỳ-kheo, khi hai trí này của vị Thánh đệ tử được thanh tịnh, trong sáng — pháp trí, tức Thánh đạo trí biết bốn sự thật theo thực tính thông đạt không mê mờ; và trí tùy suy, tức trí phản khán biết theo sau Thánh đạo trí — thì, này các tỳ-kheo, vị Thánh đệ tử ấy được gọi là người đầy đủ quan kiến đúng đắn; người đầy đủ sự thấy bằng trí đúng đắn; người đã đến với thiện pháp này; người thấy thiện pháp này; người đầy đủ sự thấy biết của bậc hữu học đang tu tập; người đầy đủ minh trí của bậc hữu học đang tu tập; người đã khéo đi vào dòng pháp; người có Thánh tuệ phá xuyên khối phiền não; người đã đến và đứng tại cửa Niết-bàn bất tử.²⁴⁶

Trí tùy suy này là trí tùy suy mang tên trí phản khán, đi theo sau Thánh đạo trí, hoặc sau Thánh đạo trí và Thánh quả trí. Này thiện hữu, sau khi đã thông đạt và thấy bốn sự thật, chính bạn cũng có thể quán theo cách này.

Trích kinh văn Vibhaṅga

Tattha katamaṃ dhamme ñāṇaṃ? Catūsu maggesu catūsu phalesu paññā dhamme ñāṇaṃ. So iminā dhammena ñātena diṭṭhena pattena viditena pariyogāḷhena atītānāgate nayaṃ neti.

Ở đây, pháp trí là gì? Tuệ trong bốn đạo, trong bốn quả, là pháp trí. Vị ấy, với pháp này đã được biết, được thấy, được đạt đến, được hiểu biết, được thâm nhập, suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai.

Yehi keci atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā dukkhaṃ abbhaññaṃsu, dukkhasamudayaṃ abbhaññaṃsu, dukkhanirodhaṃ abbhaññaṃsu, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññaṃsu, imaññeva te dukkhaṃ abbhaññaṃsu, imaññeva te dukkhasamudayaṃ abbhaññaṃsu, imaññeva te dukkhanirodhaṃ abbhaññaṃsu, imaññeva te dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññaṃsu.

Bất cứ sa-môn hay bà-la-môn nào trong thời quá khứ đã thắng tri khổ, đã thắng tri nhân sinh khổ, đã thắng tri sự diệt khổ, đã thắng tri con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ, các vị ấy đều đã thắng tri chính khổ này, đã thắng tri chính nhân sinh khổ này, đã thắng tri chính sự diệt khổ này, đã thắng tri chính con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ này.

Yehi keci anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā dukkhaṃ abhijānissanti, dukkhasamudayaṃ abhijānissanti, dukkhanirodhaṃ abhijānissanti, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhijānissanti, imaññeva te dukkhaṃ abhijānissanti, imaññeva te dukkhasamudayaṃ abhijānissanti, imaññeva te dukkhanirodhaṃ abhijānissanti, imaññeva te dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhijānissantīti yā tattha paññā pajānanā… pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati anvaye ñāṇaṃ.²⁴⁷

Bất cứ sa-môn hay bà-la-môn nào trong thời vị lai sẽ thắng tri khổ, sẽ thắng tri nhân sinh khổ, sẽ thắng tri sự diệt khổ, sẽ thắng tri con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ, các vị ấy đều sẽ thắng tri chính khổ này, sẽ thắng tri chính nhân sinh khổ này, sẽ thắng tri chính sự diệt khổ này, sẽ thắng tri chính con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ này. Tuệ, sự biết rõ… pe… vô si, trạch pháp, chánh kiến ở đó: đây được gọi là trí tùy suy.

Trong những trí ấy, pháp trí là gì? Tuệ trong bốn Thánh đạo và bốn Thánh quả là pháp trí. Vị Thánh đệ tử ấy dùng pháp bốn sự thật này — đã được trực tiếp thấy và biết bằng con mắt Thánh đạo trí gọi là pháp nhãn, theo thực tính thông đạt không mê mờ; cho quả không chậm trễ; vì đã đến và an trú trong bốn sự thật,

nên đã đạt đến, đã chứng đạt pháp bốn sự thật; đã được Thánh đạo trí thâm nhập và an trú trong pháp bốn sự thật — tức dùng pháp đạo trí thông đạt pháp bốn sự thật ấy mà suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai; nghĩa là đưa trí phản khán, phương tiện biết, đến các pháp thuộc bốn sự thật trong quá khứ và vị lai.

Trong thời quá khứ đã qua, những sa-môn, bà-la-môn nào đã thông đạt khổ, đã thông đạt nhân sinh khổ, đã thông đạt sự diệt khổ, đã thông đạt con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ, thì tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều đã thông đạt rằng chính các pháp thuộc ba cõi này, ngoại trừ ái, là khổ; tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều đã thông đạt rằng chính ái này là nhân sinh khổ; tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều đã thông đạt rằng chính pháp Niết-bàn cao quý — giới vô vi, giới an tịnh này — là sự diệt khổ; tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều đã thông đạt rằng chính tám Thánh đạo chi này là con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ.

Trong thời vị lai sắp đến, những sa-môn, bà-la-môn nào sẽ thông đạt khổ, sẽ thông đạt nhân sinh khổ, sẽ thông đạt sự diệt khổ, sẽ thông đạt con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ, thì tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều sẽ thông đạt rằng chính các pháp thuộc ba cõi này, ngoại trừ ái, là khổ; tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều sẽ thông đạt rằng chính ái này là nhân sinh khổ; tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều sẽ thông đạt rằng chính pháp Niết-bàn cao quý — giới vô vi, giới an tịnh này — là sự diệt khổ; tất cả những sa-môn, bà-la-môn ấy đều sẽ thông đạt rằng chính tám Thánh đạo chi này là con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ. Như vậy, ở đó phát sinh trí được gọi là paññā — tuệ, pajānanā — sự biết rõ… pe… amoha — vô si, dhammavicaya — trạch pháp, sammādiṭṭhi — chánh kiến. Trí này được gọi là trí tùy suy.²⁴⁷

Yadetaṃ iminā catusaccagocaraṃ maggañāṇaṃ adhigataṃ, tena ñāṇena kāraṇabhūtena atītānāgate paccavekkhaṇañāṇasaṅkhātaṃ nayaṃ neti.²⁴⁸

Với đạo trí có bốn sự thật làm phạm vi này mà vị ấy đã chứng đạt, lấy trí ấy làm nhân, vị ấy suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai bằng trí được gọi là trí phản khán.

Thánh đạo trực tiếp làm hiện tiền pháp Niết-bàn cao quý, sự thật về diệt, làm cảnh và thông đạt bằng sự thông đạt cảnh, ārammaṇapaṭivedha. Thánh đạo thông đạt ba sự thật còn lại bằng sự thông đạt không mê mờ, asammohapaṭivedha, tức đoạn trừ si có thể che lấp, khiến không biết bốn sự thật. Do đó, Thánh đạo trí biết sự thật về diệt bằng cách trực tiếp làm hiện tiền cảnh; biết ba sự thật còn lại bằng sự hoàn thành phận sự. Vì thế, chỉ đạo trí biết cả bốn sự thật. Còn Thánh quả trí chỉ biết sự thật về diệt, bằng sự trực tiếp làm hiện tiền cảnh, tức sự thông đạt cảnh. Chính nhằm sự biết như thế mà trí nằm trong bốn Thánh đạo trí và bốn Thánh quả trí được gọi là pháp trí.²⁴⁸

Vị hành giả này chứng đạt Thánh đạo trí ấy, có bốn sự thật làm phạm vi, làm cảnh. Do Thánh đạo trí ấy, trí tùy suy được gọi là trí phản khán — biết quán bằng cách suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai — hiện khởi. Bằng trí tùy suy ấy, vị ấy quán bằng cách suy xét theo cùng phương pháp về quá khứ và vị lai.²⁴⁸

Trí tùy suy này chỉ là một loại trí phản khán phát sinh theo sau Thánh đạo trí và Thánh quả trí. Trí tùy suy ấy không nằm trong trí tự mình trực chứng, atta-paccakkhañāṇa, là chánh kiến về bốn sự thật được gọi là chánh kiến của Thánh đạo; đó chỉ là trí phản khán theo sau Thánh đạo trí và Thánh quả trí.

Như vậy, trí tùy suy có hai loại: trí tùy suy theo sau trí minh sát; và trí tùy suy theo sau Thánh đạo trí, Thánh quả trí siêu thế. Trí tùy suy ấy không phải loại pháp cùng sinh, cùng tương ưng với trí minh sát hoặc với Thánh đạo trí, Thánh quả trí trong cùng một sát-na tâm, cũng không phải trong cùng một lộ đổng lực. Đó chỉ là một loại trí phản khán phát sinh sau khi các đổng lực minh sát, đạo và quả đã sinh, cách qua nhiều lộ đổng lực.

Các pháp tadanvaya — đi theo pháp ấy, được nêu trong kinh văn Paṭisambhidāmagga đã trình bày ở trên, không thuộc hai loại trí tùy suy này. Đức Phật không gọi chúng là trí tùy suy, mà chỉ gọi là các pháp tadanvaya. Các pháp tadanvaya ấy chỉ là những pháp tu tập các quyền, xứng đáng là quyền, cùng sinh, cùng tương ưng trong một sát-na tâm đổng lực minh sát; chúng trợ giúp lẫn nhau bằng năng lực các duyên: câu sinh, hỗ tương, y chỉ và tương ưng — sahajāta, aññamañña, nissaya, sampayutta.

Nay xin tiếp tục trình bày các đoạn trích từ kinh Aparijānana và những bài kinh khác.

Trích kinh Aparijānana

Sabbaṃ bhikkhave anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya… pe…

Sabbaṃ ca kho bhikkhave abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya.²⁴⁹

Này các tỳ-kheo, không thắng tri tất cả, không liễu tri, không làm ly tham, không từ bỏ, thì không có khả năng chấm dứt khổ… pe…

Nhưng này các tỳ-kheo, thắng tri tất cả, liễu tri, làm ly tham, từ bỏ, thì có khả năng chấm dứt khổ.

Iti imasmiṃ sutte tissopi pariññā kathitā honti. “Abhijāna”nti hi vacanena ñātapariññā kathitā, “parijāna”nti vacanena tīraṇapariññā, “virājayaṃ pajaha”nti dvīhi pahānapariññāti.²⁵⁰

Như vậy, trong bài kinh này, cả ba loại liễu tri đều được nói đến. Bằng lời “thắng tri”, đạt tri được nói đến; bằng lời “liễu tri”, thẩm tri; bằng hai lời “làm ly tham, từ bỏ”, đoạn tri.

Này các tỳ-kheo, nếu không thông đạt bằng đạt tri tất cả danh–sắc — tức năm thủ uẩn, tức mười hai xứ; nếu không phân biệt và biết bằng thẩm tri; nếu không thể tu tập để làm lìa bỏ, thu hồi, dập tắt bằng đoạn tri pháp ái đang bám víu và say đắm đối với tất cả danh–sắc ấy, nếu không thể từ bỏ, thì không có khả năng chấm dứt khổ… pe…

Nhưng này các tỳ-kheo, thật vậy, nếu thông đạt bằng đạt tri tất cả danh–sắc — tức năm thủ uẩn, tức mười hai xứ; nếu phân biệt và biết bằng thẩm tri; nếu có thể tu tập để làm lìa bỏ, thu hồi, dập tắt bằng đoạn tri pháp ái đang bám víu và tham đắm đối với tất cả danh–sắc ấy, nếu có thể từ bỏ, thì có khả năng chấm dứt khổ.²⁴⁹

Paccakkhakaraṇatthena ñātapariññā tīraṇapariññā ca gahitā hoti.²⁵¹

Với ý nghĩa làm cho trực tiếp hiện tiền, đạt tri và thẩm tri được bao gồm.

Theo những lời giải thích như vậy, các tuệ liễu tri chỉ là những trí tự mình trực chứng. Sau đây sẽ tiếp tục giải thích các liễu tri ấy. Trong phần này cũng có hai loại liễu tri: liễu tri hiệp thế và liễu tri siêu thế. Liễu tri hiệp thế cũng có ba loại: đạt tri, thẩm tri và đoạn tri. Liễu tri siêu thế cũng có ba loại: đạt tri, thẩm tri và đoạn tri. Trong đó, trước hết xin trình bày ba loại liễu tri hiệp thế.

Đạt tri hiệp thế

Tattha “ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā”ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma… pe… Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi.²⁵²

Trong đó, tuệ diễn tiến bằng cách ghi nhận đặc tính riêng của từng pháp ấy, như: “Sắc có đặc tính bị biến đổi; thọ có đặc tính cảm nhận”, được gọi là đạt tri… pe… Ở đây, từ sự phân định các hành cho đến sự phân định nhân duyên là phạm vi của đạt tri.

Trong ba loại liễu tri ấy: “Pháp có thực tính, đặc tính bị biến đổi là sắc; pháp có thực tính, đặc tính cảm nhận là thọ”. Bằng cách khéo phân định, ghi nhận đặc tính thực tính riêng biệt của từng yếu tố chân đế trong năm uẩn ấy như vậy, tuệ phát sinh: trí phân định danh–sắc, biết phân định và nắm bắt danh–sắc; cùng trí phân định nhân duyên, biết phân định và nắm bắt các nhân, các quả trong cả ba thời quá khứ, vị lai và hiện tại. Tuệ ấy được gọi là đạt tri.²⁵²

So “idaṃ nāmarūpaṃ na ahetu na appaccayā nibbattaṃ, sahetu sappaccayā nibbattaṃ. Ko panassa hetu, ko pana paccayo”ti upaparikkhanto “avijjāpaccayā taṇhāpaccayā kammapaccayā āhārapaccayā cā”ti tassa paccayaṃ vavatthapetvā “atītepi paccayā ceva paccayasamuppannadhammā ca, anāgatepi etarahipi paccayā ceva paccayasamuppannadhammā ca, tato uddhaṃ satto vā puggalo vā natthi, suddhasaṅkhārapuñjo evā”ti tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitarati. Ayaṃ pana vipassanāsaṅkhārasallakkhaṇā ñātapariññā nāma.²⁵³

Vị ấy xét kỹ: “Danh–sắc này không sinh lên vô nhân, không sinh lên vô duyên; nó sinh lên có nhân, có duyên. Nhưng nhân của nó là gì, duyên của nó là gì?” Sau khi xác định duyên của nó là “do vô minh làm duyên, do ái làm duyên, do nghiệp làm duyên, và do vật thực làm duyên”, vị ấy vượt qua nghi đối với ba thời: “Trong quá khứ cũng chỉ có các duyên và các pháp do duyên sinh; trong vị lai và hiện giờ cũng chỉ có các duyên và các pháp do duyên sinh. Ngoài chúng ra, không có chúng sinh hoặc người; chỉ là một tập hợp các hành thuần túy”. Sự ghi nhận các hành bằng minh sát này được gọi là đạt tri.

Vị hành giả ấy đã dùng trí phân định và nắm bắt năm thủ uẩn, tức mười hai xứ, tức danh–sắc, cho đến đặc tính thực tính của pháp chân đế. Khi vị ấy dùng trí xét kỹ và suy xét: “Danh–sắc này không phải sinh lên khi không có nhân trực tiếp làm phát sinh, hetu, tức nhân sinh thành, janaka; khi không có duyên nâng đỡ, trợ giúp, paccaya, tức duyên hỗ trợ, upatthambhaka. Thật vậy, nó chỉ sinh lên do có nhân trực tiếp làm phát sinh, hetu, tức nhân sinh thành; do có duyên nâng đỡ, trợ giúp, paccaya, tức duyên hỗ trợ. Nhân trực tiếp làm phát sinh, hetu, tức nhân sinh thành của danh–sắc ấy là gì? Duyên nâng đỡ, trợ giúp, paccaya, tức duyên hỗ trợ là gì?” —

1. Do nhân là vô minh;
2. Do nhân là ái;
3. Do nhân là nghiệp;

4. Do nhân là vật thực —

khi tự mình trực tiếp thông đạt, biết và thấy bằng trí trực chứng rằng danh–sắc sinh lên như vậy, vị ấy phân định và ghi nhận nhân, quả bằng những cách như:

“Do vô minh sinh nên sắc do nghiệp sinh sinh lên.

Vô minh là nhân; sắc do nghiệp sinh là quả…”

1. Trong quá khứ cũng chỉ có nhân và quả.
2. Trong vị lai cũng chỉ có nhân và quả.
3. Trong hiện tại cũng chỉ có nhân và quả.

Ngoài những nhân và quả ấy, không có một người, một chúng sinh làm ra hay sáng tạo; cũng không có một người, một chúng sinh được làm ra, được sáng tạo. Chỉ có một tập hợp thuần túy các hành: sắc, danh, nhân, quả. Vì có thể quyết định như vậy bằng trí trực chứng, vị ấy vượt qua, thoát khỏi pháp hoài nghi, vicikicchā, suy nghĩ phân vân “có phải thế này, có phải thế kia” đối với ba thời quá khứ, vị lai và hiện tại. Đây được gọi là đạt tri, biết khéo phân định và ghi nhận các pháp hành làm cảnh được trí minh sát quán, tức:

1. Sắc;
2. Danh;
3. Nhân;
4. Quả.²⁵³

Theo lời giải của các chú giải nói trên, chỉ khi có thể phân định và nắm bắt nhân, quả trong cả ba thời quá khứ, vị lai và hiện tại bằng trí trực chứng, mới có thể đến được giai đoạn đạt tri. Cần cung kính, khiêm nhường đội lên đầu mà lắng nghe, ghi nhận điểm ấy.

Thẩm tri hiệp thế

“Rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā”tiādinā nayena tesaṃyeva dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanā paññā tīraṇapariññā nāma… pe… Kalāpasammasanato pana paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi.²⁵²

Tuệ minh sát lấy đặc tính làm cảnh, diễn tiến sau khi đưa chính các pháp ấy lên đặc tính chung theo phương pháp “Sắc là vô thường, thọ là vô thường” v.v., được gọi là thẩm tri… pe… Từ sự thẩm sát theo nhóm cho đến sự quán sinh diệt là phạm vi của thẩm tri.

“Nhìn bằng trí cho thấy phương diện, thực tính sinh và diệt của sắc, rồi quán là vô thường; nhìn bằng trí cho thấy phương diện, thực tính sinh và diệt của thọ, rồi quán là vô thường”. Theo những phương pháp như vậy, đưa danh–sắc, tức năm thủ uẩn ấy, lên ba đặc tính: vô thường, khổ và vô ngã, rồi tu tập quán xét minh sát. Tuệ minh sát lấy đặc tính làm cảnh, phát sinh từ sự tu tập ấy, có đặc tính vô thường, đặc tính khổ, đặc tính vô ngã làm nơi nương, làm cảnh, được gọi là thẩm tri… pe… Đối với sắc và danh:

1. Hoặc gom sắc thành một nhóm, danh thành một nhóm — như vậy gom thành hai nhóm;
2. Hoặc gom thành năm nhóm theo phương pháp năm uẩn;
3. Hoặc gom thành mười hai nhóm theo phương pháp mười hai xứ;
4. Hoặc gom thành mười tám nhóm theo phương pháp mười tám giới —

gom chung theo tập hợp, theo nhóm, theo khối như vậy v.v., đưa lên ba đặc tính mà tu tập, quán xét minh sát: phương pháp ấy được gọi là phương pháp thẩm sát theo nhóm, kalāpasammasana. Từ trí thẩm sát theo nhóm ấy cho đến trí quán sinh diệt, biết đưa sự sinh diệt của sắc, danh, nhân, quả — các pháp hành — lên ba đặc tính mà tu tập, quán xét cho đến hiện tại theo sát-na: phạm vi hoạt động của trí minh sát này là nơi nương, là phạm vi của thẩm tri.²⁵²

Đoạn tri hiệp thế

Tesuyeva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanā paññā pahānapariññā nāma… pe… Bhaṅgānupassanaṃ ādiṃ katvā upari pahānapariññāya bhūmi.²⁵⁴

Tuệ minh sát lấy đặc tính làm cảnh, diễn tiến bằng cách từ bỏ thường tưởng v.v. đối với chính những pháp ấy, được gọi là đoạn tri… pe… Bắt đầu từ sự quán hoại diệt trở lên là phạm vi của đoạn tri.

Đối với chính danh–sắc, các pháp hành ấy, tuệ phát sinh nhờ có thể từ bỏ thường tưởng, niccasaññā, tức sự nhận tưởng sai rằng chúng bền vững, thường còn, v.v. Tuệ minh sát lấy đặc tính làm cảnh ấy có đặc tính vô thường, đặc tính khổ, đặc tính vô ngã của danh–sắc, các pháp hành, làm nơi nương, làm cảnh, được gọi là đoạn tri… pe… Từ trí quán hoại diệt, biết quán và thấy riêng sự hoại diệt của các hành ấy, tất cả các trí minh sát cao hơn đều là nơi nương, là phạm vi của đoạn tri. Đó là ba loại liễu tri hiệp thế.²⁵⁴

Ba loại liễu tri siêu thế

Yasmā vā ñātatīraṇapariññāyopi tadatthāyeva, yasmā ca ye dhamme pajahati, te niyamato ñātā ceva tīritā ca honti, tasmā pariññāttayampi iminā pariyāyena maggañāṇassa kiccanti veditabbaṃ.²⁵⁵

Hoặc vì đạt tri và thẩm tri cũng chỉ nhằm mục đích ấy; và vì các pháp mà vị ấy từ bỏ nhất định cũng đã được biết và được thẩm sát, nên cần hiểu rằng, theo cách nói này, cả ba loại liễu tri đều là phận sự của đạo trí.

Tassā bhaṅgānupassanato paṭṭhāya yāva maggañāṇā bhūmi.²⁵⁵

Phạm vi của đoạn tri ấy là từ sự quán hoại diệt cho đến đạo trí.

Từ trí quán hoại diệt cho đến Thánh đạo trí là nơi nương, là phạm vi của đoạn tri ấy.

Nippariyāyena pahānapariññā nāma maggañāṇanti “yāva maggañāṇā bhūmī”ti vuttaṃ.²⁵⁶

Theo nghĩa trực tiếp, cái gọi là đoạn tri chính là đạo trí; do đó nói: “Phạm vi cho đến đạo trí”.

Theo nghĩa chính, đoạn tri chỉ là Thánh đạo trí. Vì thế, vị chú giải sư nói rằng phạm vi minh sát cho đến Thánh đạo trí là nơi nương của đoạn tri.

Do đó, nói theo một cách khác: đạt tri và thẩm tri chỉ nhằm lợi ích của đoạn tri; đạt tri và thẩm tri là những liễu tri phát sinh chỉ nhằm lợi ích chứng đạt Thánh đạo trí. Thánh đạo đoạn trừ tận gốc, không còn dư sót, những phiền não phát sinh đối với danh–sắc, tức năm uẩn nào, thì đối với các pháp ấy, Thánh đạo nhất định

đã phân định và biết, theo thực tính niyāma xác định, chắc chắn; đã khảo sát, suy xét và quyết định là vô thường, khổ, vô ngã. Vì vậy, cần biết rằng, theo lý do và cách nói này, cả ba loại liễu tri đều chính là phận sự của Thánh đạo trí.²⁵⁵

Ý của lời chú giải trên là như sau. Vì Thánh đạo có năng lực đoạn tận phiền não không còn dư sót nên, theo nghĩa chính, nhận tên gọi đoạn tri. Còn các trí minh sát chỉ có năng lực từ bỏ phiền não bằng sự đoạn trừ từng phần; vì vậy, chỉ theo lý do và cách nói rằng có thể từ bỏ phiền não từng phần, chúng nhận tên gọi đoạn tri. Lại nữa, Thánh đạo nhận tên gọi đoạn tri theo nghĩa chính; cũng nhận tên gọi đạt tri, thẩm tri theo cách nói gián tiếp. Lý do là như sau.

Vì Thánh đạo biết từ bỏ, đoạn tận không còn dư sót những phiền não cần phải từ bỏ nên nhận tên gọi pahāna — sự đoạn trừ. Vì trực tiếp làm hiện tiền cảnh, thông đạt, biết và thấy, phân định và biết pháp Niết-bàn cao quý — giới vô vi, giới an tịnh — cần phải biết, nên cũng nhận tên gọi pariññā — liễu tri. Vì vậy, Thánh đạo nhận tên gọi đoạn tri theo nghĩa chính.

Thánh đạo thông đạt, biết và thấy bốn sự thật bằng hai loại thông đạt: thông đạt cảnh, ārammaṇapaṭivedha, và thông đạt không mê mờ, asammohapaṭivedha. Trong hai loại thông đạt ấy, thông đạt cảnh là trực tiếp làm hiện tiền cảnh, thông đạt, biết và thấy. Thánh đạo trực tiếp đến với cảnh và thông đạt, biết, thấy sự thật về diệt — Niết-bàn, giới vô vi, giới an tịnh. Khi trực tiếp đến với cảnh và thông đạt, biết, thấy pháp Niết-bàn cao quý, giới vô vi ấy, Thánh đạo cũng phá hủy không còn dư sót, đoạn tận không còn dư sót khối tối tăm si, vô minh che lấp khiến không biết bốn sự thật. Do đó, bằng sự hoàn thành phận sự, công việc biết cả bốn sự thật cũng hoàn tất cùng một lúc. Sự biết bốn sự thật bằng sự hoàn thành phận sự, nhờ đoạn tận không còn dư sót khối tối tăm si, vô minh che lấp khiến không biết bốn sự thật như thế, được gọi là thông đạt không mê mờ. Vì vậy, bằng thực tính thông đạt không mê mờ, Thánh đạo cũng đồng thời hoàn tất phận sự phân định và biết:

1. Các pháp thuộc sự thật về khổ, tức năm thủ uẩn tồn tại theo 11 phương diện: quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, thô, tế, hạ liệt, cao quý, xa và gần;
2. Các pháp thuộc sự thật về nhân sinh khổ, tức thực tính duyên khởi, mối liên hệ nhân–quả giữa các nhân và các quả.

Các pháp thuộc sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ này là cảnh được trí minh sát quán. Do phận sự phân định và biết chúng cũng hoàn tất cùng một lúc bằng sự hoàn thành phận sự, theo lý do và cách nói này, Thánh đạo cũng nhận tên gọi đạt tri.

Lại nữa, Thánh đạo cũng đoạn tận không còn dư sót si, vô minh che lấp khiến không biết phương diện vô thường, khổ và vô ngã của các pháp thuộc sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ ấy. Do đó, bằng sự hoàn thành phận sự, công việc khảo sát,

suy xét, quyết định và phân định phương diện vô thường, khổ, vô ngã của các pháp thuộc sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ ấy cũng hoàn tất cùng một lúc. Vì vậy, theo lý do và cách nói này, Thánh đạo cũng nhận tên gọi thẩm tri.

Lại nữa, trước khi Thánh đạo hiện khởi, trong phần thực hành sơ khởi đi trước Thánh đạo, hành giả phải nỗ lực tu tập để chứng đạt hai loại liễu tri: đạt tri, phân định và biết các pháp thuộc sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ; cùng thẩm tri, khảo sát, suy xét, quyết định và phân định phương diện vô thường, khổ, vô ngã của các pháp thuộc sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ ấy. Vì hai loại liễu tri ấy chỉ nhằm chứng đạt Thánh đạo mang tên đoạn tri, nên cũng theo lý do và cách nói này, Thánh đạo nhận tên gọi đạt tri và thẩm tri.

Trong kinh Aparijānana nói trên, Đức Phật chỉ dạy rằng: nếu không phân định và biết tất cả danh–sắc, tức năm thủ uẩn, bằng ba loại liễu tri hiệp thế và ba loại liễu tri siêu thế nêu trên, thì không thể chấm dứt khổ đau trong vòng luân hồi; chỉ khi phân định và biết mới có thể chấm dứt khổ đau trong vòng luân hồi. Với tâm trong sạch, ngay thẳng và niệm không quên, cần cung kính ghi nhận rằng trong tập hợp các pháp phải được phân định và biết bằng ba loại liễu tri ấy cũng bao gồm năm thủ uẩn quá khứ và năm thủ uẩn vị lai.

Nay xin tiếp tục trích từ tập thứ hai của Mahābuddhavaṃsa để trình bày về đại kim cang minh sát trí cao quý, mahāvajiravipassanāñāṇa, của Đức Bồ-tát.

Đức Bồ-tát tu tập ba triệu sáu trăm nghìn koṭi pháp đại kim cang minh sát

Như đã nói trước, nhờ tập hợp thiện nghiệp ba-la-mật như bố thí v.v., Đức Bồ-tát đã gột bỏ, thanh trừ các thành phần phiền não như tham, sân v.v.; cũng đã thanh trừ tướng chỉ huy phiền não là si, kẻ có thể che chắn, ngăn lấp con đường đến Niết-bàn, cùng với đoàn tùy tùng. Vào canh gần sáng — phần cuối của đêm — ngày trăng tròn tháng Kason ấy, Đức Bồ-tát tu tập, nỗ lực thực hành đại kim cang minh sát. Cách Ngài thực hành, nói sơ lược, là như sau.²⁵⁷

Trong một trăm nghìn koṭi thế giới được gọi là phạm vi uy lực, āṇākhetta, khi suy xét những pháp cốt lõi thực sự hiện khởi trong ba thời nơi các chúng sinh người, trời, Phạm thiên đang sống trong từng thế giới, Ngài khéo biết và thấy rằng: dù người, trời, Phạm thiên trong mỗi thế giới có nhiều đến đâu, xét về pháp thực tính chân đế đích thực, chỉ có các pháp thực tính chân đế là mười hai chi duyên khởi này: vô minh, hành — những nhân thuộc thời kỳ quá khứ; thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ — những quả thuộc thời kỳ hiện tại; ái, thủ, nghiệp hữu — những nhân thuộc thời kỳ hiện tại; và sinh, già cùng chết — những quả vị lai, là sinh hữu, upapattibhava.

Khi suy xét các pháp thực tính chân đế thực sự hiện hữu trong ba thời nơi những chúng sinh người, trời, Phạm thiên đang sống trong thế giới này, Ngài khéo biết và thấy các pháp cốt lõi — tập hợp pháp phải được quán minh sát — gồm mười hai chi duyên khởi: vô minh, hành, thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già cùng chết. Cũng như vậy, Ngài suy xét các pháp thực tính chân đế thực sự hiện hữu trong ba thời nơi những chúng sinh người, trời, Phạm thiên sống trong các thế giới còn lại. Khi suy xét như thế, Ngài khéo biết và thấy rằng, cũng như nơi người, trời, Phạm thiên trong thế giới này, tập hợp pháp phải được quán minh sát ở mỗi thế giới đều chỉ gồm mười hai chi duyên khởi.

Như vậy, khi Đức Bồ-tát cao quý suy xét các pháp thực tính chân đế thực sự hiện hữu trong ba thời nơi dòng uẩn của người, trời, Phạm thiên sống trong phạm vi uy lực gồm một trăm nghìn koṭi thế giới, những tập hợp pháp phải được quán minh sát mà trí Ngài biết và thấy là: một trăm nghìn koṭi vô minh, một trăm nghìn koṭi hành; thức, danh–sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già cùng chết cũng mỗi loại một trăm nghìn koṭi. Do đó, cộng mười hai loại lại, các pháp được gọi là vipassanācāra — những pháp phải được quán minh sát — của Đức Bồ-tát cao quý gồm một triệu hai trăm nghìn koṭi.

Như người phát quang một khu rừng lớn vô cùng rậm rạp, rất khó chặt dọn, đặt con dao mình đang cầm lên đá, mài đi mài lại rồi dùng con dao thật sắc ấy để dọn sạch rừng cây, bụi rậm và dây leo chằng chịt; cũng vậy, để dọn sạch khu rừng, bụi rậm và dây leo gồm một nghìn năm trăm phiền não, Đức Bồ-tát mài đi mài lại lưỡi dao trí tuệ đại kim cang minh sát quen dùng của Ngài trên đá mài là sự chứng nhập tứ thiền niệm hơi thở — tức là nhập đi nhập lại tứ thiền niệm hơi thở. Rồi Ngài suy xét từng tập hợp trong một triệu hai trăm nghìn koṭi pháp thuộc các chi duyên khởi đã nói, lần lượt đặt chúng lên cỗ xe của đặc tính vô thường, cỗ xe của đặc tính khổ và cỗ xe của đặc tính vô ngã.

Vì vậy, đối với mỗi tập hợp trong một triệu hai trăm nghìn koṭi pháp thuộc các chi duyên khởi, có ba trí minh sát: trí minh sát vô thường, trí minh sát khổ và trí minh sát vô ngã. Lấy một triệu hai trăm nghìn koṭi nhân với ba, tổng số đại kim cang minh sát trí là ba triệu sáu trăm nghìn koṭi.

(Phần trình bày sơ lược về đại kim cang minh sát trí này có trong phụ chú giải Uparipaṇṇāsa, phần giải kinh Anupada, trang 275; và trong phụ chú giải Luật Sāratthadīpanī, quyển thứ ba, phần giải Sāriputtamoggallānapabbajjākathā thuộc Mahākhandhaka, trang 229.)²⁵⁸

Theo thông lệ, mọi vị Bồ-tát khi sắp thành Phật đều suy xét pháp duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch. Đức Bồ-tát của chúng ta cũng như các vị Bồ-tát trước, suy xét pháp duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch như đã nói —

ở trên. Khi ấy, toàn bộ mười nghìn thế giới thuộc phạm vi đản sinh, jātikhetta, rung chuyển đến tận tầng nước.

Như đã nói, sau khi làm sinh khởi ba triệu sáu trăm nghìn koṭi trí thẩm sát đại kim cang minh sát đối với tập hợp pháp gồm mười hai chi duyên khởi — là thông lệ của mọi vị Phật, tức mọi vị Bồ-tát — Đức Bồ-tát lại nhập tứ thiền niệm hơi thở. (Sự chứng nhập này chính là một lần nữa mài trên đá mài tốt, tức sự chứng nhập tứ thiền niệm hơi thở, để lưỡi dao trí tuệ minh sát cao hơn, bắt đầu bằng trí sinh diệt, được sắc bén.) Sau khi lại nhập tứ thiền niệm hơi thở như thế — tức đã mài sắc lưỡi dao trí tuệ minh sát cao hơn — Ngài xuất khỏi thiền ấy và dễ dàng làm sinh khởi các trí tuệ minh sát cao dần, bắt đầu bằng trí sinh diệt, đối với tập hợp pháp năm uẩn.

(Ở đây, cần ghi nhận với lòng tin rằng Đức Bồ-tát cao quý dễ dàng đạt được các trí tuệ minh sát cao dần vì hai lý do: Ngài từng xuất gia trong thời các Đức Phật thuở trước, học thông Tam tạng rồi nỗ lực thực hành minh sát, học tập và tu tập đến trí sinh diệt, trí hoại diệt, trí sợ hãi, trí quán nguy hại, trí yểm ly, trí muốn giải thoát, trí phản tư và trí hành xả; đồng thời, Ngài có sức trí tuệ vô cùng lớn mạnh do học tập, tu tập bằng ba triệu sáu trăm nghìn koṭi trí thẩm sát đại kim cang minh sát đã trình bày. Dựa theo phụ chú giải Jinālaṅkāra và phụ chú giải Suttamahāvagga, trang 55.)²⁵⁹

Đó là phần nói về đại kim cang minh sát trí cao quý trong Mahābuddhavaṃsa, tập thứ hai, các trang 334–338.²⁶⁰

Trích Bodhikathā

Vào ngày trăng tròn tháng Kason năm 103 Đại lịch, Đức Bồ-tát chiến thắng thiên tử Māra trước lúc mặt trời lặn. Sau đó, trong canh đầu của đêm ấy, Ngài đạt thắng trí nhớ các đời sống trước; trong canh giữa, đạt thắng trí thiên nhãn; trong canh cuối, đạt trí đoạn tận lậu hoặc và thành Phật.

Bấy giờ, ngay trên bảo tọa bất bại dưới cội Bồ-đề, Đức Phật an trú suốt bảy ngày với một thế ngồi kiết già, thọ hưởng niềm an lạc giải thoát thù thắng của quả A-la-hán. Vào canh đầu, canh giữa và canh cuối của đêm ngày mồng một sau trăng tròn tháng Kason —

Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ. Pe. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāyatveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. Pe. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.²⁶¹

Do vô minh làm duyên, có các hành; do hành làm duyên, có thức. …pe… Như vậy là sự sinh khởi của toàn bộ khối khổ này. Do chính vô minh ly tham và diệt không còn dư sót, hành diệt; do hành diệt, thức diệt. …pe… Như vậy là sự diệt của toàn bộ khối khổ này.

Do vô minh sinh, các hành sinh; do hành sinh, thức sinh. …pe… Như vậy, thực tính nhân sinh và thực tính sinh khởi của khối khổ, tập hợp khổ thuần túy không xen lẫn an lạc này hiện rõ. Do chính vô minh diệt không còn dư sót nhờ A-la-hán đạo, hành diệt; do hành diệt, thức diệt. …pe… Như vậy, thực tính nhân diệt và thực tính diệt của khối khổ, tập hợp khổ thuần túy không xen lẫn an lạc này hiện rõ.²⁶¹

Ngài tác ý pháp duyên khởi như thế theo chiều thuận, anuloma, tức trình tự sinh khởi của khổ trong vòng luân hồi; và theo chiều nghịch, paṭiloma, tức trình tự diệt của khổ trong vòng luân hồi.

Sau khi tác ý pháp duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch như trên trong canh đầu, Ngài thốt lên bài kệ cảm hứng thứ nhất; sau khi tác ý trong canh giữa, Ngài thốt lên bài kệ cảm hứng thứ hai; sau khi tác ý trong canh cuối, Ngài thốt lên bài kệ cảm hứng thứ ba. Về điểm này, chú giải Vinayamahāvagga giải thích như sau:

Bhagavā hi visākhapuṇṇamāya rattiyā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussari, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhesi, pacchimayāme paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ manasi katvā “idāni aruṇo uggamissatī”ti sabbaññutaṃ pāpuṇi. Sabbaññutappattisamanantarameva ca aruṇo uggacchi, tato taṃ divasaṃ teneva pallaṅkena vītināmetvā sampattāya pāṭipadarattiyā tīsu yāmesu evaṃ manasi katvā imāni udānāni udānesi.²⁶²

Trong canh đầu của đêm trăng tròn tháng Visākha, Đức Thế Tôn nhớ lại các đời sống trước; trong canh giữa, Ngài làm thanh tịnh thiên nhãn; trong canh cuối, sau khi tác ý duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch, Ngài đạt nhất thiết trí vào lúc “bây giờ rạng đông sắp lên”. Ngay sau khi Ngài đạt nhất thiết trí, rạng đông hiện lên. Sau đó, Ngài trải qua ngày ấy với chính thế ngồi kiết già đó; khi đêm đầu tiên sau trăng tròn đến, Ngài tác ý như thế trong ba canh rồi thốt lên những lời cảm hứng này.

Nghĩa là: Đức Phật — tức Đức Bồ-tát — trong canh đầu của đêm trăng tròn tháng Kason năm 103 Đại lịch, nhờ thắng trí nhớ các đời sống trước, lần theo và nhớ lại dòng uẩn đã từng sống thuở trước. Trong canh giữa, Ngài làm thanh tịnh thắng trí thiên nhãn; trong canh cuối, khi tác ý quán duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch, Ngài đạt nhất thiết trí cao quý vào lúc có thể nói: “Ngay bây giờ, rạng đông sắp lên.” Ngay sau khi Ngài đạt nhất thiết trí cao quý, rạng đông cũng hiện lên. Sau đó, Ngài trải qua trọn ngày ấy với chính thế ngồi kiết già đó; khi đêm ngày đầu sau trăng tròn, tức ngày mồng một sau trăng tròn tháng Kason, đến, Ngài tác ý pháp duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch như thế trong ba canh rồi thốt lên những bài kệ cảm hứng sau:

1. Yadā have pātubhavanti dhammā, ātāpino jhāyato brāhmaṇassa; athassa kaṅkhā vapayanti sabbā, yato pajānāti sahetudhammaṃ.²⁶³

Khi các pháp thật sự hiện rõ đối với vị Bà-la-môn nhiệt tâm, chuyên chú thiền định, mọi nghi hoặc của vị ấy tan biến, bởi vị ấy biết rõ pháp cùng với nhân của pháp.

Ātāpino: có tinh tấn chánh cần, thiêu đốt và chế ngự mạnh mẽ một nghìn năm trăm phiền não. Jhāyato: chuyên chú quán thật sâu, thật vững chắc các cảnh thiền chỉ như hơi thở v.v., cùng những đặc tính vô thường, khổ, vô ngã của các hành danh–sắc, cho đến khi đạt thiền và đạo ở sát-na an chỉ; hoặc: do chuyên chú quán mạnh mẽ. Brāhmaṇassa: trong dòng tâm của bậc A-la-hán cao quý, được gọi là vị Bà-la-môn thanh tịnh, visuddhibrāhmaṇa, vì đã loại bỏ mọi điều ác. Yadā: vào lúc nào. Dhammā: các pháp gồm ba mươi bảy pháp trợ giác ngộ, bodhipakkhiyadhamma. Have: thật sự.

Pātubhavanti: sự sinh khởi hiện rõ, các pháp xuất hiện. Yato: do ba mươi bảy pháp trợ giác ngộ ấy sinh khởi, xuất hiện rõ ràng như thế. Sahetudhammaṃ: khối khổ, tập hợp pháp quả bắt đầu bằng hành, cùng với các pháp nhân bắt đầu bằng vô minh. Pajānāti: phân định, thấu biết và thấy rõ bằng tuệ minh sát và tuệ đạo. Atha: vào lúc biết và thấy pháp duyên khởi ấy rõ ràng, chính xác như vậy. Assa: trong dòng tâm của bậc A-la-hán cao quý ấy. Sabbā: tất cả, toàn bộ, không còn sót một điều nào. Kaṅkhā: những nghi hoặc về pháp duyên khởi, cùng mười sáu loại nghi hoặc đối với các pháp danh–sắc sinh trong ba thời do không biết, không thấy pháp duyên khởi ấy. Vapayanti = viapayanti: tan biến, lắng diệt như những giọt sương trước sức nóng của ánh mặt trời.

2. Yadā have pātubhavanti dhammā, ātāpino jhāyato brāhmaṇassa; athassa kaṅkhā vapayanti sabbā, yato khayaṃ paccayānaṃ avedi.²⁶³

Khi các pháp thật sự hiện rõ đối với vị Bà-la-môn nhiệt tâm, chuyên chú thiền định, mọi nghi hoặc của vị ấy tan biến, bởi vị ấy đã biết sự đoạn tận các duyên.

Ātāpino: có tinh tấn chánh cần, thiêu đốt và chế ngự mạnh mẽ một nghìn năm trăm phiền não. Jhāyato: chuyên chú quán thật sâu, thật vững chắc các cảnh thiền chỉ như hơi thở v.v., cùng những đặc tính vô thường, khổ, vô ngã của các hành danh–sắc, cho đến khi đạt thiền và đạo ở sát-na an chỉ; hoặc: do chuyên chú quán mạnh mẽ. Brāhmaṇassa: trong dòng tâm của bậc A-la-hán cao quý, được gọi là vị Bà-la-môn thanh tịnh, visuddhibrāhmaṇa, vì đã loại bỏ mọi điều ác. Yadā: vào lúc nào. Dhammā: các pháp gồm ba mươi bảy pháp trợ giác ngộ. Have: thật sự. Pātubhavanti: sự sinh khởi hiện rõ, các pháp xuất hiện. Yato: do ba mươi bảy pháp trợ giác ngộ ấy sinh khởi, xuất hiện rõ ràng như thế. Paccayānaṃ: của các pháp nhân bắt đầu bằng vô minh. Khayaṃ: pháp Niết-bàn vô vi cao quý, nơi đoạn tận các nhân ấy. Avedi: đã thấu biết và thấy rõ ràng. Atha: vào lúc biết và thấy một cách rõ ràng, chính xác Niết-bàn chân đế, giới vô vi được gọi là sự đoạn tận các nhân — paccayakkhaya. Assa: trong dòng tâm của bậc A-la-hán cao quý ấy. Sabbā: tất cả, toàn bộ, không còn sót một điều nào. Kaṅkhā: tập hợp những nghi hoặc sẽ sinh trong nội tâm do không thấu biết và thấy rõ pháp Niết-bàn cao quý, giới vô vi, giới tịch tịnh. Vapayanti = viapayanti: tan biến, lắng diệt như những giọt sương trước sức nóng của ánh mặt trời.

3. Yadā have pātubhavanti dhammā, ātāpino jhāyato brāhmaṇassa; vidhūpayaṃ tiṭṭhati mārasenaṃ, sūriyova obhāsayamantalikkhaṃ.²⁶³

Khi các pháp thật sự hiện rõ đối với vị Bà-la-môn nhiệt tâm, chuyên chú thiền định, vị ấy đứng vững, đánh tan đội quân Māra, như mặt trời chiếu sáng bầu trời.

Ātāpino: có tinh tấn chánh cần, thiêu đốt và chế ngự mạnh mẽ một nghìn năm trăm phiền não. Jhāyato: chuyên chú quán thật sâu, thật vững chắc các cảnh thiền chỉ như hơi thở v.v., cùng những đặc tính vô thường, khổ, vô ngã của các hành danh–sắc, cho đến khi đạt thiền và đạo ở sát-na an chỉ; hoặc: do chuyên chú quán mạnh mẽ. Brāhmaṇassa: trong dòng tâm của bậc A-la-hán cao quý, được gọi là vị Bà-la-môn thanh tịnh, visuddhibrāhmaṇa, vì đã loại bỏ mọi điều ác. Yadā: vào lúc nào. Dhammā: các pháp gồm ba mươi bảy pháp trợ giác ngộ. Have: thật sự. Pātubhavanti: sự sinh khởi hiện rõ, các pháp xuất hiện. (Tadā: vào lúc ấy.) Sūriyo: mặt trời xuất hiện, nhô lên từ đỉnh núi Yugandhara —

và mọc lên. Antalikkhaṃ: khoảng không, bầu trời. Obhāsayaṃ = obhāsayanto: dùng một nghìn tia sáng của mình xua tan bóng tối, chiếu sáng rực rỡ. Tiṭṭhati iva: như đang đứng vững. (So brāhmaṇo: bậc A-la-hán cao quý ấy. Tehi dhammehi: nhờ ba mươi bảy pháp trợ giác ngộ ấy.) Mārasenaṃ: mười đạo quân Māra, bắt đầu bằng dục tham. Vidhūpayaṃ = vidhūpayanto: đánh tan, nghiền nát, loại bỏ hoàn toàn. Tiṭṭhati: an trụ chói sáng, rực rỡ như vầng mặt trời, nhờ ngọn đèn tuệ, ánh sáng trí của Ngài.²⁶⁴

Ở đây, cần ghi nhận điểm này: “Trước khi thành Phật, khi còn là Bồ-tát, lúc thực hành đề mục tu tập minh sát, Ngài đã quán, tu tập và suy xét pháp duyên khởi qua lại theo chiều thuận và chiều nghịch. Sau khi thành Phật, cũng tương tự như vậy, Ngài lại quán, tu tập và suy xét pháp duyên khởi ấy qua lại nhiều lần theo chiều thuận và chiều nghịch.”

Trích kinh Gotamakacetiya

Năm trăm vị tỳ-kheo vốn là những Bà-la-môn thông thạo ba bộ Veda, rồi gia nhập giáo pháp và xuất gia, đã dễ dàng học thông pháp học của Đức Phật mà không nhọc sức. Do đó, kiêu mạn hiện khởi rõ rệt trong dòng tâm các vị. Biết rằng kiêu mạn ấy có thể trở ngại cho việc đạt quả A-la-hán của các vị, Đức Phật thuyết kinh Mūlapariyāya và bổn sinh Mūlapariyāya để phá bỏ kiêu mạn ấy.²⁶⁵ Sau khi kiêu mạn được phá bỏ, các vị nỗ lực tu tập chỉ và minh sát; khi các quyền đã chín muồi, Đức Phật thuyết kinh Gotamakacetiya này tại điện thờ Gotamaka ở Vesālī.

Abhiññāyāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemi no anabhiññāya, sanidānāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemi no anidānaṃ, sappāṭihāriyāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemi no appāṭihāriyaṃ. Tassa mayhaṃ bhikkhave abhiññāya dhammaṃ desayato no anabhiññāya sanidānaṃ dhammaṃ desayato no anidānaṃ sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desayato no appāṭihāriyaṃ karaṇīyo ovādo karaṇīyā anusāsanī, alañca pana vo bhikkhave tuṭṭhiyā alaṃ attamanatāya alaṃ somanassāya “sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho”ti.²⁶⁶

Này các tỳ-kheo, Ta thuyết pháp sau khi đã trực tiếp biết, không phải khi chưa trực tiếp biết; Ta thuyết pháp có nhân duyên, không phải không có nhân duyên; Ta thuyết pháp có khả năng loại trừ pháp đối nghịch, không phải không có khả năng ấy. Này các tỳ-kheo, khi Ta thuyết pháp sau khi đã trực tiếp biết, không phải khi chưa trực tiếp biết; thuyết pháp có nhân duyên, không phải không có nhân duyên; thuyết pháp có khả năng loại trừ pháp đối nghịch, không phải không có khả năng ấy, thì lời khuyên và lời chỉ dạy của Ta cần được thực hành. Này các tỳ-kheo, thật đủ để các ông hài lòng, hoan hỷ và vui mừng rằng: “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác; Pháp được khéo thuyết; Tăng khéo thực hành.”

Nghĩa là: Này các tỳ-kheo, chỉ sau khi tự mình trực tiếp thấu biết và thấy pháp bằng trí trực chứng, Ta mới thuyết pháp. Ta không thuyết pháp khi chưa tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng. Này các tỳ-kheo, Ta chỉ thuyết pháp có nhân duyên, không thuyết loại pháp không có nhân duyên. Này các tỳ-kheo, Ta chỉ thuyết loại pháp có sức mạnh, uy lực và khả năng loại trừ pháp đối nghịch; không thuyết loại pháp không có sức mạnh, uy lực và khả năng loại trừ pháp đối nghịch.

Này các tỳ-kheo, Ta là người chỉ thuyết pháp sau khi đã tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng; không thuyết pháp khi chưa tự mình trực tiếp thấu biết và thấy bằng trí trực chứng; chỉ thuyết pháp có nhân duyên, không thuyết loại pháp không có nhân duyên; chỉ thuyết loại pháp có sức mạnh, uy lực và khả năng loại trừ pháp đối nghịch, không thuyết loại pháp không có sức mạnh, uy lực và khả năng loại trừ pháp đối nghịch. Ta đã đưa ra lời khuyên dạy một lần, ovāda; cũng đã đưa ra lời giáo huấn nhắc lại nhiều lần, anusāsanī.²⁶⁷

Này các tỳ-kheo, các ông:

1. Đức Thế Tôn đầy đủ ân đức Chánh Đẳng Giác: tự mình thấu biết và thấy năm loại pháp đáng được biết, tức hành (saṅkhāra), biến trạng (vikāra), đặc tính (lakkhaṇa), Niết-bàn và chế định, bằng trí tự giác, không nhờ một vị thầy giúp đỡ.
2. Pháp cao quý gồm mười phần được gọi là đạo, quả, Niết-bàn và các pháp uẩn, đầy đủ ân đức khéo thuyết: được thuyết giảng trọn vẹn với sự tốt đẹp ở đầu, ở giữa và ở cuối.
3. Thánh Tăng cao quý gồm tám hạng người đầy đủ ân đức khéo thực hành: thực hành đúng đắn, cung kính, tinh cần tu tập thiện pháp dẫn ra khỏi vòng luân hồi.

Thật thích đáng để hoan hỷ chấp nhận như vậy; thật thích đáng để có tâm hài lòng; thật thích đáng để hỷ, sự vui mừng hân hoan, hiện khởi. Đức Phật đã dạy như thế.²⁶⁶

Imasmiṃ ca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne sahassī lokadhātu akampittha.²⁶⁶

Khi bài thuyết giảng này đang được nói lên, hệ thống một nghìn thế giới rung chuyển.

Khi bài pháp kinh Gotamakacetiya này — hoàn toàn là văn xuôi, không xen kệ — được thuyết giảng, chỉ bày và giáo huấn, đại địa trong một nghìn thế giới đã rung chuyển mạnh mẽ.²⁶⁶

Idañca suttaṃ sutvā pañcasatā bhikkhū tasmiṃyeva āsane saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu.²⁶⁸

Sau khi nghe kinh này, năm trăm vị tỳ-kheo ngay tại chỗ ngồi ấy đã đạt quả A-la-hán cùng các tuệ phân tích.

Sau khi nghe kinh Gotamakacetiya này, năm trăm vị tỳ-kheo ngay tại chỗ ấy đã đạt quả A-la-hán cùng bốn tuệ phân tích, paṭisambhidā.²⁶⁸

Đó chính là bài kinh mà ngay cả đại địa vô tri trong một nghìn thế giới cũng đứng ra làm chứng cho sự chân thật. Nếu quý thiện nhân, là người có sự sống, có thức, đầy đủ hiểu biết và trí tuệ, cũng có thể đứng ra làm chứng như đại địa ấy, thì quý vị đã bắt đầu bước lên con đường đạo chi rộng lớn dẫn đến Niết-bàn.

Ở đây, điều muốn đặc biệt nhấn mạnh và làm rõ chính là trình tự sinh của thế giới các hành, được gọi là lokasamudaya — sự sinh khởi của thế gian — tức phương thức các duyên theo chiều thuận, pháp duyên khởi theo chiều thuận; và trình tự diệt của thế giới các hành, được gọi là lokanirodha — sự diệt của thế gian — tức phương thức các duyên theo chiều nghịch, pháp duyên khởi theo chiều nghịch. Trong đêm sắp thành Phật, khi còn là Bồ-tát, Ngài đã quán, tu tập và suy xét pháp duyên khởi ấy theo chiều thuận và chiều nghịch bằng trí minh sát, tức trí trực chứng.²⁶² Sau khi thành Phật, Ngài lại quán, tu tập và suy xét pháp duyên khởi ấy qua lại nhiều lần theo chiều thuận và chiều nghịch. Về việc này, Mahābuddhavaṃsa ghi chú như sau:

[Ở đây, mặc dù mọi pháp đã sáng tỏ trong trí cao quý của Đức Phật về tất cả các phương diện, vẫn cần đặc biệt ghi nhận rằng Ngài suy xét chính pháp duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch — tức trình tự sinh và diệt của khổ trong vòng luân hồi — vì khi thực hành tác ý minh sát trong đời Bồ-tát vào đêm sắp thành Phật, Ngài đã thực hành với duyên khởi làm đầu; và vì pháp duyên khởi ấy vô cùng vi tế, sâu xa, khó thấy.]²⁶⁹

Chỉ sau khi tự mình thấu biết và thấy, Đức Phật mới thuyết giảng, chỉ bày và giáo huấn cho các đệ tử biết pháp duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch, tức trình tự sinh và diệt của khổ luân hồi, của thế giới các hành. Để trình bày việc các đệ tử cũng có thể biết bằng trí trực chứng khi thực hành đúng lời chỉ dạy, nay xin tiếp tục dẫn kinh Dutiyaariyasāvaka trong các bài kinh do chính Đức Phật thuyết.

Kinh Dutiyaariyasāvaka

Na bhikkhave sutavato ariyasāvakassa evaṃ hoti “kiṃ nu kho — kismiṃ sati kiṃ hoti, kissuppādā kiṃ uppajjati, kismiṃ sati saṅkhārā honti, kismiṃ sati viññāṇaṃ hoti, kismiṃ sati nāmarūpaṃ hoti, kismiṃ sati saḷāyatanaṃ hoti, kismiṃ sati phasso hoti, kismiṃ sati vedanā hoti, kismiṃ sati taṇhā hoti, kismiṃ sati upādānaṃ hoti, kismiṃ sati bhavo hoti, kismiṃ sati jāti hoti, kismiṃ sati jarāmaraṇaṃ hotī”ti.

Này các tỳ-kheo, vị Thánh đệ tử có học không nghĩ như thế này: “Thế nào, khi cái gì có thì cái gì có? Do cái gì sinh thì cái gì sinh? Khi cái gì có thì hành có? Khi cái gì có thì thức có? Khi cái gì có thì danh–sắc có? Khi cái gì có thì sáu xứ có? Khi cái gì có thì xúc có? Khi cái gì có thì thọ có? Khi cái gì có thì ái có? Khi cái gì có thì thủ có? Khi cái gì có thì hữu có? Khi cái gì có thì sinh có? Khi cái gì có thì già chết có?”²⁷⁰

Atha kho bhikkhave sutavato ariyasāvakassa aparappaccayā ñāṇamevettha hoti “imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati, avijjāya sati saṅkhārā honti, saṅkhāresu sati viññāṇaṃ hoti, viññāṇe sati nāmarūpaṃ hoti, nāmarūpe sati saḷāyatanaṃ hoti, saḷāyatane sati phasso hoti, phasse sati vedanā hoti, vedanāya sati taṇhā hoti, taṇhāya sati upādānaṃ hoti, upādāne sati bhavo hoti, bhave sati jāti hoti, jātiyā sati jarāmaraṇaṃ hotī”ti. So evaṃ pajānāti “evamayaṃ loko samudayatī”ti.

Này các tỳ-kheo, vị Thánh đệ tử có học có trí về việc này, không nương vào người khác: “Khi cái này có, cái kia có; do cái này sinh, cái kia sinh. Khi vô minh có, hành có; khi hành có, thức có; khi thức có, danh–sắc có; khi danh–sắc có, sáu xứ có; khi sáu xứ có, xúc có; khi xúc có, thọ có; khi thọ có, ái có; khi ái có, thủ có; khi thủ có, hữu có; khi hữu có, sinh có; khi sinh có, già chết có.” Vị ấy biết rõ như thế: “Thế gian này sinh khởi như vậy.”²⁷⁰

Na bhikkhave sutavato ariyasāvakassa evaṃ hoti “kiṃ nu kho — kismiṃ asati kiṃ na hoti, kissa nirodhā kiṃ nirujjhati, kismiṃ asati saṅkhārā na honti, kismiṃ asati viññāṇaṃ na

hoti, kismiṃ asati nāmarūpaṃ na hoti, kismiṃ asati saḷāyatanaṃ na hoti, kismiṃ asati phasso na hoti, kismiṃ asati vedanā na hoti, kismiṃ asati taṇhā na hoti. Pe. Upādānaṃ. Bhavo. Jāti. Kismiṃ asati jarāmaraṇaṃ na hotī”ti.

Này các tỳ-kheo, vị Thánh đệ tử có học không nghĩ như thế này: “Thế nào, khi cái gì không có thì cái gì không có? Do cái gì diệt thì cái gì diệt? Khi cái gì không có thì hành không có? Khi cái gì không có thì thức không có? Khi cái gì không có thì danh–sắc không có? Khi cái gì không có thì sáu xứ không có? Khi cái gì không có thì xúc không có? Khi cái gì không có thì thọ không có? Khi cái gì không có thì ái không có? …pe… Thủ. Hữu. Sinh. Khi cái gì không có thì già chết không có?”²⁷⁰

Atha kho bhikkhave sutavato ariyasāvakassa aparappaccayā ñāṇamevettha hoti “imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati, avijjāya asati saṅkhārā na honti, saṅkhāresu asati viññāṇaṃ na hoti, viññāṇe asati nāmarūpaṃ na hoti, nāmarūpe asati saḷāyatanaṃ na hoti. Pe. Jātiyā asati jarāmaraṇaṃ na hotī”ti. So evaṃ pajānāti “evamayaṃ loko nirujjhatī”ti.

Này các tỳ-kheo, vị Thánh đệ tử có học có trí về việc này, không nương vào người khác: “Khi cái này không có, cái kia không có; do cái này diệt, cái kia diệt. Khi vô minh không có, hành không có; khi hành không có, thức không có; khi thức không có, danh–sắc không có; khi danh–sắc không có, sáu xứ không có. …pe… Khi sinh không có, già chết không có.” Vị ấy biết rõ như thế: “Thế gian này diệt như vậy.”²⁷⁰

Yato kho bhikkhave ariyasāvako evaṃ lokassa samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati bhikkhave ariyasāvako diṭṭhisampanno itipi, dassanasampanno itipi, āgato imaṃ saddhammaṃ itipi, passati imaṃ saddhammaṃ itipi, sekkhena ñāṇena samannāgato itipi, sekkhāya vijjāya samannāgato itipi, dhammasotaṃ samāpanno itipi, ariyo nibbedhikapañño itipi, amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhati itipīti.²⁷⁰

Này các tỳ-kheo, khi vị Thánh đệ tử biết đúng như thật sự sinh khởi và sự diệt của thế gian như vậy, vị ấy được gọi là người đầy đủ chánh kiến, người đầy đủ tri kiến, người đã đến với Chánh pháp này, người thấy Chánh pháp này, người đầy đủ trí của bậc hữu học, người đầy đủ minh của bậc hữu học, người đã nhập dòng Pháp, bậc Thánh có tuệ thấu suốt, người đứng chạm cửa bất tử.

Aparappaccayāti na parappaccayena, aññassa apattiyāyetvā attapaccakkhañāṇamevassa ettha hotīti.²⁷¹

“Không nương vào người khác”: không nhờ người khác làm duyên, không dựa vào sự tin tưởng nơi người khác; ở đây, vị ấy có chính trí tự mình trực chứng.

Na parappaccayenāti parassa asaddahanena.²⁷²

“Không nhờ người khác làm duyên”: không dựa vào việc tin lời người khác.

Nghĩa là: Này các tỳ-kheo, trong dòng tâm của vị Thánh đệ tử của Ta, người đa văn nhờ hai loại hiểu biết — hiểu biết do học, gọi là āgamasuta, và hiểu biết do thực hành, gọi là adhigamasuta — không sinh ý nghĩ này: “Thế nào, khi pháp nào hiện hữu thì pháp nào sinh khởi? Do pháp nào sinh khởi thì pháp nào sinh khởi?

Khi pháp nào hiện hữu thì các hành sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì thức sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì danh–sắc sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì sáu xứ sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì xúc sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì thọ sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì ái sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì thủ sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì hữu sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì sinh sinh khởi? Khi pháp nào hiện hữu thì già chết sinh khởi?”

Ý nghĩ như thế không sinh khởi. Này các tỳ-kheo, thật ra, trong dòng tâm của vị Thánh đệ tử của Ta, người đa văn nhờ hai loại hiểu biết — hiểu biết do học, gọi là āgamasuta, và hiểu biết do thực hành, gọi là adhigamasuta — không dựa vào người nào khác để tin tưởng, chỉ có trí tự mình —

trực tiếp thấu biết và thấy mối liên hệ nhân–quả, tức pháp duyên khởi theo chiều thuận ở đây, sinh khởi: trí không nương vào người khác, aparappaccayañāṇa, tức trí tự mình trực chứng, attapaccakkhañāṇa.

“Khi pháp nhân này hiện hữu, pháp quả này sinh khởi; do pháp nhân này sinh khởi, pháp quả này sinh khởi. Khi vô minh hiện hữu, các hành sinh khởi; khi các hành hiện hữu, thức sinh khởi; khi thức hiện hữu, danh–sắc sinh khởi; khi danh–sắc hiện hữu, sáu xứ sinh khởi; khi sáu xứ hiện hữu, xúc sinh khởi; khi xúc hiện hữu, thọ sinh khởi; khi thọ hiện hữu, ái sinh khởi; khi ái hiện hữu, thủ sinh khởi; khi thủ hiện hữu, hữu sinh khởi; khi hữu hiện hữu, sinh sinh khởi; khi sinh hiện hữu, già cùng chết sinh khởi.”

Chỉ có sự hiểu biết như thế sinh khởi. Vị Thánh đệ tử của Ta biết một cách phân minh bằng trí không nương vào người khác, tức trí tự mình trực chứng, rằng: “Thế giới các hành này sinh khởi như vậy.”

Này các tỳ-kheo, trong dòng tâm của vị Thánh đệ tử của Ta, người đa văn nhờ hai loại hiểu biết — hiểu biết do học, gọi là āgamasuta, và hiểu biết do thực hành, gọi là adhigamasuta — không sinh ý nghĩ này: “Thế nào, khi pháp nào không hiện hữu thì pháp nào không sinh khởi? Do pháp nào diệt — theo nghĩa diệt không còn sinh lại — thì pháp nào diệt?

Khi pháp nào không hiện hữu thì các hành không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì thức không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì danh–sắc không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì sáu xứ không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì xúc không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì thọ không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì ái không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì thủ không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì hữu không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì sinh không sinh khởi? Khi pháp nào không hiện hữu thì già cùng chết không sinh khởi?”

Ý nghĩ như thế không sinh khởi. Này các tỳ-kheo, thật ra, trong dòng tâm của vị Thánh đệ tử của Ta, người đa văn nhờ hai loại hiểu biết — hiểu biết do học, gọi là āgamasuta, và hiểu biết do thực hành, gọi là adhigamasuta — không dựa vào người nào khác để tin tưởng, ở đây chỉ có trí về sự cắt đứt, chấm dứt mối liên hệ nhân–quả, tức duyên khởi theo chiều nghịch —

sinh khởi: trí không nương vào người khác, aparappaccayañāṇa, tức trí tự mình trực chứng, attapaccakkhañāṇa, tự mình trực tiếp thấu biết và thấy pháp duyên khởi ấy.

“Khi pháp nhân này không hiện hữu, pháp quả này không sinh khởi. Do pháp nhân này diệt — theo nghĩa diệt không còn sinh lại — pháp quả này diệt — theo nghĩa diệt không còn sinh lại.

Khi vô minh không hiện hữu, các hành không sinh khởi; khi các hành không hiện hữu, thức không sinh khởi; khi thức không hiện hữu, danh–sắc không sinh khởi; khi danh–sắc không hiện hữu, sáu xứ không sinh khởi; khi sáu xứ không hiện hữu, xúc không sinh khởi; khi xúc không hiện hữu, thọ không sinh khởi; khi thọ không hiện hữu, ái không sinh khởi; khi ái không hiện hữu, thủ không sinh khởi; khi thủ không hiện hữu, hữu không sinh khởi; khi hữu không hiện hữu, sinh không sinh khởi; khi sinh không hiện hữu, già cùng chết không sinh khởi.”

Chỉ có sự hiểu biết như thế sinh khởi. Vị Thánh đệ tử của Ta biết một cách phân minh bằng trí không nương vào người khác, tức trí tự mình trực chứng, rằng: “Thế giới các hành này diệt như vậy, theo nghĩa diệt không còn sinh lại.”

Này các tỳ-kheo, khi vị Thánh đệ tử của Ta biết một cách phân minh, đúng như thật, không sai lệch, trình tự sinh và trình tự diệt của thế giới các hành như vậy bằng trí không nương vào người khác, tức trí tự mình trực chứng, thì vị ấy được gọi là người đầy đủ chánh kiến đúng đắn; người đầy đủ tri kiến đúng đắn; người đã đến với thiện pháp được gọi là Chánh pháp này; người thấy thiện pháp được gọi là Chánh pháp này; người đầy đủ trí hữu học, trí của người đang tu tập; người đầy đủ minh hữu học, minh của người đang tu tập; người đã khéo nhập dòng pháp được gọi là dhammasota; người đầy đủ tuệ thấu suốt, nibbedhikapaññā, thanh tịnh, cao quý — tức tuệ minh sát và tuệ đạo — có khả năng xuyên phá, tiêu trừ khối phiền não; và người đã đến, đứng nơi cửa Niết-bàn bất tử.²⁷⁰

Vì Đức Phật giảng chánh kiến bắt đầu từ trí phân định danh–sắc, nên Ngài giảng chánh kiến bằng cách bao gồm cả hai: chánh kiến minh sát hiệp thế và chánh kiến đạo siêu thế.²⁷³

Do đó, đối với nghĩa của “hữu học” trong kinh này:

Sekkho'ti puthujjanakalyāṇakena saddhiṃ satta ariyā tisso sikkhā sikkhantīti sekkhā.²⁷⁴

“Hữu học”: bảy hạng Thánh cùng với phàm nhân hiền thiện đang học ba học nên được gọi là những bậc hữu học.

Theo lời giải của chú giải này, bảy hạng Thánh ở dưới cùng với phàm nhân hiền thiện được gọi là các bậc hữu học vì còn đang thực hành ba học cao quý: giới, định và tuệ —

do đó, hãy ghi nhận rằng danh sách các bậc hữu học này cũng bao gồm phàm nhân hiền thiện đầy đủ tri kiến chánh kiến minh sát.

Trong kinh này, chính Đức Phật xác nhận rằng những thiện nhân Thánh hữu học cùng với phàm nhân hiền thiện tự mình trực tiếp thấu biết và thấy trình tự sinh của thế giới các hành, gọi là lokasamudaya, và trình tự diệt của thế giới các hành, gọi là lokanirodha, bằng trí không nương vào người khác, tức trí tự mình trực chứng, được gọi là chánh kiến minh sát và chánh kiến đạo. Tương tự, trong Tam tạng cũng có những lời các đệ tử xác nhận với nhau khi cùng thảo luận về sự sinh khởi và sự diệt của thế gian. Ở đây, xin tiếp tục trình bày một số trích đoạn từ kinh Kosambi.

Trích kinh Kosambi

Một thời, các vị đại trưởng lão Musila, Paviṭṭha, Nārada và Ānanda đang trú tại tu viện Ghositārāma ở Kosambī. Khi ấy, Tôn giả Paviṭṭha bắt đầu đặt câu hỏi với Tôn giả Musila, và Tôn giả Musila trả lời. Những câu hỏi và lời đáp như sau:

Aññatreva āvuso musila saddhāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā atthāyasmato musilassa paccattameva ñāṇaṃ “jātipaccayā jarāmaraṇa”nti.

Hiền giả Musila, ngoài lòng tin, ngoài sự tán đồng, ngoài điều được nghe truyền lại, ngoài suy xét về phương diện lý lẽ, ngoài sự chấp nhận một quan điểm sau khi suy ngẫm, hiền giả Musila có trí tự mình biết rằng: “Do sinh làm duyên, có già chết” chăng?

Aññatreva āvuso paviṭṭha saddhāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā ahametaṃ jānāmi ahametaṃ passāmi “jātipaccayā jarāmaraṇa”nti.²⁷⁵

Hiền giả Paviṭṭha, ngoài lòng tin, ngoài sự tán đồng, ngoài điều được nghe truyền lại, ngoài suy xét về phương diện lý lẽ, ngoài sự chấp nhận một quan điểm sau khi suy ngẫm, tôi biết điều này, tôi thấy điều này: “Do sinh làm duyên, có già chết.”

Thero pana pañcapi etāni kāraṇāni paṭikkhipitvā paccakkhañāṇena paṭividdhabhāvaṃ pucchanto aññatreva āvuso musila saddhāyātiādimāha.²⁷⁶

Vị trưởng lão, gạt bỏ cả năm căn cứ ấy và hỏi về việc đã thông đạt bằng trí trực chứng, nói lời bắt đầu bằng: “Hiền giả Musila, ngoài lòng tin…”

Hỏi — Hiền giả Musila:

1. Saddhā: tin tưởng, nương dựa vào người khác;
2. Ruci: sự ưa thích riêng của mình có được chỉ nhờ suy nghĩ;
3. Anussava: điều được nghe gián tiếp từ người khác;
4. Ākāraparivitakka: suy xét, nghĩ ngợi về phương diện, lý lẽ;
5. Diṭṭhinijjhānakkhanti: lấy quan điểm có được chỉ nhờ suy nghĩ làm đầu, rồi suy xét chăm chú và chấp nhận.

Ngoài năm điều ấy, Tôn giả Musila có trí trực chứng biết rằng do sinh làm nhân duyên, già chết sinh khởi chăng? Ngài đã hỏi như vậy.

Đáp — Hiền giả Paviṭṭha:

1. Saddhā: tin tưởng, nương dựa vào người khác;
2. Ruci: sự ưa thích riêng của mình có được chỉ nhờ suy nghĩ;
3. Anussava: điều được nghe gián tiếp từ người khác;
4. Ākāraparivitakka: suy xét, nghĩ ngợi về phương diện, lý lẽ;
5. Diṭṭhinijjhānakkhanti: lấy quan điểm có được chỉ nhờ suy nghĩ làm đầu, rồi suy xét chăm chú và chấp nhận.

Bằng trí trực chứng khác với năm điều ấy, tôi biết điều này, tôi thấy điều này: do sinh làm nhân duyên, già chết sinh khởi. Ngài đã trả lời như vậy.²⁷⁷

Ngài hỏi tương tự cho đến sự sinh khởi của hành do vô minh, và vị kia cũng đáp tương tự. Sau đó, Ngài tiếp tục hỏi về trình tự diệt của thế giới các hành.

Aññatreva āvuso musila saddhāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā atthāyasmato musilassa paccattameva ñāṇaṃ “jātinirodhā jarāmaraṇanirodho”ti. Aññatreva āvuso paviṭṭha saddhāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā ahametaṃ jānāmi ahametaṃ passāmi “jātinirodhā jarāmaraṇanirodho”ti.²⁷⁸

Hiền giả Musila, ngoài lòng tin, ngoài sự tán đồng, ngoài điều được nghe truyền lại, ngoài suy xét về phương diện lý lẽ, ngoài sự chấp nhận một quan điểm sau khi suy ngẫm, hiền giả Musila có trí tự mình biết rằng: “Do sinh diệt, già chết diệt” chăng? — Hiền giả Paviṭṭha, ngoài lòng tin, ngoài sự tán đồng, ngoài điều được nghe truyền lại, ngoài suy xét về phương diện lý lẽ, ngoài sự chấp nhận một quan điểm sau khi suy ngẫm, tôi biết điều này, tôi thấy điều này: “Do sinh diệt, già chết diệt.”

Hỏi — Hiền giả Musila:

1. Saddhā: tin tưởng, nương dựa vào người khác;
2. Ruci: sự ưa thích riêng của mình có được chỉ nhờ suy nghĩ;
3. Anussava: điều được nghe gián tiếp từ người khác;
4. Ākāraparivitakka: suy xét, nghĩ ngợi về phương diện, lý lẽ;
5. Diṭṭhinijjhānakkhanti: lấy quan điểm có được chỉ nhờ suy nghĩ làm đầu, rồi suy xét chăm chú và chấp nhận.

Ngoài năm điều ấy, Tôn giả Musila có trí trực chứng biết rằng: “Do sinh diệt theo nghĩa diệt không còn sinh lại, già chết diệt theo nghĩa diệt không còn sinh lại” chăng? Ngài đã hỏi như vậy.

Đáp — Hiền giả Paviṭṭha:

1. Saddhā: tin tưởng, nương dựa vào người khác;
2. Ruci: sự ưa thích riêng của mình có được chỉ nhờ suy nghĩ;
3. Anussava: điều được nghe gián tiếp từ người khác;
4. Ākāraparivitakka: suy xét, nghĩ ngợi về phương diện, lý lẽ;
5. Diṭṭhinijjhānakkhanti: lấy quan điểm có được chỉ nhờ suy nghĩ làm đầu, rồi suy xét chăm chú và chấp nhận —

bằng trí trực chứng khác với năm điều ấy, tôi biết điều này, tôi thấy điều này: “Do sinh diệt theo nghĩa diệt không còn sinh lại, già chết diệt theo nghĩa diệt không còn sinh lại.” Ngài đã trả lời như vậy.²⁷⁸

Ngài hỏi theo cùng một mẫu cho đến “do vô minh diệt, hành diệt”, và vị kia cũng đáp theo cùng một mẫu. Ở đây, xin tiếp tục trình bày các lời giải của chú giải và phụ chú giải.

1. Saddhā — Lòng tin: Có người tin lời của người khác và nắm lấy rằng: “Điều người này nói nhất định là sự thật.” Người như thế chỉ nương tựa, tin tưởng vào người khác; chỉ biết bằng sự hiểu biết của người khác; con đường của họ dừng lại nơi lời nói của người khác. Đó là người không phân tích, khảo sát đúng sai.

2. Ruci — Sự tán đồng theo ý mình: Một người khác ngồi tự suy nghĩ về một vấn đề. Người ấy suy xét theo ý thích riêng rằng: “Vấn đề này hẳn là như thế; không thể theo một cách khác”, rồi tán đồng vấn đề ấy. Không nương vào lòng tin nơi người khác, tự mình tán đồng đúng theo điều đã suy nghĩ theo ý thích riêng và nắm lấy vấn đề ấy là sự thật.

3. Anussava — Nghe truyền lại: Có người đã nghe truyền qua nhiều lớp rằng: “Vấn đề này xuất hiện như thế nào? Vì sao vấn đề này sinh khởi? Vấn đề này xuất hiện như thế này; vấn đề này sinh khởi do nguyên nhân này”, v.v. Người ấy nắm một vấn đề là sự thật do nghe gián tiếp từ người khác: “Từ thời xa xưa đã có lời được nghe truyền lại như thế; lời này là sự thật; vấn đề này là sự thật.” Đây cũng là một hạng người có con đường dừng lại nơi lời nói của người khác.

4. Ākāraparivitakka — Suy xét về phương diện lý lẽ: Một người khác, trong lúc suy nghĩ rằng “vấn đề này hẳn là như thế”, thấy trong tâm hiện lên một điều do chính mình hình dung, đúng theo đối tượng đã nghĩ đến. Người ấy nắm vấn đề đó là sự thật qua phương diện do chính mình tưởng tượng, suy xét: “Điều hiện lên này có tồn tại.” Người ấy không thực hành, chỉ dừng lại ở suy nghĩ suông.

5. Diṭṭhinijjhānakkhanti — Chấp nhận một quan điểm sau khi suy ngẫm: Một người khác, khi suy nghĩ về một vấn đề, bám chặt và tác ý rằng: “Vấn đề này, đúng theo điều đã suy nghĩ như thế, nhất định có một kết quả nào đó; không thể theo trường hợp khác là không có kết quả.”²⁷⁹ Đối với người bám chặt, tác ý như thế, một quan điểm đã được quyết định và nắm giữ kiên cố, gọi là abhinivesa, sinh khởi. Trong khi người ấy lấy quan điểm đó suy nghĩ chăm chú về vấn đề, như thể trực tiếp chứng kiến, sự tán đồng, hài lòng và chấp nhận đối với ý nghĩ ấy sinh khởi. Người ấy cho rằng: “Vấn đề này quả thật có tồn tại” —

và lấy quan điểm có được chỉ nhờ suy nghĩ làm đầu, suy xét chăm chú rồi hài lòng chấp nhận vấn đề ấy. Đó là diṭṭhinijjhānakkhanti.²⁸⁰

Vị hỏi đã hỏi rằng: đối với trình tự sinh của thế giới các hành, gọi là lokasamudaya, tức pháp duyên khởi theo chiều thuận; và trình tự diệt của thế giới các hành, gọi là lokanirodha, tức pháp duyên khởi theo chiều nghịch — sau khi loại bỏ năm căn cứ trên là lòng tin, sự tán đồng, nghe truyền lại, suy xét về phương diện lý lẽ và chấp nhận một quan điểm sau khi suy ngẫm — hiền giả có biết, có thấy bằng trí trực chứng chăng?

Vị đáp cũng trình bày rằng mình biết và thấy trình tự sinh và trình tự diệt của thế giới các hành chỉ bằng trí trực chứng khác với năm căn cứ ấy. Trong mười hai chi duyên khởi thuộc câu trả lời mà chính đại trưởng lão Musila xác nhận: “Tôi biết, tôi thấy bằng trí trực chứng”, theo lời dạy bắt đầu bằng purimakammabhavasmiṃ moho avijjā — “Trong nghiệp hữu trước, si là vô minh” — được giảng tại trang 50 v.v. của Paṭisambhidāmagga:²⁸¹

1. Tập hợp pháp thuộc thời kỳ quá khứ, gồm vô minh và hành;
2. Tập hợp pháp thuộc thời kỳ hiện tại, từ thức cho đến nghiệp hữu;
3. Tập hợp pháp thuộc thời kỳ vị lai, gồm sinh và già chết.

Vì bao gồm ba nhóm pháp theo thời kỳ ấy, quý thiện nhân muốn gọi các chi duyên khởi đó là pháp thuộc thời kỳ quá khứ, pháp thuộc thời kỳ hiện tại, pháp thuộc thời kỳ vị lai thì cứ gọi như vậy. Hoặc, theo lời dạy bắt đầu bằng jātā avijjā paccuppannā — “Vô minh đã sinh là hiện tại” — ở phần trí sinh diệt, trang 52 của Paṭisambhidāmagga, nếu muốn gọi tất cả là pháp hiện tại, paccuppannadhamma, thì cũng cứ gọi như vậy.²⁸² Dù gọi thế nào:

1. Trong phần minh sát đi trước Thánh đạo, được gọi là đạo niệm xứ trong giai đoạn trước;
2. Và tại sát-na Thánh đạo;

cần nỗ lực để tự mình trực tiếp thấu biết và thấy mười hai chi duyên khởi ấy bằng trí trực chứng được giảng dưới nhiều tên như trí tùy giác, trí thông đạt, đạt tri, thẩm tri, đoạn tri, chánh kiến minh sát, chánh kiến đạo, trí không nương vào người khác, trí tự mình trực chứng — như người có mắt thấy các cảnh sắc khác nhau bằng nhãn thức. Đức Phật cũng giảng rằng chỉ khi biết như thế, thấy như thế, mới có thể đạt Thánh đạo đưa đến đoạn tận các lậu hoặc.²⁸³ Chỉ sau khi tự mình trực tiếp thấu biết và thấy như thế bằng trí trực chứng, mới đem phương pháp áp dụng vào quá khứ và vị lai chưa thấy, rồi quán bằng trí tùy suy.

Hãy suy xét và cân nhắc

Yaṃ kiñci rāhula rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṃ

yathābhūtaṃ sammappaññāya passati.²⁸⁴

Này Rāhula, bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao quý, xa hay gần, tất cả sắc ấy, vị ấy thấy đúng như thật bằng chánh tuệ như sau: “Đây không phải của tôi; đây không phải là tôi; đây không phải tự ngã của tôi.”

Sammappaññāya passatīti saha vipassanāya maggapaññāya suṭṭhu passati.²⁸⁵

“Thấy bằng chánh tuệ”: khéo thấy bằng tuệ đạo cùng với tuệ minh sát.

Trong kinh này, Đức Phật chỉ dạy Tôn giả Rāhula quán năm thủ uẩn hiện hữu theo mười một phương diện trong ba thời quá khứ, vị lai, hiện tại và hai dòng bên trong, bên ngoài, bằng chánh tuệ, đúng như thật, không sai lệch: “Đây không phải của tôi; đây không phải là tôi; đây không phải tự ngã của tôi”, tức là vô thường, khổ và vô ngã. Chú giải cũng làm rõ rằng “quán bằng chánh tuệ” có nghĩa là quán để khéo thấy bằng tuệ Thánh đạo cùng với tuệ minh sát.

Theo lời giải này, hãy ghi nhận rằng sammappaññā — tuệ tốt đẹp, đúng đắn — chỉ tuệ minh sát và tuệ đạo. Ý nghĩa là: hãy quán các thủ uẩn quá khứ, vị lai, hiện tại v.v. là vô thường, khổ, vô ngã bằng cả tuệ minh sát lẫn tuệ Thánh đạo. Khi quán như thế, tuệ minh sát và tuệ đạo ấy là trí tùy suy hay trí trực chứng? Vị soạn phụ chú giải giải thích như sau:

Samma. Pe. Passatīti pubbabhāge vipassanāñāṇena sammasanavasena, maggakkhaṇe abhisamayavasena suṭṭhu attapaccakkhena ñāṇena passati.²⁸⁶

“Chánh…pe…thấy”: trong giai đoạn trước, nhờ trí minh sát theo cách thẩm sát; tại sát-na đạo, theo cách hiện quán, vị ấy khéo thấy bằng trí tự mình trực chứng.

Trong phần minh sát đi trước Thánh đạo, vị ấy khéo quán thấy bằng trí tự mình trực chứng, tức trí chánh kiến minh sát sinh do quán, tu tập và suy xét các thủ uẩn — như năm thủ uẩn quá khứ, năm thủ uẩn vị lai — bằng cách đặt chúng lên cỗ xe của các đặc tính. Tại sát-na Thánh đạo, vị ấy khéo quán thấy bằng trí tự mình trực chứng, tức chánh kiến đạo, do thấu biết các thủ uẩn quá khứ, vị lai ấy theo nghĩa thông đạt không mê mờ: đoạn trừ si đang che phủ, khiến không biết các thủ uẩn ấy. Lời phụ chú giải giải thích như vậy.

Trí chánh kiến minh sát quán, tu tập và suy xét các thủ uẩn như thủ uẩn quá khứ, thủ uẩn vị lai bằng cách đặt chúng lên cỗ xe của các đặc tính được giải là trí tự mình trực chứng. Tương tự, trí chánh kiến đạo cũng được giải là trí tự mình trực chứng. Vị soạn phụ chú giải giải thích như thế chính là đại trưởng lão Dhammapāla, được gọi là Ācariya Dhammapāla. Lại nữa:

Atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesañca samudayādike paccakkhe katvā dassanaṃ…²⁸⁷

Mà là trực tiếp thấy sắc v.v. cùng sự sinh khởi v.v. của chúng, như thấy các cảnh sắc bằng nhãn thức…

Avijjāsamudayāti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhavirodhī hi atthibhāvo hoti, tasmā nirodhe asati atthibhāvo hoti, tasmā purimabhavasiddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpassa samudayo rūpassa uppādo hotīti attho. Taṇhāsamudayā kammasamudayāti etthāpi eseva nayo.²⁸⁸

“Do vô minh sinh khởi”: có nghĩa là do vô minh sinh, do vô minh hiện hữu. Sự hiện hữu đối lập với sự diệt; vì vậy, khi không có sự diệt thì có sự hiện hữu. Do đó, khi vô minh đã thành tựu trong hữu trước hiện hữu, trong hữu này có sự sinh khởi của sắc, sự phát sinh của sắc: đó là ý nghĩa. Tại những chỗ “do ái sinh khởi”, “do nghiệp sinh khởi”, cũng theo cùng phương pháp ấy.

Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato.²⁸⁹

“Do vô minh diệt, sắc diệt”: do vô minh diệt không còn sinh lại bởi trí đạo cao nhất, sắc vị lai diệt không còn sinh lại, vì khi duyên không có thì sắc ấy không có.

Tương tự như người có mắt thấy các cảnh sắc bằng nhãn thức:

1. Năm thủ uẩn hiện hữu theo mười một phương diện: quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, thô, tế, hạ liệt, cao quý, xa và gần;
2. (a) Thực tính sinh khởi của các thủ uẩn hiện tại, bắt đầu bằng năm uẩn tái tục, do các pháp nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp đã được vun bồi trong đời quá khứ khi tạo lập nghiệp hữu sinh khởi và hiện hữu; (b) thực tính sinh khởi của các pháp quả là năm thủ uẩn vị lai do các pháp nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp được vun bồi trong đời hiện tại sinh khởi và hiện hữu; (c) thực tính sinh khởi của các thủ uẩn ấy, tức bắt đầu sinh, đặc tính phát sinh, nibbattilakkhaṇa;
3. (a) Thực tính diệt, nirodha, tức atthaṅgama: do các pháp nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp diệt không còn khả năng sinh lại bởi A-la-hán đạo, tức diệt theo nghĩa anuppādanirodha, các thủ uẩn quả vị lai cũng diệt không còn khả năng sinh lại vào lúc các uẩn viên tịch, tức diệt theo nghĩa anuppādanirodha; (b) sự hoại diệt, bhaṅga, được gọi là đặc tính biến hoại, vipariṇāmalakkhaṇa, của các thủ uẩn ấy, tức thực tính diệt, nirodha, atthaṅgama.

Vị soạn phụ chú giải Saṃyutta viết rằng hành giả biết và thấy những thực tính sinh, diệt — samudaya, nirodha, tức atthaṅgama — ấy bằng trí trực chứng cũng chính là đại trưởng lão Dhammapāla, được gọi là Ācariya Dhammapāla. Lại nữa:

Nayadassanavasena vā evaṃ vuttaṃ. Paṭhamañhi paccuppannadhammānaṃ udayabbayaṃ disvā atha atītānāgate nayaṃ neti.²⁹⁰

Hoặc, nói như vậy là theo cách chỉ dẫn phương pháp. Bởi trước tiên, sau khi thấy sinh diệt của các pháp hiện tại, vị ấy mới đem phương pháp áp dụng vào quá khứ và vị lai.

Một cách khác: giải thích như thế theo nayadassana, tức cách chỉ dẫn phương pháp. Trước hết, đối với các pháp hiện tại:

1. (a) Thấy sự sinh khởi, udaya, của các thủ uẩn quả, bắt đầu bằng năm uẩn tái tục hiện tại, do các pháp nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp đã được vun bồi trong đời quá khứ khi tạo lập nghiệp hữu sinh khởi và hiện hữu; (b) thấy sự sinh khởi, udaya, của các thủ uẩn quả vị lai do các pháp nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp được vun bồi trong hiện tại sinh khởi và hiện hữu; (c) thấy thực tính diệt, vaya, tức sự diệt không còn sinh lại của các thủ uẩn quả vị lai vào lúc các uẩn viên tịch, do các pháp nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp diệt không còn sinh lại bởi A-la-hán đạo. Đó là thấy sinh diệt theo nhân duyên, paccayato udayabbayadassana —

2. Thấy sinh diệt theo sát-na, khaṇato udayabbayadassana, tức quán thấy sự sinh và diệt theo sát-na của các thủ uẩn quả — và nhân.

Vị soạn Mahāṭīkā giải thích rằng chỉ sau khi quán thấy hai loại sinh diệt ấy bằng trí trực chứng, mới đem phương pháp áp dụng vào quá khứ và vị lai chưa thấy, rồi quán: “Cũng theo phương pháp ấy.” Vị ấy cũng chính là đại trưởng lão Dhammapāla, được gọi là Ācariya Dhammapāla.

Do đó, quý thiện nhân đang mong cầu Niết-bàn hãy suy xét, cân nhắc với niệm và tỉnh giác tương ưng trí rằng: vị soạn phụ chú giải không giải thích phải quán tất cả quá khứ và vị lai chỉ bằng trí tùy suy, hoàn toàn không có trí trực chứng, bằng cách suy luận, phỏng đoán và ước lượng mơ hồ.

Lời nói cao quý nhất

Yaṃ buddho bhāsate vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā; dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā.²⁹¹

Lời Đức Phật nói, an ổn, đưa đến Niết-bàn và chấm dứt khổ, thật là lời cao quý nhất trong các lời.

Buddho: Đức Phật, bậc tự mình thấu biết và thấy bốn sự thật cao quý bằng trí tự giác, không nhờ một vị thầy giúp đỡ; đồng thời khiến những chúng sinh đáng được dẫn dắt, ví như các đóa sen, gồm trời, người và Phạm thiên, thấu biết và thấy bốn sự thật cao quý ấy bằng trí trực chứng, nên được danh hiệu Buddha. Nibbānapattiyā: để trực tiếp đạt đến cảnh bằng trí trực chứng, tức pháp Niết-bàn cao quý, đại giới vô vi, giới tịch tịnh, nơi an tịnh hoàn toàn khỏi mọi sức nóng của phiền não. Dukkhassa: của khổ luân hồi thuộc ba cõi, tức ba hữu, ba cảnh giới được gọi là dục, sắc và vô sắc. Antakiriyāya: để làm nên chỗ kết thúc, giới hạn cuối cùng bằng việc các uẩn viên tịch, lắng diệt, chấm dứt cuộc khổ. Khemaṃ: là nơi và con đường đoạn tận, an tịnh mọi nguy hiểm và khổ đau. Yaṃ vācaṃ: lời pháp được gọi là thiện pháp dẫn ra khỏi vòng luân hồi, niyyānikadhamma. Bhāsate: với bi đi đầu và tâm từ, Ngài đã thuyết giảng, chỉ bày và giáo huấn. Sā vācā: lời pháp ấy, được gọi là thiện pháp dẫn ra khỏi vòng luân hồi. Vācānaṃ: trong tất cả các lời nói. Uttamā: là lời vượt trội nhất, cao quý nhất.²⁹²

Với dòng lời, dòng pháp trình bày đến đây, xin kết thúc phần Về trí trực chứng và trí tùy suy. Nếu quý thiện nhân có thể hoan hỷ chấp nhận những lời giải thích này, hy vọng quý vị cũng sẽ có thể chấp nhận những lời giải thích liên hệ với kinh Bhaddekaratta.

Giải thích kinh Bhaddekaratta — Một đêm tốt lành

Trong năm bộ Nikāya, ở phẩm Vibhaṅga thuộc Uparipaṇṇāsa của Majjhimanikāya có bốn bài kinh mang tên Bhaddekaratta — Một đêm tốt lành. Trong đó, kinh Bhaddekaratta thứ nhất do chính Đức Phật Chánh Đẳng Giác, bậc nhất thiết trí, thuyết; đó là kinh do bậc Chánh Đẳng Giác nói, sammāsambuddhabhāsitasutta.

Bài kinh thứ hai do chính Tôn giả Ānanda thuyết.

Bài kinh thứ ba do đại trưởng lão Mahākaccāna thuyết.

Bài kinh thứ tư cũng là kinh do bậc Chánh Đẳng Giác thuyết, được hình thành liên hệ với trưởng lão Lomasakaṅgiya.

Trong các bài kinh thứ nhất, thứ hai và thứ tư, ý nghĩa Bhaddekaratta — Một đêm tốt lành — được giải thích theo phương pháp năm uẩn; trong bài kinh thứ ba, được giải thích theo phương pháp mười hai xứ.

Trong những bài kinh ấy, vị tỳ-kheo thực hành đề mục tu tập minh sát suốt ngày đêm, bằng bảy phép quán bắt đầu bằng quán vô thường, đối với năm uẩn hoặc mười hai xứ cùng các nhân của chúng, hiện hữu trong ba thời quá khứ, vị lai, hiện tại và hai dòng bên trong, bên ngoài, thấu đến hiện tại theo sát-na, được gọi là vị tỳ-kheo có một đêm tốt lành; đêm ấy được gọi là một đêm tốt lành.

Quý hành giả thiện nhân, nếu cũng muốn trở thành một hành giả ưu tú, cao quý có một đêm tốt lành, cần thực hành đề mục tu tập minh sát suốt ngày đêm, bằng bảy phép quán bắt đầu bằng quán vô thường, đối với năm uẩn và mười hai xứ cùng các nhân của chúng, hiện hữu trong ba thời và hai dòng. Trong bộ sách này, nhằm trở thành vị tỳ-kheo có một đêm tốt lành, lấy việc thấu biết và thấy năm uẩn = mười hai xứ = danh–sắc bằng ba loại trí tuệ liễu tri làm phương hướng, sẽ lần lượt giải thích công việc tu tập chỉ và minh sát theo con đường niệm hơi thở, cho đến quả A-la-hán.

Kinh Bhaddekaratta

Trong các kinh Bhaddekaratta, sau khi thuyết bốn bài kệ nêu tóm lược, ý nghĩa của các bài kệ ấy được tiếp tục giải thích. Bốn bài kệ như sau:

1. Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ; yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

Không nên chạy theo quá khứ, không nên mong chờ vị lai; điều đã qua đã được bỏ lại, còn vị lai chưa đến.

2. Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati; asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

Đối với pháp hiện tại, ai quán sát ngay nơi này, nơi kia, người trí hãy làm tăng trưởng điều ấy: không bị cuốn đi, không bị lay chuyển.

3. Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve; na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

Ngay hôm nay cần nhiệt tâm nỗ lực; ai biết ngày mai cái chết sẽ đến? Quả thật, chúng ta không có sự hẹn ước với Tử thần cùng đại quân ấy.

4. Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ; taṃ ve “bhaddekaratto”ti, santo ācikkhate muni.

Người sống như vậy, nhiệt tâm, ngày đêm không biếng nhác, bậc Mâu-ni tịch tịnh thật gọi người ấy là “người có một đêm tốt lành”.²⁹³

Ý nghĩa của các bài kệ trên như sau:

1. (a) Vì năm uẩn quá khứ (= mười hai xứ) đã diệt mất, không nên chạy theo năm uẩn quá khứ (= mười hai xứ) bằng ái và kiến, chấp là “ta, của ta”. (b) Vì năm uẩn vị lai (= mười hai xứ) chưa đến, chưa sinh khởi, cũng không nên mong chờ, khao khát năm uẩn vị lai (= mười hai xứ) bằng ái và kiến.

2. Thiện nhân có trí quán, tu tập và suy xét pháp là năm uẩn hiện tại (= mười hai xứ), bằng bảy phép quán bắt đầu bằng quán vô thường: (a) ngay trong từng sát-na đang sinh; (b) đối với từng tập hợp pháp; (c) tại từng nơi, như khu rừng v.v. Vị thiện nhân có trí ấy nên tu tập, nỗ lực làm tăng trưởng nhiều lần trí minh sát không bị ái và kiến cuốn đi, không thể bị chúng cuốn đi thành “ta, của ta”, không bị ái và kiến làm hư hoại. Một cách khác: nên tu tập, nỗ lực nhiều lần đối với Niết-bàn, giới vô vi, giới tịch tịnh, không bị ái và kiến cuốn đi, không thể bị chúng cuốn đi thành “ta, của ta”, không bị ái và kiến làm hư hoại, bằng cách nhập quả định.

3. Để tiếp tục quán minh sát, tu tập và nỗ lực nhiều lần đối với trí minh sát ấy; hoặc, theo cách giải khác, để tu tập, nỗ lực nhiều lần nhập quả định ấy, ngay hôm nay cần tinh cần nỗ lực làm sinh khởi tinh tấn chánh cần, được gọi là ātappa, tương ưng với các trí chỉ và minh sát, có khả năng thiêu đốt phiền não. Ai có thể biết được ngày mai, ngày kia mình sẽ chết hay còn sống? Quả thật, chúng ta không thể kết giao với Tử thần có đông đảo quân binh, không thể đút lót bằng quà tặng, cũng không thể ngăn cản, chống lại bằng quân đội để giao hẹn rằng: “Tôi sẽ chết vào buổi này, ngày này, tháng này, năm này.”

4. Vị tỳ-kheo sống như thế, không biếng nhác, suốt ngày đêm tinh cần nỗ lực làm sinh khởi tinh tấn chánh cần được gọi là ātappa, tương ưng với trí tu tập chỉ và minh sát, có khả năng thiêu đốt phiền não, thật sự được Đức Phật Chánh Đẳng Giác, bậc nhất thiết trí, vị Mâu-ni tối thượng được gọi là Buddha Muni, đã hoàn toàn an tịnh khỏi mọi sức nóng của phiền não, gọi là vị tỳ-kheo có một đêm tốt lành.²⁹³

Cách chạy theo quá khứ

Liên hệ lời chỉ dạy atītaṃ nānvāgameyya — “không nên chạy theo quá khứ” — trong bài kệ thứ nhất ở trên, chính Đức Phật đã giải thích ý nghĩa và thuyết giảng cách chạy theo, cũng như cách không chạy theo quá khứ, như sau:

Kathañca bhikkhave atītaṃ anvāgameti? “Evaṃ rūpo ahosiṃ atītamaddhānan”ti tattha nandiṃ samanvāneti. “Evaṃ vedano. Pe. Evaṃ sañño. Evaṃ saṅkhāro. Evaṃ viññāṇo ahosiṃ atītamaddhānan”ti tattha nandiṃ samanvāneti. Evaṃ kho bhikkhave atītaṃ anvāgameti.²⁹⁴

Này các tỳ-kheo, thế nào là chạy theo quá khứ? Nghĩ rằng: “Trong thời quá khứ, ta đã có sắc như thế”, vị ấy khơi dậy sự đắm thích đối với điều ấy. “Ta đã có thọ như thế. …pe… Có tưởng như thế. Có hành như thế. Trong thời quá khứ, ta đã có thức như thế”, vị ấy khơi dậy sự đắm thích đối với điều ấy. Này các tỳ-kheo, như vậy là chạy theo quá khứ.

Tattha nandiṃ samanvānetīti tesu rūpādīsu taṇhaṃ samanvāneti anupavatteti.²⁹⁵

“Khơi dậy sự đắm thích đối với điều ấy”: khơi dậy, làm tiếp diễn ái đối với sắc v.v. ấy.

Này các tỳ-kheo, thế nào là cứ chạy theo quá khứ?

1. Nghĩ rằng: “Trong thời quá khứ, sắc pháp như thế này đã sinh”, vị ấy làm sinh khởi sự đắm thích, nandi, đối với sắc quá khứ ấy.
2. “Trong thời quá khứ, sự cảm thọ — thọ — như thế này;
3. sự ghi nhận — tưởng — như thế này;
4. tập hợp pháp tâm sở hành có khả năng tạo tác như thế này;
5. sự biết — thức — như thế này đã sinh”, vị ấy làm sinh khởi sự đắm thích, nandi, đối với thức — cùng thọ, tưởng, hành — quá khứ ấy.

Này các tỳ-kheo, như vậy là cứ chạy theo quá khứ.²⁹⁴

Trong lời dạy của Đức Phật ở trên, hãy ghi nhớ thật vững ý chính: nếu làm sinh khởi sự đắm thích, nandi, đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức đã sinh trong quá khứ, thì gọi là cứ chạy theo quá khứ. Lại nữa, đại trưởng lão Mahākaccāna cũng giải thích cách chạy theo quá khứ như sau:

Kathañca āvuso atītaṃ anvāgameti? Iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṃ, iti rūpāti. Tattha chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ. Chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto atītaṃ anvāgameti.²⁹⁶

Này các hiền giả, thế nào là chạy theo quá khứ? “Trong thời quá khứ, mắt của ta đã như thế, các cảnh sắc đã như thế.” Thức bị buộc chặt bởi dục tham đối với những điều ấy. Do thức bị buộc chặt bởi dục tham, vị ấy đắm thích chúng. Đắm thích chúng, vị ấy chạy theo quá khứ.

Này các hiền giả đồng phạm hạnh, thế nào là cứ chạy theo quá khứ?

Nghĩ rằng: “Trong thời quá khứ, sắc thần kinh nhãn của ta đã như thế này; những cảnh sắc của ta đã như thế này”, thức đắm nhiễm, nikanti-viññāṇa, tương ưng với sự ưa muốn, tham luyến — chandarāga — đối với sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc quá khứ ấy sinh khởi. Do pháp biết, tức thức đắm nhiễm ấy, gắn với dục tham, vị ấy hết sức đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc quá khứ. Đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc quá khứ ấy, vị ấy chạy theo quá khứ. (Đối với những xứ còn lại, Ngài cũng thuyết theo cùng một mẫu.)

Trong lời dạy trên cũng vậy, hãy ghi nhớ thêm một lần, ngày càng chắc chắn như đóng đinh: nếu hết sức đắm thích mười hai xứ đã sinh trong thời quá khứ thì gọi là chạy theo quá khứ.

Cách không chạy theo quá khứ

Kathañca bhikkhave atītaṃ nānvāgameti? “Evaṃ rūpo ahosiṃ atītamaddhānan”ti tattha nandiṃ na samanvāneti. “Evaṃ vedano. Pe. Evaṃ sañño. Evaṃ saṅkhāro. Evaṃ viññāṇo ahosiṃ atītamaddhānan”ti tattha nandiṃ na samanvāneti. Evaṃ kho bhikkhave atītaṃ nānvāgameti.²⁹⁷

Này các tỳ-kheo, thế nào là không chạy theo quá khứ? Nghĩ rằng: “Trong thời quá khứ, ta đã có sắc như thế”, vị ấy không khơi dậy sự đắm thích đối với điều ấy. “Ta đã có thọ như thế. …pe… Có tưởng như thế. Có hành như thế. Trong thời quá khứ, ta đã có thức như thế”, vị ấy không khơi dậy sự đắm thích đối với điều ấy. Này các tỳ-kheo, như vậy là không chạy theo quá khứ.

Này các tỳ-kheo, thế nào là không cứ chạy theo quá khứ?

1. Nghĩ rằng: “Trong thời quá khứ, sắc pháp như thế này đã sinh”, vị ấy không làm sinh khởi sự đắm thích, nandi, đối với sắc quá khứ ấy.
2. “Trong thời quá khứ, sự cảm thọ — thọ — như thế này;
3. sự ghi nhận — tưởng — như thế này;
4. tập hợp pháp tâm sở hành có khả năng tạo tác như thế này;
5. sự biết — thức — như thế này đã sinh”, vị ấy không làm sinh khởi sự đắm thích, nandi, đối với thức — cùng thọ, tưởng, hành — quá khứ ấy.

Này các tỳ-kheo, như vậy là không cứ chạy theo quá khứ.²⁹⁷

Lại nữa, đại trưởng lão Mahākaccāna cũng trình bày, giải thích cách không chạy theo quá khứ như sau:

Kathañca āvuso atītaṃ nānvāgameti? Iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṃ, iti rūpāti. Tattha na chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ. Na chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa na tadabhinandati. Na tadabhinandanto atītaṃ nānvāgameti.²⁹⁶

Này các hiền giả, thế nào là không chạy theo quá khứ? “Trong thời quá khứ, mắt của ta đã như thế, các cảnh sắc đã như thế.” Thức không bị buộc chặt bởi dục tham đối với những điều ấy. Do thức không bị buộc chặt bởi dục tham, vị ấy không đắm thích chúng. Không đắm thích chúng, vị ấy không chạy theo quá khứ.

Này các hiền giả đồng phạm hạnh, thế nào là không cứ chạy theo quá khứ?

Nghĩ rằng: “Trong thời quá khứ, sắc thần kinh nhãn như thế này đã từng sinh nơi ta; những cảnh sắc như thế này đã từng sinh”, sự biết, tức thức đắm nhiễm, gắn với sự ưa muốn, tham luyến — dục tham — đối với sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc quá khứ ấy không sinh. Do thức không gắn với dục tham, vị ấy không đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc quá khứ. Không đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc quá khứ ấy, vị ấy không cứ chạy theo quá khứ.²⁹⁶

Đối với những xứ còn lại, Ngài cũng thuyết theo cùng phương pháp. Trong lời dạy này nữa, hãy ghi nhớ thêm rằng: đắm thích mười hai xứ quá khứ thì gọi là cứ chạy theo quá khứ; không đắm thích mười hai xứ quá khứ thì không cứ chạy theo quá khứ.

Những lời giải của Đức Phật và đại trưởng lão Mahākaccāna ở trên chỉ giải thích rằng: làm sinh khởi sự đắm thích, nandi, đối với các pháp sắc, danh gọi là năm uẩn, mười hai xứ quá khứ thì gọi là chạy theo quá khứ; không làm sinh khởi sự đắm thích ấy thì gọi là không chạy theo quá khứ. Đó là những lời dạy chỉ hướng dẫn thực hành để sự đắm thích, nandi, không sinh đối với các uẩn, các xứ quá khứ. Vì chỉ hướng dẫn thực hành để sự đắm thích ấy không sinh, hay để ái và kiến không sinh đối với các uẩn, các xứ quá khứ, nên cần đặc biệt lưu ý, ghi nhớ rằng đây không phải những lời dạy chỉ thị không được quán minh sát các uẩn, xứ, sắc, danh quá khứ.

Cách mong chờ vị lai

Kathañca bhikkhave anāgataṃ paṭikaṅkhati? “Evaṃ rūpo siyaṃ anāgatamaddhānan”ti tattha nandiṃ samanvāneti. Evaṃ vedano siyaṃ. Pe. Evaṃ sañño siyaṃ. Evaṃ saṅkhāro siyaṃ. “Evaṃ viññāṇo siyaṃ anāgatamaddhānan”ti tattha nandiṃ samanvāneti. Evaṃ kho bhikkhave anāgataṃ paṭikaṅkhati.²⁹⁸

Này các tỳ-kheo, thế nào là mong chờ vị lai? Nghĩ rằng: “Trong thời vị lai, mong ta có sắc như thế”, vị ấy khơi dậy sự đắm thích đối với điều ấy. Mong ta có thọ như thế. …pe… Mong ta có tưởng như thế. Mong ta có hành như thế. “Trong thời vị lai, mong ta có thức như thế”, vị ấy khơi dậy sự đắm thích đối với điều ấy. Này các tỳ-kheo, như vậy là mong chờ vị lai.

Này các tỳ-kheo, thế nào là mong chờ, khao khát vị lai?

1. Nghĩ rằng: “Trong thời vị lai sau này, mong sắc pháp như thế này sinh khởi”, vị ấy làm sinh khởi sự đắm thích, nandi, đối với sắc vị lai ấy.
2. “Trong thời vị lai sau này, sự cảm thọ — thọ — như thế này. …pe…
3. sự ghi nhận — tưởng — như thế này;
4. tập hợp pháp tâm sở hành có khả năng tạo tác như thế này;
5. sự biết — thức — như thế này, mong được sinh khởi”, vị ấy làm sinh khởi sự đắm thích, nandi, đối với thức — cùng thọ, tưởng, hành — vị lai ấy.

Này các tỳ-kheo, như vậy là đang mong chờ, khao khát vị lai.²⁹⁸

Đó chính là lời Đức Phật giải thích, thuyết giảng về cách mong chờ vị lai. Lại nữa, đại trưởng lão Mahākaccāna cũng thuyết giảng cách mong chờ vị lai như sau:

Kathañca āvuso anāgataṃ paṭikaṅkhati? Iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṃ, iti rūpāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto anāgataṃ paṭikaṅkhati.²⁹⁹

Này các hiền giả, thế nào là mong chờ vị lai? “Trong thời vị lai, mong mắt của ta như thế, các cảnh sắc như thế”: vị ấy hướng tâm để có được điều chưa có. Do duyên hướng tâm ấy, vị ấy đắm thích điều đó. Đắm thích điều đó, vị ấy mong chờ vị lai.

Này các hiền giả đồng phạm hạnh, thế nào là mong chờ, khao khát vị lai? Nghĩ rằng: “Trong thời vị lai sau này, mong sắc thần kinh nhãn của ta như thế này, những cảnh sắc của ta như thế này”, vị ấy hướng đặt tâm để có được sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc chưa có. Do nguyên nhân là sự hướng đặt tâm ấy, vị ấy đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc —

ấy. Đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc ấy, vị ấy đang mong chờ, khao khát vị lai. (Đối với năm đôi xứ còn lại, Ngài cũng thuyết theo cùng một mẫu.)²⁹⁹

Theo lời dạy này, hãy ghi nhận rằng: nếu tâm khao khát, hướng đặt để trong thời vị lai, trong đời vị lai, khi làm người thì được làm người hiền tài, khi làm trời thì được làm vị trời tốt đẹp, cao quý; nếu vừa làm thiện nghiệp vừa cầu nguyện như thế, thì gọi là đang đắm thích các pháp sắc, danh, tức năm uẩn, mười hai xứ sẽ có được trong những đời sống vị lai như đời người, đời trời. Khi sự đắm thích sinh khởi, gọi là đang mong chờ, khao khát vị lai.

Cách không mong chờ vị lai

Kathañca bhikkhave anāgataṃ nappaṭikaṅkhati? “Evaṃ rūpo siyaṃ anāgatamaddhānan”ti tattha nandiṃ na samanvāneti. Evaṃ vedano siyaṃ. Pe. Evaṃ sañño siyaṃ. Evaṃ saṅkhāro siyaṃ. “Evaṃ viññāṇo siyaṃ anāgatamaddhānan”ti tattha nandiṃ na samanvāneti. Evaṃ kho bhikkhave anāgataṃ nappaṭikaṅkhati.³⁰⁰

Này các tỳ-kheo, thế nào là không mong chờ vị lai? Nghĩ rằng: “Trong thời vị lai, mong ta có sắc như thế”, vị ấy không khơi dậy sự đắm thích đối với điều ấy. Mong ta có thọ như thế. …pe… Mong ta có tưởng như thế. Mong ta có hành như thế. “Trong thời vị lai, mong ta có thức như thế”, vị ấy không khơi dậy sự đắm thích đối với điều ấy. Này các tỳ-kheo, như vậy là không mong chờ vị lai.

Này các tỳ-kheo, thế nào là không mong chờ, không khao khát vị lai?

Vị ấy không làm sinh khởi đi sinh khởi lại sự đắm thích, nandi, đối với sắc vị lai qua ý nghĩ: “Trong thời vị lai sau này, mong ta là người có sắc đáng ưa thích như thế này.”

Mong ta là người có cảm thọ — thọ — đáng ưa thích như thế này.

Mong ta là người có sự ghi nhận — tưởng — đáng ưa thích như thế này.

Mong ta là người có tập hợp pháp tâm sở hành có khả năng tạo tác đáng ưa thích như thế này.

Vị ấy không làm sinh khởi đi sinh khởi lại sự đắm thích, nandi, đối với tập hợp thức — cùng thọ, tưởng, hành — vị lai qua ý nghĩ: “Trong thời vị lai sau này, mong ta là người có sự biết — thức — đáng ưa thích như thế này.”

Này các tỳ-kheo, như vậy là không mong chờ, không khao khát vị lai.³⁰⁰

Đó chính là lời giải thích về cách không mong chờ vị lai, trực tiếp phát xuất từ kim khẩu Đức Phật. Lại nữa, đại trưởng lão Mahākaccāna cũng giải thích cách không mong chờ vị lai như sau:

Kathañca āvuso anāgataṃ nappaṭikaṅkhati? Iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṃ, iti rūpāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ nappaṇidahati. Cetaso appaṇidhānapaccayā na tadabhinandati. Na tadabhinandanto anāgataṃ nappaṭikaṅkhati.³⁰¹

Này các hiền giả, thế nào là không mong chờ vị lai? “Trong thời vị lai, mong mắt của ta như thế, các cảnh sắc như thế”: vị ấy không hướng tâm để có được điều chưa có. Do duyên không hướng tâm như thế, vị ấy không đắm thích điều đó. Không đắm thích điều đó, vị ấy không mong chờ vị lai.

Này các hiền giả đồng phạm hạnh, thế nào là không mong chờ, không khao khát vị lai? Vị ấy không hướng đặt tâm để có được sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc chưa có, qua ý nghĩ: “Trong thời vị lai sau này, mong sắc thần kinh nhãn của ta như thế này, các cảnh sắc như thế này.” Do nguyên nhân là không hướng đặt tâm như thế, vị ấy không đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc vị lai ấy. Không đắm thích sắc thần kinh nhãn —

và cảnh sắc vị lai ấy, vị ấy không mong chờ, không khao khát vị lai. (Đối với năm đôi xứ còn lại, Ngài cũng thuyết theo cùng một mẫu.)³⁰¹

Theo lời dạy của Đức Phật Chánh Đẳng Giác, bậc nhất thiết trí, và lời giải thích của đại trưởng lão Mahākaccāna ở trên, hãy ghi nhớ thêm một lần ý nghĩa này: nếu không có sự khao khát “mong được như thế này, như thế kia”, không có sự đắm thích đối với các pháp sắc, danh gọi là năm uẩn, mười hai xứ vị lai, thì gọi là không mong chờ vị lai.

Căn cứ các lời giải thích, chỉ dạy trong kinh văn ở trên, vị soạn chú giải cũng giải thích những lời không nên chạy theo quá khứ, không nên mong chờ vị lai như sau:

Atītanti atīte pañcakkhandhe. Nānvāgameyyāti taṇhādiṭṭhīhi nānugaccheyya. Nappaṭikaṅkheti taṇhādiṭṭhīhi na pattheyya.³⁰²

“Quá khứ”: năm uẩn trong quá khứ. “Không nên chạy theo”: không nên đi theo bằng ái và kiến. “Không nên mong chờ”: không nên cầu mong bằng ái và kiến.

Quá khứ là năm uẩn đã sinh trong quá khứ (= mười hai xứ). Không nên chạy theo quá khứ nghĩa là không nên cứ đi theo năm uẩn quá khứ (= mười hai xứ) bằng ái và kiến, chấp là “ta, của ta — ta đã như thế này, cái của ta đã như thế này”.

Không nên mong chờ vị lai nghĩa là không nên mong chờ năm uẩn vị lai (= mười hai xứ) bằng ái và kiến: “Mong ta như thế này; mong cái của ta như thế này.”

Ý chính của lời dạy

Ý chính của kinh văn và chú giải này như sau:

1. Nếu ái và kiến sinh khởi đối với năm uẩn quá khứ, thì gọi là chạy theo quá khứ.
2. Nếu ái và kiến không sinh khởi đối với năm uẩn quá khứ, thì gọi là không chạy theo quá khứ.
3. Nếu ái và kiến sinh khởi đối với năm uẩn vị lai, thì gọi là mong chờ vị lai.
4. Nếu ái và kiến không sinh khởi đối với năm uẩn vị lai, thì gọi là không mong chờ vị lai.

Đó là ý chính.

Theo những lời giải thích này:

1. “Không nên chạy theo quá khứ” nghĩa là đừng để ái và kiến sinh đối với năm uẩn quá khứ; hãy thực hành để chúng không sinh.
2. “Không nên mong chờ vị lai” nghĩa là đừng để ái và kiến sinh đối với năm uẩn vị lai; hãy thực hành để chúng không sinh.

Hãy ghi nhớ không còn nghi ngờ rằng lời dạy chỉ có ý nghĩa như vậy.

Cách bị ái và kiến cuốn đi trong hiện tại

Chính Đức Phật Chánh Đẳng Giác, bậc nhất thiết trí, đã thuyết tại Majjhima 3:227 rằng: nếu thân kiến, sakkāyadiṭṭhi, được gọi là ngã kiến, attadiṭṭhi, sinh đối với năm uẩn hiện tại hoặc bất kỳ một uẩn nào — nghĩa là chấp làm một thực thể sống, linh hồn, thực thể thức, tự ngã; chấp là ta, người khác, đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sinh, người, trời, Phạm thiên — thì gọi là đang chịu sự cuốn kéo của ái và kiến đối với năm uẩn hiện tại.³⁰³

Này các tỳ-kheo, thế nào là bị ái và kiến cuốn đi trong các pháp hiện tại?

Này các tỳ-kheo, ở đây, phàm nhân không có nghe học, không thường thấy các bậc Thánh, không thông thạo pháp của bậc Thánh, không được rèn luyện trong pháp của bậc Thánh; không thường thấy các bậc thiện nhân, không thông thạo pháp của bậc thiện nhân, không được rèn luyện trong pháp của bậc thiện nhân:

1. Quán sắc là tự ngã;
2. quán các uẩn còn lại là tự ngã có sắc;
3. quán sắc ở trong tự ngã;
4. quán tự ngã ở trong sắc.

Đối với cảm thọ — thọ — …pe…

Đối với sự ghi nhận — tưởng — …pe…

Đối với tập hợp pháp tâm sở hành có khả năng tạo tác, sắp đặt — …pe…

1. Quán sự biết — thức — là tự ngã;
2. quán các uẩn còn lại là tự ngã có thức;
3. quán thức ở trong tự ngã;
4. quán tự ngã ở trong thức.

Này các tỳ-kheo, như vậy là đang bị ái và kiến cuốn đi trong các pháp hiện tại.³⁰³

Lại nữa, đại trưởng lão Mahākaccāna cũng thuyết như sau:

Kathañca āvuso paccuppannesu dhammesu saṃhīrati? Yañcāvuso cakkhu, ye ca rūpā, ubhayametaṃ paccuppannaṃ. Tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīrati.³⁰⁴

Này các hiền giả, thế nào là bị cuốn đi trong các pháp hiện tại? Này các hiền giả, mắt và các cảnh sắc, cả hai đều là hiện tại. Nếu thức bị buộc chặt bởi dục tham đối với hiện tại ấy, thì do thức bị buộc chặt bởi dục tham, vị ấy đắm thích chúng. Đắm thích chúng, vị ấy bị cuốn đi trong các pháp hiện tại.

Này các hiền giả đồng phạm hạnh, thế nào là bị ái và kiến cuốn đi thành “ta, của ta” trong các pháp hiện tại trước mắt?

Này các hiền giả đồng phạm hạnh, sắc thần kinh nhãn — cakkhupasāda — và cảnh sắc, cả đôi ấy đều là hiện tại trước mắt. Nếu sự biết — thức — gắn với sự ưa muốn, tham luyến, tức dục tham, sinh khởi đối với đôi sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc hiện tại trước mắt ấy, thì do sự biết — thức — gắn với sự ưa muốn, tham luyến —

tức dục tham, vị ấy đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc ấy. Khi đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc ấy, vị ấy gọi là bị ái và kiến cuốn đi trong các pháp hiện tại trước mắt. (Đối với năm đôi xứ còn lại, Ngài cũng tiếp tục thuyết theo cùng một mẫu.)

Cách không bị ái và kiến cuốn đi trong hiện tại

Này các tỳ-kheo, thế nào là không bị ái và kiến cuốn đi trong các pháp hiện tại?

Này các tỳ-kheo, ở đây, vị đệ tử của Đức Phật có nghe học, có hiểu biết rộng, thường thấy các bậc Thánh, thông thạo pháp của bậc Thánh, được rèn luyện trong pháp của bậc Thánh; thường thấy các bậc thiện nhân, thông thạo pháp của bậc thiện nhân, được rèn luyện trong pháp của bậc thiện nhân:

1. Không quán sắc là tự ngã;
2. không quán các uẩn còn lại là tự ngã có sắc;
3. không quán sắc ở trong tự ngã;
4. không quán tự ngã ở trong sắc.

Đối với cảm thọ — thọ — …pe…

Đối với sự ghi nhận — tưởng — …pe…

Đối với tập hợp pháp tâm sở hành có khả năng tạo tác, sắp đặt — …pe…

1. Không quán sự biết — thức — là tự ngã;
2. không quán các uẩn còn lại là tự ngã có thức;
3. không quán thức ở trong tự ngã;
4. không quán tự ngã ở trong thức.

Này các tỳ-kheo, như vậy là không bị ái và kiến cuốn đi trong các pháp hiện tại.³⁰⁵

Kathañca āvuso paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati? Yañcāvuso cakkhu, ye ca rūpā, ubhayametaṃ paccuppannaṃ. Tasmiṃ ce paccuppanne na chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, na chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa na tadabhinandati. Na tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati.³⁰⁶

Này các hiền giả, thế nào là không bị cuốn đi trong các pháp hiện tại? Này các hiền giả, mắt và các cảnh sắc, cả hai đều là hiện tại. Nếu thức không bị buộc chặt bởi dục tham đối với hiện tại ấy, thì do thức không bị buộc chặt bởi dục tham, vị ấy không đắm thích chúng. Không đắm thích chúng, vị ấy không bị cuốn đi trong các pháp hiện tại.

Này các hiền giả đồng phạm hạnh, thế nào là không bị ái và kiến cuốn đi trong các pháp hiện tại trước mắt?

Này các hiền giả đồng phạm hạnh, sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc, cả đôi ấy đều là hiện tại trước mắt. Nếu sự biết — thức — gắn với sự ưa muốn, tham luyến, tức dục tham, không sinh đối với sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc hiện tại trước mắt ấy, thì do sự biết — thức — không gắn với sự ưa muốn, tham luyến, tức dục tham, vị ấy không đắm thích sắc thần kinh nhãn và cảnh sắc ấy. Khi không đắm thích sắc thần kinh nhãn —

và cảnh sắc ấy, vị ấy gọi là không bị ái và kiến cuốn đi trong các pháp hiện tại trước mắt. (Đối với năm đôi xứ còn lại, Ngài cũng tiếp tục thuyết theo cùng một mẫu.)³⁰⁶

Ý nghĩa của lời dạy này

Vị soạn chú giải trình bày, giải thích ý nghĩa của lời dạy này như sau:

Tattha saṃhīratīti vipassanāya abhāvato taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhiyati. Na saṃhīratīti vipassanāya bhāvena taṇhādiṭṭhīhi nākaḍḍhiyati.³⁰⁷

Ở đây, “bị cuốn đi” nghĩa là do không có minh sát nên bị ái và kiến lôi kéo. “Không bị cuốn đi” nghĩa là do có minh sát nên không bị ái và kiến lôi kéo.

Do trí minh sát không sinh đối với các pháp hiện tại — tức do trí minh sát không hiện hữu — nên bị ái và kiến cuốn đi. Do trí minh sát đang sinh đối với các pháp hiện tại, do trí minh sát đang hiện hữu, nên không bị, không thể bị ái và kiến cuốn đi.³⁰⁷

Theo lời kinh và chú giải trên, nếu các trí minh sát đang sinh đối với các pháp hiện tại, thì không bị, không thể bị ái và kiến cuốn đi — tức ái và kiến không thể sinh. Nếu các trí minh sát không sinh đối với các pháp hiện tại, thì sẽ chịu sự cuốn kéo của ái và kiến — tức ái và kiến sẽ sinh. Vì thế, để ái và kiến không sinh đối với các pháp sắc, danh là năm uẩn hiện tại, chính Đức Phật đã chỉ dạy bằng bài kệ thứ hai rằng phải nhiều lần nghiền xét, quán các pháp hiện tại bằng bảy loại trí quán: trí quán vô thường, trí quán khổ, trí quán vô ngã, trí quán yểm ly, trí quán ly tham, trí quán diệt và trí quán xả ly:

Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati; asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

Đối với pháp hiện tại, ai quán sát ngay nơi này, nơi kia, người trí hãy làm tăng trưởng điều ấy: không bị cuốn đi, không bị lay chuyển.

(Xem ý nghĩa bài kệ này ở trang 133.)

Chú giải và phụ chú giải cũng trình bày, giải thích như sau:

Tattha tatthāti paccuppannampi dhammaṃ yattha yattheva uppanno, tattha tattheva ca naṃ aniccānupassanādīhi sattahi anupassanāhi yo vipassati, araññādīsu vā tattha tattheva vipassati.³⁰⁸

“Ngay nơi này, nơi kia”: đối với cả pháp hiện tại, pháp ấy sinh ở đâu thì vị ấy quán nó ngay ở đó bằng bảy phép quán bắt đầu bằng quán vô thường; hoặc quán ngay tại những nơi ấy, như khu rừng v.v.

Yattha yatthāti yasmiṃ yasmiṃ khaṇe, yasmiṃ yasmiṃ vā dhammapuñje uppannaṃ, taṃ sabbampi asesetvā.³⁰⁹

“Ở đâu, ở đâu”: trong từng sát-na nào, hoặc trong từng tập hợp pháp nào mà pháp ấy sinh, thì quán toàn bộ, không để sót.

Ý nghĩa của chú giải và phụ chú giải ở trên như sau. Đối với các pháp sắc, danh là năm uẩn hiện tại cũng vậy:

1. Ngay trong từng sát-na đang sinh;
2. tại từng nơi, như khu rừng v.v.;

3. trong từng tập hợp pháp, theo đúng từng tập hợp pháp ấy, hãy nhiều lần quán, tu tập và thẩm sát toàn bộ các pháp, không để sót, bằng bảy loại trí quán bắt đầu bằng quán vô thường. Các phiền não như ái và kiến không cuốn đi, không thể cuốn đi trí minh sát đang quán, tu tập và thẩm sát như thế; trí minh sát ấy không thể bị các phiền não như ái và kiến làm hư hoại. Hãy quán minh sát trở lại chính trí minh sát ấy — tức làm cho trí minh sát ấy tăng trưởng. Quán như thế là quán năm uẩn, đồng thời quán minh sát trở lại dòng tâm trong lộ đổng lực đại thiện ý môn do trí minh sát dẫn đầu. Do vậy, đó chính là quán cả hai theo từng đôi: cảnh được quán và trí đang quán.

Khi quán như vậy, khi trí minh sát tăng trưởng nhờ quán như vậy, các phiền não đối nghịch như tham không còn có thể phá hủy trí minh sát ấy. Thiện nhân có trí nên tu tập, nỗ lực nhiều lần để làm tăng trưởng trí minh sát không thể bị các phiền não đối nghịch như ái và kiến làm hư hoại ấy.

Lời này chỉ là cách nói theo nghĩa gián tiếp. Bởi trí minh sát chỉ có khả năng đoạn trừ các phiền não đối nghịch theo từng phần, tadaṅga, nên cũng chỉ theo từng phần mà trí minh sát không bị các phiền não đối nghịch làm hư hoại.

Theo nghĩa chính, chỉ pháp Niết-bàn cao quý, được gọi là giới vô vi, mới không thể bị các phiền não đối nghịch như tham làm hư hoại. Vì vậy, thiện nhân có trí, sau khi tu tập minh sát để đạt đạo trí và quả trí xuất hiện ở cuối các trí minh sát, hãy nhiều lần nhập quả định, để có thể an trú, nhiều lần lấy Niết-bàn — giới vô vi, giới tịch tịnh — làm cảnh bằng quả trí mình đã đạt. Đó là ý nghĩa của bài kệ thứ hai.

Chỉ dẫn rút ra

Nhìn bao quát hai bài kệ trên, rõ ràng Đức Phật đang chỉ dạy:

1. Để ái và kiến không sinh đối với năm uẩn quá khứ;
2. để ái và kiến không sinh đối với năm uẩn vị lai;
3. để ái và kiến không sinh đối với năm uẩn hiện tại.

Trong đó, để ái và kiến không sinh đối với năm uẩn hiện tại, Ngài còn đồng thời chỉ dạy nhiều lần quán năm uẩn hiện tại bằng bảy loại trí quán bắt đầu bằng quán vô thường.

Nếu vậy, có câu hỏi: phải thực hành thế nào để ái và kiến cũng không sinh đối với năm uẩn quá khứ, để ái và kiến cũng không sinh đối với năm uẩn vị lai? Câu trả lời như sau.

Trích kinh văn Paṭisambhidāmagga

Kathaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ? Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato vavatthapeti ekaṃ sammasanaṃ. Anattato vavatthapeti ekaṃ sammasanaṃ.

Thế nào là tuệ xác định các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại bằng cách gom lại, được gọi là trí thẩm sát? Bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao quý, xa hay gần, vị ấy xác định tất cả sắc là vô thường: đó là một sự thẩm sát. Xác định là khổ: đó là một sự thẩm sát. Xác định là vô ngã: đó là một sự thẩm sát.

Yā kāci vedanā. Pe. Yā kāci saññā. Ye keci saṅkhārā. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato vavatthapeti ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato vavatthapeti ekaṃ sammasanaṃ. Anattato vavatthapeti ekaṃ sammasanaṃ.³¹⁰

Bất cứ thọ nào. …pe… Bất cứ tưởng nào. Bất cứ các hành nào. Bất cứ thức nào, quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao quý, xa hay gần, vị ấy xác định tất cả thức là vô thường: đó là một sự thẩm sát. Xác định là khổ: đó là một sự thẩm sát. Xác định là vô ngã: đó là một sự thẩm sát.

Thế nào là tuệ có thể gom các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại lại để phân định, quyết định, được gọi là trí thẩm sát?

Phân định, ghi nhận tất cả sắc quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, thô, tế, hạ liệt, cao quý, xa, gần là vô thường, gọi là một sự suy xét, thẩm sát — sammasana. Phân định, ghi nhận là khổ, gọi là một sự suy xét, thẩm sát. Phân định, ghi nhận là vô ngã, gọi là một sự suy xét, thẩm sát.

Phân định, ghi nhận tất cả thọ …pe… tưởng, hành, thức quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, thô, tế, hạ liệt, cao quý, xa, gần là vô thường, gọi là một sự suy xét, thẩm sát. Phân định, ghi nhận là khổ, gọi là một sự suy xét, thẩm sát. Phân định, ghi nhận là vô ngã, gọi là một sự suy xét, thẩm sát.³¹⁰

Tasmā esa yaṃ atītaṃ rūpaṃ, taṃ yasmā atīteyeva khīṇaṃ, nayimaṃ bhavaṃ sampattanti aniccaṃ khayaṭṭhena. Yaṃ anāgataṃ rūpaṃ anantarabhave nibbattissati, tampi tattheva khīyissati, na tato paraṃ bhavaṃ gamissatīti aniccaṃ khayaṭṭhena. Yaṃ paccuppannaṃ rūpaṃ, tampi idheva khīyati, na ito gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena.³¹¹

Vì vậy, vị ấy quán: sắc quá khứ, do đã diệt tận ngay trong quá khứ, không đi đến hữu này, nên là vô thường theo nghĩa diệt tận. Sắc vị lai sẽ sinh trong hữu kế tiếp cũng sẽ diệt tận ngay tại đó, không đi đến một hữu sau nữa, nên là vô thường theo nghĩa diệt tận. Sắc hiện tại cũng diệt tận ngay tại đây, không đi khỏi đây, nên là vô thường theo nghĩa diệt tận.

Vì thế, vị tỳ-kheo hành giả này quán như sau:

1. Sắc quá khứ nào hiện hữu, sắc quá khứ ấy đã diệt tận, tan hoại ngay trong quá khứ, không đi đến đời hiện tại này. Do ý nghĩa có tính chất diệt tận, tan hoại như thế, vị ấy quán là vô thường.
2. Sắc vị lai nào sẽ sinh trong đời vị lai, sắc vị lai ấy cũng sẽ diệt tận, tan hoại ngay trong đời vị lai ấy, không đi đến một đời vị lai khác sau đời ấy. Do ý nghĩa có tính chất diệt tận, tan hoại như thế, vị ấy quán là vô thường.
3. Sắc hiện tại nào hiện hữu, sắc hiện tại ấy cũng diệt tận, tan hoại ngay trong đời hiện tại này, không đi đến đời nào khác ngoài đời hiện tại này. Do ý nghĩa có tính chất diệt tận, tan hoại như thế, vị ấy quán là vô thường.³¹¹

[Ghi chú — Tương tự sắc uẩn này, Ngài cũng tiếp tục thuyết theo cùng một mẫu đối với bốn danh uẩn là thọ, tưởng, hành, thức, cùng mười hai xứ, mười tám giới, mười hai chi duyên khởi v.v. Xem Paṭisambhidāmagga, trang 51–52.]³¹²

Evaṃ saṅkhāre anattato passantassa diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma hoti. Aniccato passantassa mānasamugghāṭanaṃ nāma hoti. Dukkhato passantassa nikantipariyādānaṃ nāma hoti. Iti ayaṃ vipassanā attano attano ṭhāneyeva tiṭṭhatīti.³¹³

Đối với người thấy các hành là vô ngã như vậy, có sự được gọi là nhổ bỏ kiến. Đối với người thấy là vô thường, có sự được gọi là nhổ bỏ mạn. Đối với người thấy là khổ, có sự được gọi là làm cạn sự đắm nhiễm. Như vậy, mỗi phép minh sát này đứng ngay tại vị trí riêng của mình.

Trong dòng tâm của người biết và thấy các hành là vô ngã như thế, sự đoạn trừ kiến, diṭṭhisamugghāṭana, sinh khởi. Trong dòng tâm của người biết và thấy là vô thường, sự đoạn trừ mạn, mānasamugghāṭana, sinh khởi. Trong dòng tâm của người biết và thấy là khổ, sự làm cạn ái đắm nhiễm, nikantipariyādāna, sinh khởi. Hãy ghi nhận rằng mỗi phép minh sát này đứng ngay tại vị trí riêng của mình như thế.³¹³

Ở đây, xin trích ý chính trong lời giải thích của vị soạn Mahāṭīkā để trình bày. (Xem đầy đủ trong Mahāṭīkā, tập thứ hai, trang 415–416; và trong bộ Nibbānagāminipaṭipadā này, tập thứ năm, chương trí thẩm sát, trang 152–153.)³¹⁴

Tuy nói trí quán vô ngã có thể đoạn trừ sự chấp kiến, nhưng không phải chỉ riêng trí quán vô ngã có thể đoạn trừ được. Chỉ khi hai trí quán vô thường và quán khổ hỗ trợ bằng năng lực cận y duyên, upanissayapaccaya, làm chỗ nương mạnh mẽ, thì trí quán vô ngã mới đầy đủ năng lực, trở nên thanh tịnh, sắc bén, thâm nhập và có thể đoạn trừ sự chấp kiến.

Tương tự, tuy nói trí quán vô thường có thể đoạn trừ sự chấp mạn, nhưng chỉ khi hai trí quán vô ngã và quán khổ hỗ trợ bằng năng lực cận y duyên, làm chỗ nương mạnh mẽ, thì trí quán vô thường mới đầy đủ năng lực, trở nên thanh tịnh, sắc bén, thâm nhập và có thể đoạn trừ sự chấp mạn.

Aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghāṭāya.

Cần tu tập tưởng vô thường để nhổ bỏ mạn “ta là”.

Đức Phật thuyết: hãy tu tập tưởng vô thường để đoạn trừ asmimāna, mạn “ta là”.³¹⁵

Lại nữa, tuy nói trí quán khổ có thể làm cạn sự chấp ái, tức đắm nhiễm, nikanti, nhưng chỉ khi hai trí quán vô thường và quán vô ngã hỗ trợ bằng năng lực cận y duyên, làm chỗ nương mạnh mẽ, thì trí quán khổ mới đầy đủ năng lực, trở nên thanh tịnh, sắc bén, thâm nhập và có thể đoạn trừ sự chấp ái.

Vì vậy, chỉ riêng quán vô thường, chỉ riêng quán khổ hoặc chỉ riêng quán vô ngã không thể phá vỡ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến. Do đó, phải quán các hành bằng cách lần lượt đặt chúng lên cả ba đặc tính. Khi quán như thế, có lúc muốn ưu tiên quán đặc tính vô thường thì có thể quán; có lúc muốn ưu tiên quán đặc tính khổ thì có thể quán; có lúc muốn ưu tiên quán đặc tính vô ngã thì có thể quán.

Do nhiều lần quán đi quán lại như thế, đến lúc trí quán vô ngã, nhờ sự hỗ trợ của trí quán vô thường và trí quán khổ, trở nên sắc bén, thanh tịnh, thâm nhập, vững mạnh, đầy đủ và tăng trưởng năng lực đến mức có thể phá vỡ sự chấp ngã, thì trí quán vô ngã ấy có thể phá vỡ sự chấp ngã kiến.

Đến lúc trí quán vô thường, nhờ sự hỗ trợ của trí quán khổ và trí quán vô ngã, trở nên sắc bén, thanh tịnh, thâm nhập, vững mạnh, đầy đủ và tăng trưởng năng lực đến mức có thể phá vỡ sự chấp mạn, thì trí quán vô thường ấy có thể phá vỡ sự chấp mạn.

Đến lúc trí quán khổ, nhờ sự hỗ trợ của trí quán vô thường và trí quán vô ngã, trở nên sắc bén, thanh tịnh, thâm nhập, vững mạnh, đầy đủ và tăng trưởng năng lực đến mức có thể phá vỡ sự chấp ái, thì trí quán khổ ấy có thể phá vỡ sự chấp ái. (Xem Mahāṭīkā 2:415–416.)³¹⁴

Năng lực của sự tu tập hiệp thế

Lokiyabhāvanāya hi kāye pahīnaṃ na vedanādīsu pahīnaṃ hoti. Yadipi na pavatteyya, na paṭipakkhabhāvanāya tattha sā abhijjhādomanassassa appavatti hotīti puna tappahānaṃ vattabbamevāti. Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ.³¹⁶

Bởi với sự tu tập hiệp thế, điều đã được đoạn trừ đối với thân chưa được đoạn trừ đối với thọ v.v. Dẫu tham ưu có thể không hiện hành ở đó, sự không hiện hành ấy cũng không phải do tu tập pháp đối trị ngay tại đó; vì vậy vẫn cần nói lại về việc đoạn trừ chúng. Lời “đã đoạn trừ ở một nơi thì cũng đã đoạn trừ ở những nơi còn lại” được nói liên hệ sự tu tập niệm xứ thuộc đạo; hoặc, đối với tu tập hiệp thế, chỉ liên hệ việc chúng không hiện hành ở tất cả các nơi.

Năng lực của sự tu tập niệm xứ thuộc đạo siêu thế và năng lực của sự tu tập niệm xứ hiệp thế không giống nhau. Hành giả nắm bắt các thực tính chân đế là thân, thọ, tâm, pháp — cảnh được quán của trí minh sát — cùng với các nhân của chúng, rồi theo trình tự minh sát, đặt chúng lên cỗ xe của các đặc tính để quán, tu tập và thẩm sát. Khi gần đạt Thánh đạo, hành giả có thể đạt Thánh đạo trong lúc đang quán bất kỳ pháp nào trong thân, thọ, tâm, pháp ấy. Nếu đạt Thánh đạo trong lúc đang quán sắc pháp được gọi là thân, thì trí Thánh đạo ấy có thể phá vỡ, đoạn trừ không chỉ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với sắc pháp được gọi là thân, mà còn cả các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với thọ, tâm và pháp. Đạt Thánh đạo trong lúc đang quán thọ, tâm, pháp cũng nên hiểu theo cùng cách ấy. Tuy nhiên, Thánh đạo siêu thế là pháp chỉ có thể sinh khi các trí minh sát lần lượt hỗ trợ bằng năng lực cận y duyên, làm chỗ nương mạnh mẽ.

Sự tu tập niệm xứ hiệp thế không có năng lực mạnh đến như vậy. Nếu đặt sắc pháp gọi là thân lên cỗ xe của các đặc tính rồi quán, thì chỉ có thể phá vỡ theo từng phần các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với sắc pháp gọi là thân. Sự tu tập niệm xứ quán thân ấy không thể phá vỡ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với thọ, tâm và pháp. Tương tự, khi quán thọ, tâm, pháp, cũng nên hiểu theo cùng cách ấy.

Vì vậy, trong sự tu tập niệm xứ hiệp thế: để có thể phá vỡ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với thân, phải quán thân. Để có thể phá vỡ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với thọ, phải quán thọ. Để có thể phá vỡ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với tâm, phải quán tâm. Để có thể phá vỡ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với pháp, phải quán pháp.

Thân, thọ, tâm, pháp chính là năm thủ uẩn. Vì thế, để phá vỡ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với năm uẩn hiện tại, phải quán năm uẩn hiện tại. Để phá vỡ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với năm uẩn quá khứ, phải quán năm uẩn quá khứ. Để phá vỡ các sự chấp ái, chấp mạn, chấp kiến đối với năm uẩn vị lai, phải quán năm uẩn vị lai. Đó là pháp hành phải thực hiện để ái và kiến không sinh đối với các uẩn quá khứ, vị lai, hiện tại.

Vì vậy, chỉ dẫn rút ra như sau:

1. Để ái và kiến không sinh đối với năm uẩn hiện tại, hãy quán năm uẩn hiện tại.
2. Để ái và kiến không sinh đối với năm uẩn quá khứ, cũng hãy quán năm uẩn quá khứ.
3. Để ái và kiến không sinh đối với năm uẩn vị lai, cũng hãy quán năm uẩn vị lai.

Đó là chỉ dẫn rút ra.

Nếu hỏi: khi quán quá khứ, vị lai như vậy, quán bằng trí trực chứng hay bằng trí tùy suy? Như đã trình bày trong phần trước về trí trực chứng và trí tùy suy, Đức Phật đã thuyết về trí tự mình trực chứng, được gọi là chánh kiến, bắt đầu từ trí phân định danh–sắc. Vì thế:

Pubbabhāge vipassanāñāṇena sammasanavasena. Pe. Suṭṭhu attapaccakkhena ñāṇena passati.³¹⁷

Trong giai đoạn trước, bằng trí minh sát theo cách thẩm sát. …pe… Vị ấy khéo thấy bằng trí tự mình trực chứng.

Trong phần minh sát đi trước Thánh đạo, nhờ thẩm sát — tức đặt năm thủ uẩn hiện hữu theo mười một phương diện như quá khứ, vị lai, hiện tại lên cỗ xe của các đặc tính để quán, tu tập và suy xét — vị ấy khéo quán, khéo biết, khéo thấy bằng trí tự mình trực chứng, tức chánh kiến minh sát. (Về cách quán bằng trí tùy suy, xem phần minh sát, trang 236–297 v.v.)³¹⁷

Nếu đúng là phải quán các uẩn quá khứ, vị lai để ái và kiến không sinh đối với các uẩn ấy, thì có câu hỏi: trong kinh Bhaddekaratta này, những lời nào chỉ dạy quán quá khứ và vị lai? Câu trả lời như sau:

1. Atītaṃ nānvāgameyya: không nên chạy theo quá khứ bằng ái và kiến.
2. Nappaṭikaṅkhe anāgataṃ: không nên mong chờ vị lai bằng ái và kiến.

Hãy ghi nhận rằng chính những lời này chỉ dạy quán các uẩn quá khứ, vị lai để ái và kiến không sinh đối với các uẩn ấy. Khối phiền não kết đặc chỉ có thể tan vỡ khi được phá vỡ, hủy diệt bằng tuệ minh sát — tuệ đạo — gọi là nibbedhikapaññā, tuệ có khả năng xuyên phá khối phiền não —

ấy. Cần đặc biệt lưu ý rằng chỉ đơn thuần không quán quá khứ và vị lai thì không thể làm tan vỡ khối phiền não kết đặc.

Chỉ đơn thuần không quán quá khứ và vị lai thì ái và kiến bám chấp quá khứ, vị lai không thể cạn hết. Cũng như phải quán các uẩn hiện tại để ái và kiến không sinh đối với các uẩn hiện tại, cũng phải quán các uẩn quá khứ, vị lai để ái và kiến không sinh đối với các uẩn quá khứ, vị lai. Xin đọc tiếp những bài kinh dưới đây.

Kinh Vô thường — Khổ — Vô ngã trong ba thời

Rūpaṃ bhikkhave aniccaṃ atītānāgataṃ, ko pana vādo paccuppannassa. Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti, anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati, paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Pe.

Này các tỳ-kheo, sắc quá khứ và vị lai là vô thường, còn nói gì đến sắc hiện tại. Thấy như vậy, này các tỳ-kheo, vị Thánh đệ tử có nghe học không luyến tiếc sắc quá khứ, không đắm thích sắc vị lai, đang thực hành để yểm ly, ly tham và diệt đối với sắc hiện tại. …pe…

Rūpaṃ bhikkhave dukkhaṃ atītānāgataṃ, ko pana vādo paccuppannassa. Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti, anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati, paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Pe.

Này các tỳ-kheo, sắc quá khứ và vị lai là khổ, còn nói gì đến sắc hiện tại. Thấy như vậy, này các tỳ-kheo, vị Thánh đệ tử có nghe học không luyến tiếc sắc quá khứ, không đắm thích sắc vị lai, đang thực hành để yểm ly, ly tham và diệt đối với sắc hiện tại. …pe…

Rūpaṃ bhikkhave anattā atītānāgataṃ, ko pana vādo paccuppannassa. Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti, anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati, paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

Này các tỳ-kheo, sắc quá khứ và vị lai là vô ngã, còn nói gì đến sắc hiện tại. Thấy như vậy, này các tỳ-kheo, vị Thánh đệ tử có nghe học không luyến tiếc sắc quá khứ, không đắm thích sắc vị lai, đang thực hành để yểm ly, ly tham và diệt đối với sắc hiện tại.

Vedanā aniccā. Pe. Dukkhā. Pe. Anattā. Pe.

Thọ là vô thường. …pe… Là khổ. …pe… Là vô ngã. …pe…

Saññā aniccā. Pe. Dukkhā. Pe. Anattā. Pe.

Tưởng là vô thường. …pe… Là khổ. …pe… Là vô ngã. …pe…

Saṅkhārā aniccā. Pe. Dukkhā. Pe. Anattā. Pe.

Các hành là vô thường. …pe… Là khổ. …pe… Là vô ngã. …pe…

Viññāṇaṃ aniccaṃ. Pe. Dukkhaṃ. Pe. Anattā. Pe.³¹⁸

Thức là vô thường. …pe… Là khổ. …pe… Là vô ngã. …pe…

Navame ko pana vādo paccuppannassāti paccuppannamhi kathāva kā aniccameva taṃ. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ aniccanti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu, atha nesaṃ ito atītānāgatepi “paccuppannaṃ aniccan”ti vuccamāne bujjhissantīti ajjhāsayaṃ viditvā satthā puggalajjhāsayena imaṃ desanaṃ desesi.³¹⁹

Trong bài kinh thứ chín, “còn nói gì đến hiện tại” nghĩa là còn gì phải nói về hiện tại: chính nó là vô thường. Những tỳ-kheo ấy đã ghi nhận quá khứ, vị lai là vô thường, nhưng gặp khó khăn đối với hiện tại. Bậc Đạo Sư biết khuynh hướng của họ rằng: khi nói “hiện tại là vô thường”, sau khi nói cả về quá khứ, vị lai tính từ hiện tại này, họ sẽ hiểu; do vậy Ngài thuyết bài pháp này theo khuynh hướng của người nghe.

Dasamekādasamāni dukkhaṃ anattāti padehi visesetvā tathārūpeneva puggalajjhāsayena kathitāni.³¹⁹

Bài thứ mười và thứ mười một được thuyết theo khuynh hướng tương tự của người nghe, với sự khác biệt ở các từ “khổ”, “vô ngã”.

Yadi atītānāgataṃ etarahi natthibhāvato aniccaṃ, paccuppannampi tadā natthīti ko pana vādo tassa aniccatāya, paccuppannamhi kathāva kā udayabbayaparicchinnattā tassa. Vuttaṃ hetaṃ “nibbattā ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā”ti.³²⁰

Nếu quá khứ, vị lai là vô thường vì hiện giờ không hiện hữu, thì hiện tại cũng không hiện hữu vào những thời ấy: còn nói gì đến tính vô thường của nó? Còn gì phải nói về hiện tại, vì nó được giới hạn bởi sinh và diệt. Bởi đã có lời nói: “Những pháp đã sinh và đang tồn tại, ví như hạt cải trên đầu mũi dùi.”

Này các tỳ-kheo, sắc quá khứ và vị lai là vô thường — là khổ, là vô ngã. Còn có gì phải nói về sắc hiện tại? Này các tỳ-kheo, người quán thấy tính chất vô thường của sắc — tính chất khổ, tính chất vô ngã —

như thế, có nghe học và hiểu biết rộng bằng hai loại hiểu biết: hiểu biết do học hỏi, āgamasuta, và hiểu biết do chứng đạt, adhigamasuta, là đệ tử của Ta, Đức Phật bậc Thánh — một cách khác: là vị Thánh đệ tử — thì không ngoái lại, luyến tiếc sắc quá khứ; không đắm thích, không khao khát sắc vị lai; thực hành để yểm ly, để lìa tham luyến, để diệt đối với sắc hiện tại. (Đối với thọ v.v. cũng nên hiểu theo cùng cách ấy.)³¹⁸

Những tỳ-kheo ấy đã khéo phân định, ghi nhận sắc quá khứ, vị lai — thọ, tưởng, hành, thức — là vô thường, là khổ, là vô ngã, nhưng gặp khó khăn đối với sắc hiện tại — thọ, tưởng, hành, thức. Khi ấy, Đức Phật biết khuynh hướng của họ: nếu sau khi thuyết rằng các pháp quá khứ, vị lai tính từ hiện tại này cũng là vô thường, khổ, vô ngã, rồi chỉ dạy rằng sắc hiện tại — thọ, tưởng, hành, thức — là vô thường, khổ, vô ngã, thì những tỳ-kheo ấy sẽ thông suốt. Vì vậy, Ngài thuyết bài pháp này phù hợp với ý hướng, khuynh hướng của những người nghe pháp ấy.³¹⁹

Nếu uẩn quá khứ, vị lai là vô thường — khổ, vô ngã — vì không hiện hữu trong hiện tại bây giờ, thì uẩn hiện tại cũng không hiện hữu vào thời quá khứ, vị lai ấy; do đó, còn gì phải nói về tính vô thường — khổ, vô ngã — của uẩn hiện tại? Vì sao? Vì tính hiện tại của uẩn hiện tại ấy được giới hạn bởi udayabbaya, tức sinh và diệt. Đã có lời thuyết: “Nibbattā ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā” — “Những uẩn đã hiện rõ, sinh khởi và đang tồn tại, ví như hạt cải trên đầu mũi dùi.”³²¹ Hãy ghi nhớ như thế.³²⁰

Vì vậy, để không ngoái lại, luyến tiếc, và cũng để sự đắm thích không sinh đối với các uẩn quá khứ, vị lai, phải quán minh sát các uẩn quá khứ, vị lai.

Hiện tại được nói đến trong kinh Bhaddekaratta

Ở đây, xin tiếp tục trình bày hiện tại được nói đến trong kinh Bhaddekaratta, cùng cách các bộ luận phân chia, xác định năm uẩn theo quá khứ, vị lai, hiện tại. Trước hết, xin trình bày lời giải của chú giải Aṭṭhasālinī.

Paccuppannañca nāmetaṃ tividhaṃ khaṇapaccuppannaṃ, santatipaccuppannaṃ, addhāpaccuppannañca. Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ khaṇapaccuppannaṃ. Ekadvisantativārapariyāpannaṃ santatipaccuppannaṃ. Pe. Ekabhavaparicchinnaṃ pana addhāpaccuppannaṃ nāma. Yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte — “yo cāvuso mano, ye ca dhammā, ubhayametaṃ paccuppannaṃ, tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī”ti vuttaṃ. Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ, addhāpaccuppannaṃ sutte.³²²

Hiện tại có ba loại: hiện tại theo sát-na, hiện tại theo dòng tương tục và hiện tại theo thời kỳ. Trong đó, pháp đang ở sinh, trụ, diệt là hiện tại theo sát-na. Pháp nằm trong một hoặc hai lượt tương tục là hiện tại theo dòng tương tục. …pe… Còn pháp được giới hạn trong một hữu gọi là hiện tại theo thời kỳ. Chính nhằm chỉ hiện tại ấy mà kinh Bhaddekaratta nói: “Này hiền giả, ý và các pháp, cả hai đều là hiện tại. Nếu thức bị buộc chặt bởi dục tham đối với hiện tại ấy, thì do thức bị buộc chặt bởi dục tham, vị ấy đắm thích chúng. Đắm thích chúng, vị ấy bị cuốn đi trong các pháp hiện tại.” Ở đây, hiện tại theo dòng tương tục được nêu trong các chú giải; hiện tại theo thời kỳ được nêu trong kinh.

Hiện tại làm đối tượng có ba loại:

1. Hiện tại theo sát-na, khaṇapaccuppanna.
2. Hiện tại theo dòng tương tục, santatipaccuppanna.
3. Hiện tại theo thời kỳ, addhāpaccuppanna.

1. Trong ba loại ấy, tập hợp tâm, tâm sở và sắc đang sinh khởi do nương vào nhân duyên tương ứng, đang ở trong ba sát-na sinh, trụ, diệt — tức phát sinh, tồn tại, tan hoại — gọi là hiện tại theo sát-na.

2. Dòng nối tiếp của sắc, dòng nối tiếp của danh gọi là santati, tương tục. Một lượt, hai lượt sắc tương tục thuộc dòng sắc do một thời tiết, một vật thực, hai thời tiết, hai vật thực sinh ra; cùng tập hợp danh pháp gồm tâm và tâm sở thuộc một lượt, hai lượt tâm tương tục, tức một lộ tâm, hai lộ tâm, gọi là hiện tại theo dòng tương tục.

3. Danh–sắc được giới hạn trong một hữu gọi là hiện tại theo thời kỳ. Chính nhằm chỉ hiện tại theo thời kỳ này mà Tôn giả Mahākaccāna đã thuyết như sau trong kinh Mahākaccāna-Bhaddekaratta.

“Này các hiền giả đồng phạm hạnh, tâm gọi là ý giới trong sáng hữu phần, và tập hợp pháp làm cảnh pháp, cả hai — ý và cảnh pháp — là hiện tại theo thời kỳ. Nếu thức có tính bám nhiễm, gắn với dục tham, tức mong muốn và tham đắm, sinh đối với cả ý và cảnh pháp thuộc một hữu, là hiện tại theo thời kỳ ấy, thì do thức nhận biết ấy gắn với dục tham, người ấy hết sức đắm thích cả ý và cảnh pháp. Người hết sức đắm thích cả ý và cảnh pháp bị ái và kiến lôi kéo, cuốn đi trong các pháp hiện tại.”³²³

Trong ba loại hiện tại này, hiện tại theo dòng tương tục được nêu trong các chú giải; hiện tại theo thời kỳ được nêu trong các bài kinh như kinh Bhaddekaratta.³²²

Phù hợp với kinh văn và chú giải trên, hãy ghi nhận rằng “hiện tại” được nói đến trong kinh Bhaddekaratta chỉ toàn bộ năm uẩn — mười hai xứ — sinh khởi trong suốt một đời sống, từ năm uẩn tái tục cho đến năm uẩn tử. Do đó, trong các pháp hiện tại theo thời kỳ ấy, không chỉ có năm uẩn đã sinh hôm nay, mà còn có năm uẩn hôm qua, năm uẩn hôm kia v.v., tức những uẩn đã sinh trong suốt đời sống, trở ngược đến năm uẩn tái tục. Tương tự, không chỉ có năm uẩn sẽ sinh hôm nay, mà còn có năm uẩn sẽ sinh ngày mai, năm uẩn sẽ sinh ngày kia, năm uẩn sẽ sinh tháng sau, năm sau v.v., tức năm uẩn sẽ sinh cho đến tử. Cần lưu ý rằng nghĩa này không giống nghĩa “hiện tại” đang phổ biến ngày nay.

Thức nhận biết, tức ý, có tính bám chấp, say đắm, gắn với dục tham — mong muốn và tham đắm — đối với sáu cảnh hoặc năm uẩn rất khó có thể sinh đối với các pháp hiện tại theo sát-na mà trí đã thấu đến ba sát-na sinh, trụ, diệt —

đã thấy biết đến pháp chân đế. Ái và kiến có khả năng sinh nhiều đối với danh–sắc thuộc năm uẩn gọi là hiện tại theo thời kỳ, được giới hạn trong một hữu. Vì vậy, các vị chú giải sư giải thích rằng “hiện tại” được nói đến trong các kinh Bhaddekaratta chính là các danh–sắc thuộc năm uẩn được giới hạn trong một hữu, nằm trong một đời sống. Tuy nhiên, những cách giải thích ấy là theo phương pháp diễn giải của Kinh, suttantapariyāya; không phải theo phương pháp phân định của Abhidhamma, abhidhammaniddesa. Do đó, xin tiếp tục trình bày cách xác định hiện tại theo phương pháp diễn giải của Kinh và phương pháp phân định của Abhidhamma.

Cách xác định quá khứ, vị lai và hiện tại

Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā. Yā kāci saññā. Ye keci saṅkhārā. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ. Pe. Abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho.³²⁴

Bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao quý, xa hay gần, sau khi gom chúng lại một chỗ, tổng hợp lại, đó gọi là sắc uẩn. Bất cứ thọ nào. Bất cứ tưởng nào. Bất cứ các hành nào. Bất cứ thức nào, quá khứ, vị lai, hiện tại. …pe… Sau khi tổng hợp lại, đó gọi là thức uẩn.

Idaṃ pana atītānāgatapaccuppannaṃ nāma suttantapariyāyato abhidhammaniddesatoti duvidhaṃ. Taṃ suttantapariyāye bhavena paricchinnaṃ. Paṭisandhito hi paṭṭhāya atītabhavesu nibbattaṃ rūpaṃ anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ atītameva nāma. Cutito paṭṭhāya anāgatabhavesu nibbattanakarūpaṃ anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ anāgatameva nāma. Cutipaṭisandhiantare pavattarūpaṃ paccuppannaṃ nāma.³²⁵

Quá khứ, vị lai và hiện tại có hai cách xác định: theo phương pháp diễn giải của Kinh và theo phương pháp phân định của Abhidhamma. Theo phương pháp diễn giải của Kinh, chúng được giới hạn bằng một hữu. Lấy tái tục làm mốc, sắc đã sinh trong những hữu quá khứ, dù sinh trong hữu liền trước hay cách đây một trăm nghìn koṭi kiếp, đều gọi là quá khứ. Lấy tử làm mốc, sắc sẽ sinh trong những hữu vị lai, dù sinh trong hữu liền sau hay sau một trăm nghìn koṭi kiếp, đều gọi là vị lai. Sắc diễn tiến trong khoảng giữa tử và tái tục gọi là hiện tại.³²⁶

Bản dịch kinh văn

Tất cả sắc quá khứ, vị lai, hiện tại; tất cả sắc bên trong hay bên ngoài dòng tương tục, sắc thô cứng gọi là thô, sắc tinh tế gọi là tế, sắc hạ liệt hay cao quý; sắc xa đối với trí gọi là sắc xa, sắc gần đối với trí gọi là sắc gần: toàn bộ sắc được trình bày trong mười một phạm vi, tức nơi chốn, ấy được gom làm một, tập hợp và tổng hợp theo một đặc tính là ruppanalakkhaṇa, đặc tính chịu biến đổi. Toàn bộ các pháp sắc phân thành mười một loại ấy, được gom và tổng hợp thành một nhóm theo đặc tính chịu biến đổi, gọi là tập hợp sắc, tức sắc uẩn, rūpakkhandha. (Đối với các danh uẩn cũng nên hiểu theo cùng cách ấy.)³²⁴

Theo kinh văn này, hãy ghi nhận rằng toàn bộ sắc tồn tại dưới mười một phương diện được gọi là sắc uẩn.

Phương pháp diễn giải của Kinh

Cách diễn đạt có sự chuyển đổi khỏi pháp mang bản chất chân đế gọi là pariyāya, diễn giải. Vì lời thuyết trong Kinh là lời thuyết theo cách diễn giải nên được giải thích là phương pháp diễn giải của Kinh, suttantapariyāya. Cách Đức Phật thuyết bằng sự phân định dứt khoát trong Abhidhamma, như “xúc, thọ” v.v., gọi là phương pháp phân định của Abhidhamma, abhidhammaniddesa.

Sắc quá khứ, vị lai, hiện tại có hai cách phân chia:

1. Suttantapariyāya, tức phương pháp thuyết của Kinh, có sự chuyển đổi trong cách trình bày so với pháp mang bản chất chân đế.
2. Abhidhammaniddesa, tức phương pháp thuyết của Abhidhamma, trong đó các pháp được thuyết bằng sự phân định dứt khoát.

Trong lời thuyết của Kinh có sự chuyển đổi trong cách trình bày so với pháp mang bản chất chân đế, sắc quá khứ, vị lai, hiện tại ấy được giới hạn bằng một hữu. Cách giới hạn như sau:

1. Lấy tái tục làm mốc, tất cả sắc đã sinh trong những đời sống quá khứ — dù sinh trong đời thứ hai liền trước, hay đã sinh cách đây một trăm nghìn koṭi kiếp — toàn bộ sắc ấy chỉ gọi là sắc quá khứ.
2. Lấy tử của đời này làm mốc, tất cả sắc sẽ sinh trong những đời sống vị lai — dù sẽ sinh trong đời thứ hai liền sau, hay sẽ sinh sau một trăm nghìn koṭi kiếp trong vị lai — toàn bộ sắc ấy chỉ gọi là sắc vị lai.
3. Sắc sinh trong khoảng giữa hai mốc tử của đời này và tái tục của đời này gọi là sắc hiện tại.³²⁵

Phương pháp phân định của Abhidhamma

Abhidhammaniddese pana khaṇena paricchinnaṃ. Tayo hi rūpassa khaṇā uppādo ṭhiti bhaṅgoti. Ime tayo khaṇe patvā niruddhaṃ rūpaṃ samanantaraniruddhaṃ vā hotu atīte kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ atītameva nāma. Tayo khaṇe asampattaṃ rūpaṃ ekacittakkhaṇamattena vā asampattaṃ hotu anāgate kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ anāgatameva nāma. Ime tayo khaṇe sampattaṃ rūpaṃ pana paccuppannaṃ nāma. Tattha kiñcāpi idaṃ suttantabhājanīyaṃ, evaṃ santepi abhidhammaniddeseneva atītānāgatapaccuppannarūpaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ.³²⁵

Còn theo phương pháp phân định của Abhidhamma, chúng được giới hạn bằng sát-na. Sắc có ba sát-na: sinh, trụ và diệt. Sắc đã trải qua ba sát-na này rồi diệt, dù vừa diệt ngay trước đây hay đã diệt cách đây một trăm nghìn koṭi kiếp trong quá khứ, đều gọi là quá khứ. Sắc chưa đạt đến ba sát-na, dù chỉ còn một sát-na tâm nữa mới đạt đến hay sau một trăm nghìn koṭi kiếp trong vị lai, đều gọi là vị lai. Còn sắc đang đạt đến ba sát-na này gọi là hiện tại. Ở đây, tuy là phần phân tích theo Kinh, vẫn phải biết rằng sắc quá khứ, vị lai, hiện tại được chỉ rõ theo chính phương pháp phân định của Abhidhamma.

Theo abhidhammaniddesa, tức lời thuyết của Abhidhamma, quá khứ, vị lai, hiện tại được giới hạn bằng sát-na. Cách giới hạn như sau.

Các khoảnh khắc, sát-na của sắc có ba loại:

1. Sát-na sinh, uppādakkhaṇa: phát sinh.
2. Sát-na trụ, ṭhitikkhaṇa: tồn tại.
3. Sát-na diệt, bhaṅgakkhaṇa: tan hoại.

1. Sắc đã trải qua ba sát-na ấy rồi diệt — dù là sắc vừa diệt ngay liền trước, tức không có gì xen giữa, hay là sắc đã diệt cách đây một trăm nghìn koṭi kiếp trong quá khứ — tất cả sắc đã diệt chỉ gọi là sắc quá khứ.
2. Sắc chưa đạt đến ba sát-na — dù là sắc chỉ còn một sát-na tâm nữa mới đạt đến, hay là sắc sẽ sinh sau một trăm nghìn koṭi kiếp trong vị lai — toàn bộ sắc chưa đạt đến ba sát-na chỉ gọi là sắc vị lai.
3. Tất cả sắc đang đạt đến, đang ở trong ba sát-na này gọi là sắc hiện tại. Hãy biết như thế.³²⁵

Một điểm cần biết

Tattha kiñcāpi idaṃ suttantabhājanīyaṃ, evaṃ santepi abhidhammaniddeseneva atītānāgatapaccuppannarūpaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ.³²⁵

Ở đây, tuy là phần phân tích theo Kinh, vẫn phải biết rằng sắc quá khứ, vị lai, hiện tại được chỉ rõ theo chính phương pháp phân định của Abhidhamma.

Kiñcāpītiādīsu ayamadhippāyo — suttantabhājanīyattā yathā “atītaṃ nānvāgameyyā”tiādīsu addhānavasena atītādibhāvova vutto, tathā idhāpi niddisitabbo siyā. Evaṃ santepi suttantabhājanīyampi abhidhammadesanāyeva suttante vuttadhamme vicinitvā vibhajanavasena pavattāti abhidhammaniddeseneva atītādibhāvo niddiṭṭhoti.³²⁷

Trong những lời bắt đầu bằng “tuy”, ý nghĩa như sau: vì là phần phân tích theo Kinh, nên cũng như trong những lời “không nên chạy theo quá khứ” v.v., tính chất quá khứ v.v. được nói theo thời kỳ, thì ở đây cũng nên được chỉ rõ như vậy. Tuy nhiên, ngay cả phần phân tích theo Kinh cũng chính là lời thuyết Abhidhamma, diễn tiến bằng cách chọn xét và phân chia các pháp đã được nói trong Kinh; do đó, tính chất quá khứ v.v. được chỉ rõ theo chính phương pháp phân định của Abhidhamma.

Bhaddekarattasuttādīsu viya atītādibhāvo atītānāgatapaccuppannabhāvo addhāvasena idhāpi khandhavibhaṅge suttantabhājanīyattā niddisitabbo siyāti yojanā.³²⁸

Cách nối nghĩa là: giống như trong kinh Bhaddekaratta v.v., tính chất quá khứ v.v., tức tính chất quá khứ, vị lai, hiện tại, ở đây trong phần Phân tích uẩn cũng nên được chỉ rõ theo thời kỳ, vì đây là phần phân tích theo Kinh.

Ý nghĩa của các chú giải và phụ chú giải trên như sau.

Trong hai phương pháp — diễn giải của Kinh và phân định của Abhidhamma — phần Phân tích uẩn đang được giải thích ở đây chính là phương pháp phân tích theo Kinh. Trong kinh Bhaddekaratta v.v., tính chất quá khứ, vị lai, hiện tại được chỉ rõ theo thời kỳ, tức được giới hạn bằng một hữu. Cũng vậy, vì là phương pháp phân tích theo Kinh, trong phần Phân tích uẩn theo Kinh này, tính chất quá khứ, vị lai, hiện tại cũng nên được chỉ rõ theo thời kỳ, được giới hạn bằng một hữu. Tuy nên chỉ rõ như vậy, phần giáo pháp phân tích theo Kinh cũng chỉ là một loại lời thuyết Abhidhamma, được triển khai bằng cách chọn xét từng pháp một rồi phân tích rộng các pháp mang thực chất chân đế, là đối tượng được quán của tuệ minh sát, đã được thuyết trong những kinh như Bhaddekaratta. Do đó, hãy biết rằng Đức Phật chỉ rõ tính chất quá khứ, vị lai, hiện tại theo chính phương pháp phân định của Abhidhamma.^325327328

[Ghi chú — Theo lời giải của các chú giải và phụ chú giải trên, hãy ghi nhận rằng trong kinh Bhaddekaratta, năm uẩn quá khứ, năm uẩn vị lai, năm uẩn hiện tại được chỉ rõ và thuyết theo thời kỳ, được giới hạn bằng một hữu. Đây là nói đến phương pháp phân tích theo Kinh. Tuy nhiên, dù là phần phân tích theo Kinh —

thì phương pháp phân tích theo Kinh cũng là một loại lời thuyết Abhidhamma, thuyết bằng cách xét chọn, phân chia và phân tích các pháp được thuyết trong Abhidhamma. Do đó, hãy biết rằng Đức Phật chỉ rõ năm uẩn quá khứ, vị lai, hiện tại theo chính phương pháp phân định của Abhidhamma.]

Một cách giải thích khác

Aparo nayo — idañhi rūpaṃ addhā-santati-samaya-khaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti. Tathā anāgatapaccuppannaṃ. Addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ.

Một cách khác: sắc được gọi là quá khứ theo bốn cách, tùy theo thời kỳ, dòng tương tục, khoảng thời gian và sát-na. Vị lai và hiện tại cũng vậy. Trước hết, theo thời kỳ, đối với một người trong một hữu, trước tái tục là quá khứ, sau tử là vị lai, khoảng giữa hai mốc ấy là hiện tại.

Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena pavattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthi-ekajavana-ekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhedo (= atītādibhāvo) veditabbo.

Theo dòng tương tục, sắc do một thời tiết cùng loại sinh ra và sắc do một vật thực sinh ra, dù diễn tiến nối tiếp trước sau, vẫn là hiện tại; sắc do thời tiết và vật thực khác loại sinh ra trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai. Sắc do tâm sinh khởi từ một lộ tâm, một tốc hành, một lần nhập định là hiện tại; trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai. Đối với sắc do nghiệp sinh, không có sự phân chia riêng thành quá khứ v.v. theo dòng tương tục; nhưng phải hiểu sự phân chia — tức tính chất — quá khứ v.v. của nó theo vai trò nâng đỡ của chính các sắc do thời tiết, vật thực và tâm sinh ấy.

Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanarattidivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ.

Theo khoảng thời gian, sắc diễn tiến theo dòng tương tục trong những khoảng như một chốc, buổi sáng, buổi chiều, đêm, ngày v.v. gọi là hiện tại trong khoảng thời gian tương ứng; trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai.

Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ nāma. Tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ.

Theo sát-na, sắc thuộc ba sát-na bắt đầu bằng sinh gọi là hiện tại. Trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai.

Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ, niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ, ubhayakiccaṃ asampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ.

Lại nữa, sắc đã vượt qua phận sự của nhân và duyên là quá khứ; sắc đã hoàn tất phận sự của nhân nhưng chưa hoàn tất phận sự của duyên là hiện tại; sắc chưa đạt đến cả hai phận sự là vị lai. Hoặc, trong sát-na làm phận sự của chính nó là hiện tại; trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai.³²⁹

Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā, sesā sapariyāyā. Tāsu nippariyāyakathā idha adhippetā.³³⁰

Ở đây, chỉ cách trình bày theo sát-na và những cách tiếp theo là trực tiếp, không qua diễn giải; những cách còn lại có qua diễn giải. Trong các cách ấy, ở đây chủ ý nói đến cách trình bày trực tiếp, không qua diễn giải.

Ý nghĩa của các chú giải trên như sau. Sắc được gọi là quá khứ theo bốn cách:

1. Theo addhā: thời kỳ, tức một đời sống.
2. Theo santati: dòng nối tiếp, tương tục.
3. Theo samaya: khoảng thời gian, thời điểm.
4. Theo khaṇa: các sát-na sinh, trụ, diệt.

Cũng vậy, sắc được gọi là sắc vị lai, sắc hiện tại theo bốn cách.

Thời kỳ addhā, tức một hữu

Trong bốn loại — thời kỳ, dòng tương tục, khoảng thời gian và sát-na — từ addhā chỉ thời kỳ là một đời sống, được giới hạn, phân định bằng tử và tái tục.

Ahosiṃ nu kho atītamaddhānaṃ.³³¹

“Phải chăng ta đã hiện hữu trong thời quá khứ?”

“Ta đã hiện hữu trong thời kỳ của đời quá khứ đã qua rồi chăng?”

Theo phương pháp thuyết giảng trong các kinh như kinh Paccaya, phẩm Āhāra, Nidānavagga-saṃyutta, với những lời dạy bắt đầu như trên, có thể biết rằng từ addhā chỉ thời kỳ là một đời sống, được giới hạn, phân định bằng tử và tái tục.

Một cách khác là:

Tayome bhikkhave addhā, katame tayo? Atīto addhā, anāgato addhā, paccuppanno addhā.³³²

“Này các Tỳ-kheo, có ba thời kỳ này. Thế nào là ba? Thời kỳ quá khứ, thời kỳ vị lai và thời kỳ hiện tại.”

“Này các Tỳ-kheo, các thời kỳ là ba thời kỳ này. Thế nào là ba? Thời kỳ thuộc quá khứ, thời kỳ thuộc vị lai, thời kỳ thuộc hiện tại: đó là ba thời kỳ.”

Trong đoạn kinh văn này, xét theo kinh Niruttipatha thuộc phẩm Upaya, Khandhavagga-saṃyutta, nghĩa thích hợp của từ addhā là nghĩa được phân định theo chân đế, được giới hạn bằng sát-na sinh, trụ, diệt của các pháp chân đế.

Lý do như sau. Trong kinh Niruttipatha ấy:

Yaṃ bhikkhave rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, “atthī”ti tassa saṅkhā.³³³

“Này các Tỳ-kheo, sắc nào đã sinh, đã xuất hiện, thì sắc ấy được gọi là ‘đang có’.”

“Này các Tỳ-kheo, sắc nào đang sinh, đang hiện hữu rõ ràng, thì có tên gọi của sắc ấy là: ‘Sắc ấy đang có.’”³³³

Trong kinh Niruttipatha được dẫn trên đây, Đức Phật đã dạy rằng sắc đang hiện hữu ở trạng thái sinh, trụ, diệt là sắc hiện tại; sắc đã sinh trước sắc đang hiện hữu ở trạng thái sinh, trụ, diệt ấy là sắc quá khứ; sắc sẽ sinh sau đó là sắc vị lai.

Do vậy, trong các bài kinh có hai loại:

1. Một loại addhā là thời kỳ một đời sống, được giới hạn bằng tử và tái tục, tức thời kỳ là một hữu.
2. Một loại addhā theo sát-na, được phân định bằng sát-na đang hiện hữu là sinh, trụ, diệt của các pháp chân đế, tức thời kỳ là một sát-na.

Tuy trong các bài kinh có hai loại addhā như thế, nhưng phần lớn, trong kinh văn, Đức Phật đã dạy addhā là thời kỳ một hữu thuộc quá khứ, vị lai hoặc hiện tại, được giới hạn, phân định bằng tử và tái tục. Vì vậy, theo lời dạy tổng quát ấy,

vị chú giải sư lại giải thích thêm một cách, phân định quá khứ, vị lai và hiện tại như sau.

1. Thời kỳ — addhā. Đối với một chúng sinh trong một hữu, tất cả sắc đã sinh trong quá khứ, trước tái tục của đời hiện đang sống, gọi là sắc quá khứ. Tất cả sắc sẽ sinh trong vị lai, sau tử của đời này, gọi là sắc vị lai. Tất cả sắc ở giữa hai loại sắc quá khứ và sắc vị lai ấy gọi là sắc hiện tại.

2. Dòng tương tục — santati. Nếu nói theo dòng tương tục thì như sau.

Sắc có nguyên nhân sinh là một thời tiết cùng loại, cũng như sắc có nguyên nhân sinh là một vật thực cùng loại, dù sinh trước hay sinh sau, đều gọi là hiện tại. Nghĩa là sắc do một thời tiết cùng loại sinh — sabhāga-eka-utu-samuṭṭhāna-rūpa — và sắc do một vật thực cùng loại sinh — sabhāga-ekāhāra-samuṭṭhāna-rūpa — gọi là sắc hiện tại.

Sắc do thời tiết khác loại sinh, tức sắc có nguyên nhân sinh là thời tiết không cùng loại, và sắc do vật thực khác loại sinh, tức sắc có nguyên nhân sinh là vật thực không cùng loại, sinh trước sắc do một thời tiết cùng loại sinh và sắc do một vật thực cùng loại sinh ấy, gọi là sắc quá khứ.

Sắc do thời tiết khác loại sinh, tức sắc có nguyên nhân sinh là thời tiết không cùng loại, và sắc do vật thực khác loại sinh, tức sắc có nguyên nhân sinh là vật thực không cùng loại, sinh về sau so với sắc do một thời tiết cùng loại sinh và sắc do một vật thực cùng loại sinh ấy, gọi là sắc vị lai.

Thời tiết và vật thực cùng loại; một thời tiết và một vật thực

Sītaṃ sītassa sabhāgo, tathā uṇhaṃ uṇhassa. Yaṃ pana sītaṃ uṇhaṃ vā sarīre sannipatitaṃ santānavasena pavattamānaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ekākāraṃ, taṃ eko utūti vuccati. Sabhāgautuno anekantasabhāvato ekagahaṇaṃ kataṃ, evaṃ āhārepi.³³⁴

“Lạnh cùng loại với lạnh; nóng cũng vậy, cùng loại với nóng. Nhưng cái lạnh hoặc nóng hội tụ trong thân, diễn tiến theo dòng tương tục, không giảm, không tăng, giữ một trạng thái, thì được gọi là ‘một thời tiết’. Vì thời tiết cùng loại không nhất thiết chỉ là một, nên thêm từ ‘một’. Đối với vật thực cũng như vậy.”

Santānavasenāti pubbāparavasena. Pubbenāparassa samappamāṇatāya anūnaṃ anadhikaṃ, tato eva ekākāraṃ. Tena visabhāgautunā anantaritataṃ dasseti.³³⁵

“‘Theo dòng tương tục’ là theo trước và sau. Vì cái sau có mức độ bằng cái trước nên ‘không giảm, không tăng’; cũng chính vì vậy mà ‘giữ một trạng thái’. Qua đó, chỉ rõ việc không bị thời tiết khác loại xen vào.”

Thời tiết cùng loại — sabhāga-utu. Thời tiết lạnh là pháp cùng loại với thời tiết lạnh. Cũng vậy, thời tiết nóng là pháp cùng loại với thời tiết nóng.

Một thời tiết — eka-utu. Một thời tiết lạnh hoặc một thời tiết nóng hội tụ trong thân, khi diễn tiến liên tục theo dòng tương tục, nối dòng sắc trước với dòng sắc sau, không giảm so với tính chất vốn có, cũng không tăng vượt tính chất vốn có; chính vì có mức độ bằng nhau nên giữ một trạng thái duy nhất. Thời tiết ấy được gọi là eka-utu, một loại thời tiết. (Khi thời tiết tác động trong thân diễn tiến liên tục theo dòng tương tục, nối dòng sắc trước với dòng sắc sau,

nếu đo bằng nhiệt kế mà không giảm, không tăng, giữ ổn định, thì thời tiết ấy được gọi là eka-utu: một thời tiết, một loại thời tiết. Chẳng hạn, nếu dòng sắc lạnh sinh liên tiếp khoảng một giờ, thì trong thời gian ấy, dòng tương tục của sắc lạnh không giảm, cũng không tăng vượt lên, mà giữ một trạng thái ổn định. Nếu dòng sắc nóng sinh liên tiếp khoảng một giờ, thì cũng vậy, trong thời gian ấy, dòng tương tục của sắc nóng không giảm, cũng không tăng vượt lên, mà giữ một trạng thái ổn định.) Vì có tính chất đồng nhất như vậy nên gọi là giữ một trạng thái duy nhất. Cụm ekākāraṃ, “giữ một trạng thái duy nhất”, chỉ rõ việc không bị thời tiết khác loại xen vào.

Tuy nhiên, trong một thời tiết cùng loại có rất nhiều thời tiết là các pháp chân đế đang sinh diệt, rất nhiều sắc do thời tiết sinh đang sinh diệt. Vì trong một thời tiết cùng loại có nhiều pháp chân đế hiện hữu như vậy, nên để tránh hiểu lầm thời tiết cùng loại — sabhāga-utu — thành nhiều thời tiết — aneka-utu — và muốn cho biết rằng xét theo dòng tương tục thì chỉ là một thời tiết, vị chú giải sư đã thêm từ eka, “một”, khi giải thích bằng cụm sabhāga-eka-utu-samuṭṭhānaṃ.

Evaṃ āhārepīti ettha visabhāgāhārena anantarito anekavāraṃ anekadivasampi bhutto sabhāgekāhāraṃ nāma. “Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgata”nti hi vuttanti. “Ekāhārasamuṭṭhāna”nti pana vuttattā ekasseva āhārassa yojanā yuttarūpāti apare.³³⁶

“Trong câu ‘đối với vật thực cũng như vậy’, vật thực đã được ăn nhiều lần, thậm chí nhiều ngày, không bị vật thực khác loại xen vào, gọi là một vật thực cùng loại. Bởi đã nói: ‘Sắc do thời tiết và vật thực khác loại sinh trước đó là quá khứ, sinh sau đó là vị lai.’ Nhưng các vị khác nói: ‘Vì đã nói “do một vật thực sinh”, nên cách liên hệ với chỉ một vật thực có vẻ thích hợp.’”

Trong phần sắc do vật thực sinh này, vị Mūlaṭīkācāriya cũng giải thích rằng cần hiểu cách nhận định “một vật thực” theo cùng một phương pháp. Vật thực được ăn nhiều lần, nhiều ngày, mà không có vật thực khác loại xen vào, gọi là một vật thực cùng loại.

Do đó, hãy ghi nhận rằng trong chú giải đã giải thích: “Sắc sinh do vật thực khác loại trước sắc do một thời tiết cùng loại sinh và sắc do một vật thực cùng loại sinh ấy gọi là quá khứ; sắc sinh về sau gọi là vị lai.”

Tuy nhiên, vì chú giải đã giải thích ekāhārasamuṭṭhānaṃ, “sắc sinh do một vật thực”, nên các vị thầy khác — apare — nói rằng chỉ cách liên hệ sắc sinh do duy nhất một vật thực nằm trong một nhóm sắc (rūpakalāpa) với ekāhārasamuṭṭhāna-rūpa, sắc sinh do một vật thực, mới là cách thích hợp.³³⁶

[Ghi chú của nguyên tác: Vì vị soạn Anuṭīkā, bậc thầy mang tên Ācariya Dhammapāla, đã đặt quan điểm của các vị thầy khác — apare — này ở cuối phần giải thích, nên có thể biết rằng ngài muốn người đọc ghi nhận về thực chất rằng ngài ưa thích quan điểm apare này hơn. Trong sách này cũng theo quan điểm apare ấy của vị Anuṭīkācāriya, khi giải thích các khối sắc và khối danh,

ở phần khối tương tục (santatighana) đã trình bày các sắc sinh do một thời tiết và một vật thực. Các sắc do thời tiết sinh nối tiếp nhau từ hỏa giới nằm trong một nhóm sắc, chẳng hạn nhóm sắc nhãn mười pháp (cakkhudasaka-kalāpa), được trình bày là các sắc sinh do một thời tiết. Tương tự, khi dưỡng chất (ojā) nằm trong một nhóm sắc, chẳng hạn nhóm sắc nhãn mười pháp, nhận được sự hỗ trợ của dưỡng chất do vật thực sinh, các sắc do vật thực mà nó lần lượt làm phát sinh được trình bày là các sắc sinh do một vật thực. Bởi khi phân định sắc, cũng như khi quán minh sát, chỉ khi có thể phân định và tu tập quán minh sát cho đến hiện tại theo sát-na thì cái thấy của trí mới có thể đạt đến chân đế; và chỉ khi cái thấy của trí đạt đến chân đế thì mặt trời với ánh sáng vô ngã mới hiện ra sáng rỡ.]

Trên đây là cách phân định sắc quá khứ, vị lai và hiện tại theo dòng tương tục đối với sắc do thời tiết sinh và sắc do vật thực sinh. Còn cách phân định quá khứ, vị lai và hiện tại theo dòng tương tục đối với sắc do tâm sinh thì như sau.

Dòng tương tục của sắc do tâm sinh

Trong sắc do tâm sinh:

1. Sắc sinh do một lộ tâm qua ngũ môn;
2. Sắc sinh do một lộ tâm đổng lực qua ý môn;
3. Sắc có nguyên nhân sinh là một lần nhập định, tức một lộ tâm nhập định;

được gọi là sắc hiện tại.

Sắc do tâm sinh trước sắc sinh do một lộ tâm qua ngũ môn, sắc sinh do một lộ tâm đổng lực qua ý môn, hoặc sắc sinh do một lộ tâm nhập định ấy, gọi là sắc quá khứ. Sắc do tâm sinh về sau gọi là sắc vị lai.

Dòng tương tục của sắc do nghiệp sinh

Đối với sắc do nghiệp sinh, không có sự phân chia quá khứ, vị lai và hiện tại theo từng dòng tương tục riêng. (Vì sắc do nghiệp sinh từ nghiệp quá khứ nên không có sự thay đổi dòng tương tục.) Nếu nói theo sự tương ứng, cần hiểu sự phân chia quá khứ, vị lai và hiện tại của sắc do nghiệp sinh ấy qua việc nó hỗ trợ chính các sắc sau:

1. Sắc do thời tiết sinh — utu-samuṭṭhāna-rūpa, tức utuja-rūpa;
2. Sắc do vật thực sinh — āhāra-samuṭṭhāna-rūpa, tức āhāraja-rūpa;
3. Sắc do tâm sinh — citta-samuṭṭhāna-rūpa, tức cittaja-rūpa.

Sau khi trình bày sắc quá khứ, vị lai và hiện tại theo dòng tương tục, chú giải tiếp tục trình bày sắc quá khứ, vị lai và hiện tại theo khoảng thời gian (samaya) như sau.

Cách xác định sắc quá khứ, vị lai và hiện tại theo khoảng thời gian

1. Một chốc;
2. Buổi sáng;
3. Buổi chiều;
4. Ban đêm;
5. Ban ngày;

trong những khoảng thời gian (samaya) như thế, dòng sắc sinh theo dòng tương tục trong khoảng thời gian tương ứng gọi là hiện tại. Sắc đã sinh trước sắc thuộc khoảng thời gian ấy, diễn tiến theo dòng tương tục ấy, gọi là quá khứ; sắc sẽ sinh về sau gọi là vị lai.

Ở đây, các lời giải thích liên quan đến dòng tương tục và các lời giải thích liên quan đến khoảng thời gian đã được trình bày trong những chú giải xưa nhằm đem lại sự trợ giúp thích hợp, đem lại nhiều lợi ích cho những hành giả đang tu tập đề mục minh sát. Trong trường hợp này, cần hiểu sự phân định sắc quá khứ, sắc vị lai và sắc hiện tại:

1. Theo dòng tương tục, chỉ không xét đến khoảng thời gian (samaya);
2. Theo khoảng thời gian, chỉ không xét đến dòng tương tục.³³⁷

Paccuppannarūpaṃ nāma jātaṃ khaṇattayapariyāpannanti attho. Taṃ pana ādito duppariggahanti santatipaccuppannavasena vipassanābhiniveso kātabbo.³³⁸

“Sắc hiện tại nghĩa là sắc đã sinh, nằm trong ba sát-na. Nhưng lúc đầu khó phân định sắc ấy, nên cần khởi đầu minh sát theo hiện tại của dòng tương tục.”

Theo lời giải thích của ṭīkā này, trong phần trí sinh diệt (udayabbayañāṇa), sắc đang sinh, có đủ ba sát-na nhỏ là sinh, trụ, diệt, được gọi là sắc hiện tại. Đối với người mới bắt đầu tu tập (ādikammika), việc phân định sắc hiện tại ấy bằng trí là rất khó. Vì vậy, trước tiên cần tác ý minh sát theo hiện tại của dòng tương tục.

Tassa yadā ñāṇaṃ tikkhaṃ visadaṃ hutvā pavattati, tadā rūpārūpadhammā khaṇe khaṇe uppajjantā, bhijjantā ca hutvā upaṭṭhahanti.³³⁹

“Khi trí của vị ấy trở nên sắc bén, sáng rõ, thì các pháp sắc và vô sắc hiện ra là đang sinh và đang diệt trong từng sát-na.”

Khi trí của hành giả ấy trở nên sắc bén, trong sáng, thì đối với trí của hành giả ấy, các pháp sắc và danh hiện ra là sinh trong từng sát-na, diệt trong từng sát-na.³³⁹

Do vậy, hiện tại theo dòng tương tục và hiện tại theo khoảng thời gian đem lại rất nhiều lợi ích cho việc đưa cái thấy của trí đến hiện tại theo sát-na của các pháp chân đế sắc và danh. Đó là lý do các vị chú giải sư xưa cũng giải thích những lời bàn về dòng tương tục và về khoảng thời gian. Còn trong kinh văn Pāli, chỉ hai loại — thời kỳ (addhā) và sát-na (khaṇa) — được nêu trực tiếp.

Cách phân chia quá khứ, vị lai và hiện tại theo sát-na

Sắc nằm trong tập hợp ba sát-na nhỏ là sinh, trụ và diệt gọi là hiện tại. Tất cả sắc sinh trước sắc ấy gọi là quá khứ. Tất cả sắc sinh về sau so với sắc hiện tại ấy gọi là vị lai.³⁴⁰

Một cách giải thích khác

Một cách khác: sắc mà phận sự của nhân (hetu-kicca) và phận sự của duyên (paccaya-kicca) đã qua rồi gọi là quá khứ. Sắc mà phận sự của nhân đã hoàn tất, nhưng phận sự của duyên chưa hoàn tất, gọi là sắc hiện tại. Sắc chưa đi đến cả hai phận sự của nhân và của duyên gọi là sắc vị lai.

Một cách khác: sắc đang hiện hữu trong sát-na đang thực hiện phận sự của chính nó gọi là sắc hiện tại. Sắc sinh trước sắc ấy gọi là sắc quá khứ; sắc sinh về sau gọi là sắc vị lai.

Nguyên nhân sinh thành (janaka) trực tiếp làm phát sinh sắc gọi là nhân (hetu). Nguyên nhân nâng đỡ (upatthambhaka), trợ lực và hỗ trợ, gọi là duyên (paccaya).

Việc nguyên nhân sinh thành (janaka, tức hetu) trực tiếp làm phát sinh sắc là phận sự của nhân. Việc nguyên nhân nâng đỡ (upatthambhaka, tức paccaya) trợ lực và hỗ trợ là phận sự của duyên.

Ví dụ: hạt giống làm phát sinh mầm là phận sự của hạt giống. Nước, đất, thời tiết — tức dưỡng chất của đất, dưỡng chất của nước và ánh nắng — cùng các yếu tố tương tự trợ lực, hỗ trợ sự phát sinh của mầm ấy là phận sự của nước, đất, thời tiết cùng các yếu tố ấy. Đây là ví dụ trong thế gian.

Nghiệp làm phát sinh sắc do nghiệp đã tạo (kaṭattā-rūpa, tức sắc do nghiệp sinh) và các danh pháp quả là phận sự của nghiệp ấy. Vật thực cùng các pháp tương tự trợ lực, hỗ trợ sắc do nghiệp đã tạo và các danh pháp quả ấy là phận sự của vật thực cùng các pháp ấy. Đây là ví dụ trong Giáo pháp.

Cũng như ví dụ này, đối với từng nhóm sắc cũng như một lần sinh tâm (cittuppāda) gồm tâm và tâm sở, tức các danh pháp quả, nghiệp là năng lực sinh thành trực tiếp làm chúng phát sinh; sự trợ giúp được thực hiện qua các năng lực duyên như năng lực nghiệp khác sát-na, năng lực cận y, năng lực vật thực. Trong các pháp sắc và danh quả ấy, các pháp chân đế thuộc bốn danh uẩn cũng trợ lực, hỗ trợ lẫn nhau bằng những năng lực duyên như câu sinh. Bốn đại chủng cũng làm duyên cho nhau, và sắc đại chủng làm duyên cho sắc y sinh, bằng những năng lực duyên như câu sinh.³⁴¹

Như vậy, ý nghĩa là: sắc đang hiện hữu trong sát-na thực hiện phận sự của chính nó — phận sự của nhân, tức phận sự sinh thành, và phận sự nâng đỡ, tức phận sự của duyên — gọi là sắc hiện tại. Sắc đã sinh trước sắc ấy gọi là sắc quá khứ. Sắc sẽ sinh về sau gọi là sắc vị lai.³⁴¹

Nghĩa trực tiếp và nghĩa qua diễn giải

Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā, sesā sapariyāyā.³⁴²

“Ở đây, chỉ lời bàn bắt đầu từ sát-na là theo nghĩa trực tiếp; những lời bàn còn lại là có qua diễn giải.”

Trong sự phân định quá khứ, vị lai và hiện tại được trình bày trên đây, chỉ lời bàn về sát-na và lời bàn về phận sự là lời bàn theo nghĩa trực tiếp, không qua diễn giải. Những lời bàn còn lại:

1. Addhākathā: lời bàn về thời kỳ là một hữu;
2. Santatikathā: lời bàn về dòng tương tục;
3. Samayakathā: lời bàn về khoảng thời gian;

đều là những lời bàn có qua diễn giải. Trong các loại lời bàn ấy, ở kinh văn Vibhaṅga này, chỉ lời bàn theo nghĩa trực tiếp, không qua diễn giải, là điều được chủ ý nói đến.³⁴²

Cách phân chia quá khứ, vị lai và hiện tại trong phần danh

Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavīthivisayasamāyogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā.³⁴³

“Ở đây, trong sự phân chia quá khứ và các thời còn lại, cần hiểu tính chất quá khứ, vị lai và hiện tại của thọ theo dòng tương tục và theo sát-na cùng các cách tiếp theo. Trong đó, theo dòng tương tục, thọ nằm trong một lộ tâm, một đợt đổng lực, một lần nhập định, và thọ diễn tiến gắn với cảnh của một lộ tâm, là hiện tại; thọ trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai. Theo sát-na cùng các cách tiếp theo, thọ nằm trong ba sát-na, ở giữa đầu trước và đầu sau, và đang thực hiện phận sự của mình, là hiện tại; thọ trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai.”

Ở đây, khi phân chia quá khứ, vị lai và hiện tại, cần hiểu tính chất quá khứ, vị lai và hiện tại của thọ, tức của bốn danh uẩn, theo dòng tương tục và theo sát-na, phận sự.

Trong đó, nói về dòng tương tục thì như sau:

1. Thọ nằm trong một lộ tâm qua ngũ môn;
2. Thọ nằm trong một lộ tâm qua ý môn;
3. Thọ nằm trong một lần nhập định;
4. Thọ nằm trong các lộ tâm qua ý môn, như lộ tâm qua ý môn nối tiếp (tadanuvattika-manodvāravīthi), tiếp tục lấy chính cảnh mà các lộ tâm qua ngũ môn đã lấy — chẳng hạn cảnh sắc cùng một loại như dung sắc của Đức Phật, cảnh thinh cùng một loại như tiếng thuyết pháp của Ngài;

đều là thọ hiện tại. Những thọ đã sinh trước các thọ ấy là thọ quá khứ. Những thọ sẽ sinh về sau so với các thọ ấy là thọ vị lai.

Nói về sát-na và phận sự thì như sau.

Những thọ nằm trong tập hợp ba sát-na sinh, trụ, diệt là thọ hiện tại. Những thọ đã sinh trước các thọ nằm trong tập hợp ba sát-na ấy là thọ quá khứ.

Những thọ sẽ sinh về sau so với các thọ nằm trong tập hợp ba sát-na ấy là thọ vị lai.

Những thọ sinh ở giữa hai đầu — sinh là đầu trước, diệt là đầu sau — hoặc, theo một cách khác, những thọ nằm trong tập hợp ba sát-na, sinh ở giữa quá khứ và vị lai vốn là phần trước và phần sau, và đang thực hiện phận sự của mình, gọi là thọ hiện tại. Những thọ đã sinh trước thọ ấy gọi là thọ quá khứ. Những thọ sẽ sinh về sau gọi là thọ vị lai.³⁴³

Đối với ba danh uẩn còn lại, hãy hiểu theo cùng phương pháp như thọ uẩn. Trên đây là cách nhận định quá khứ, vị lai và hiện tại đối với năm uẩn.

Bhūtaṃ bhūtato passati — Thấy cái có như nó đang có

Dựa vào lời dạy bhūtaṃ bhūtato passati, “thấy cái có như nó đang có”, cũng có quan điểm cho rằng chỉ phải quán minh sát cái hiện tại ngay lúc này. Vì vậy, ý nghĩa của lời dạy ấy được tiếp tục trình bày dưới đây.

Kathañca bhikkhave cakkhumanto passanti? Idha bhikkhu bhūtaṃ bhūtato passati, bhūtaṃ bhūtato disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Evaṃ kho bhikkhave cakkhumanto passanti.³⁴⁴

“Này các Tỳ-kheo, những người có mắt thấy như thế nào? Ở đây, vị Tỳ-kheo thấy cái đã hiện sinh đúng như cái đã hiện sinh; sau khi thấy như vậy, vị ấy thực hành để nhàm chán, ly tham và đoạn diệt đối với cái đã hiện sinh. Này các Tỳ-kheo, những người có mắt thấy như vậy.”

Bhūtanti khandhapañcakaṃ. Taṃ hi paccayasambhūtattā paramatthato vijjamānattā ca bhūtanti vuccati. Tenāha “bhūtamidaṃ bhikkhave samanupassathā”ti. Bhūtato aviparītasabhāvato salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca passati. Idaṃ hi khandhapañcakaṃ nāmarūpamattaṃ. Tattha “ime pathavīādayo dhammā rūpaṃ, ime phassādayo dhammā nāmaṃ, imāni nesaṃ lakkhaṇādīni, ime nesaṃ avijjādayo paccayā”ti evaṃ sapaccayanāmarūpadassanavasena ceva, “sabbepime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventi, tasmā aniccā, aniccattā dukkhā, dukkhattā anattā”ti evaṃ aniccānupassanādivasena ca passatīti attho. Ettāvatā taruṇavipassanāpariyosānā vipassanābhūmi dassitā. Nibbidāyāti bhūtasaṅkhātassa tebhūmakadhammajātassa nibbindanatthāya, etena balavavipassanaṃ dasseti. Virāgāyāti virāgatthaṃ virajjanatthaṃ, iminā maggaṃ dasseti. Nirodhāyāti nirujjhanatthaṃ, imināpi maggameva dasseti. Nirodhāyāti vā paṭippassaddhinirodhena saddhiṃ anupādisesanibbānaṃ dasseti. Evaṃ kho bhikkhave cakkhumanto passantīti evaṃ paññācakkhumanto sapubbabhāgena maggapaññācakkhunā catusaccadhammaṃ passanti.³⁴⁵

“‘Cái đã hiện sinh’ là năm uẩn. Vì chúng sinh do duyên và hiện hữu theo chân đế nên được gọi là ‘cái đã hiện sinh’. Do đó, Ngài nói: ‘Này các Tỳ-kheo, hãy quán thấy đây là cái đã hiện sinh.’ ‘Đúng như cái đã hiện sinh’: thấy theo thực tính không sai lệch, theo đặc tính riêng và đặc tính chung. Bởi năm uẩn này chỉ là danh và sắc. Trong đó, thấy danh và sắc cùng với duyên như sau: ‘Các pháp như địa giới này là sắc; các pháp như xúc này là danh; đây là đặc tính và các phương diện tiếp theo của chúng; đây là các duyên của chúng, như vô minh.’ Đồng thời, thấy bằng quán vô thường và các phép quán tiếp theo như sau: ‘Tất cả các pháp này từ chỗ chưa có mà sinh, có rồi lại mất; vì vậy chúng vô thường; vì vô thường nên khổ; vì khổ nên vô ngã.’ Đó là ý nghĩa. Đến đây, đã chỉ rõ địa hạt minh sát kết thúc ở minh sát non yếu. ‘Để nhàm chán’: để nhàm chán tập hợp pháp thuộc ba cõi được gọi là cái đã hiện sinh; qua đó chỉ minh sát mạnh. ‘Để ly tham’: để xa lìa tham, để trở nên ly tham; qua đó chỉ đạo. ‘Để đoạn diệt’: để diệt; qua đó cũng chỉ chính đạo. Hoặc ‘để đoạn diệt’ chỉ Niết-bàn vô dư y cùng với sự diệt do an tịnh. ‘Này các Tỳ-kheo, những người có mắt thấy như vậy’: những người có con mắt trí tuệ thấy pháp bốn sự thật bằng con mắt tuệ đạo, cùng với phần thực hành đi trước.”

Bhūtanti khandhapañcakaṃ. Tañhi yathāsakaṃ paccayehi jātattā, paramatthato vijjamānattā ca bhūtanti vuccati. Bhūtatoti yathābhūtasabhāvato, salakkhaṇato, sāmaññalakkhaṇato ca.³⁴⁶

“‘Cái đã hiện sinh’ là năm uẩn. Vì chúng đã sinh do các duyên riêng tương ứng và hiện hữu theo chân đế nên được gọi là ‘cái đã hiện sinh’. ‘Đúng như cái đã hiện sinh’ là theo thực tính như thật, theo đặc tính riêng và đặc tính chung.”

“Này các Tỳ-kheo, những người có con mắt trí, tức tri kiến như thật (yathābhūtañāṇadassana), biết đúng như thật, thấy không sai lệch, đúng với sự thật như thế nào?

“Này các Tỳ-kheo, ở đây trong Giáo pháp này, vị Tỳ-kheo hành giả thấy bằng con mắt trí — tức chánh kiến minh sát và chánh kiến thuộc đạo — tập hợp năm uẩn hiện hữu theo chân đế, đã hiện sinh do các nguyên nhân tương ứng được gọi là những nguyên nhân riêng của chúng. Vị ấy thấy theo thực tính đúng như thật, nghĩa là theo đặc tính tự nhiên riêng tương ứng, và theo các đặc tính chung là vô thường, khổ, vô ngã, vốn liên quan đến tất cả các thực tính chân đế. Sau khi thấy bằng con mắt trí tập hợp năm uẩn hiện hữu theo chân đế, theo đặc tính tự nhiên riêng được gọi là thực tính đúng như thật và theo đặc tính chung, vị ấy thực hành để nhàm chán tập hợp năm uẩn hiện hữu theo chân đế, để lìa sự luyến ái, tham đắm, để làm tắt sự tham đắm ấy. Này các Tỳ-kheo, những người có con mắt trí, tức tri kiến như thật biết đúng như thật, thấy không sai lệch, đúng với sự thật như vậy.”³⁴⁴

Tập hợp năm uẩn này chỉ là danh và sắc. Trong tập hợp năm uẩn ấy, vị ấy thấy danh và sắc cùng với nguyên nhân như sau: “Các pháp như địa giới này là sắc; các pháp như xúc này là danh. Đây là đặc tính, phận sự, biểu hiện và nhân gần của sắc và danh ấy. Đây là các nguyên nhân của sắc và danh ấy như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp.”

Vị ấy cũng thấy bằng quán vô thường và các phép quán tiếp theo như sau: “Tất cả các hành, các pháp sắc và danh cùng với nguyên nhân này, trước khi sinh thì chưa có, đến nay mới đột ngột hiện sinh; sau khi hiện sinh lại đột ngột diệt mất. Vì vậy, chúng vô thường; vì vô thường nên khổ; vì khổ nên vô ngã.” Đó là ý nghĩa của bhūtaṃ bhūtato passati, “thấy cái có như nó đang có”. Đến đây, chuỗi lời giải thích đã chỉ rõ vipassanābhūmi, địa hạt, chỗ đặt nền của trí minh sát, kết thúc ở taruṇavipassanā, minh sát non yếu.³⁴⁵

[Ghi chú của nguyên tác: Taruṇavipassanā, minh sát non yếu, là tên gọi của bốn trí: trí phân định các hành (saṅkhāraparicchedañāṇa, tức trí phân định danh–sắc), trí vượt qua hoài nghi (kaṅkhāvitaraṇañāṇa, tức trí phân định nhân duyên), trí thẩm sát (sammasanañāṇa), và trí về đạo cùng phi đạo (maggāmaggañāṇa, tức trí sinh diệt).]³⁴⁷

Nibbidāya, “để nhàm chán”, nghĩa là để nhàm chán toàn thể các pháp thuộc ba cõi, được gọi là bhūta. Qua từ nibbidāya, Ngài chỉ balavavipassanā, minh sát mạnh.³⁴⁸

[Ghi chú của nguyên tác: Balavavipassanā là tên gọi của bốn trí: trí thấy sự đáng sợ (bhayatūpaṭṭhānañāṇa), trí quán sự nguy hại (ādīnavānupassanāñāṇa), trí muốn giải thoát (muñcitukamyatāñāṇa), và trí xả đối với các hành (saṅkhārupekkhāñāṇa).]³⁴⁷

Virāgāya nghĩa là thực hành để lìa sự luyến ái, tham đắm. Qua từ virāga, Ngài chỉ Thánh đạo. Nirodhāya nghĩa là thực hành để làm tắt sự tham đắm,

tức thực hành nhằm sự đoạn diệt ấy. Qua từ nirodhāya, Ngài cũng chỉ chính Thánh đạo. Theo một cách khác, từ nirodhāya chỉ Thánh quả mang tên sự diệt do an tịnh (paṭippassaddhinirodha), tiếp tục làm lắng tắt, làm nguội hẳn lửa nóng của phiền não, và sự viên tịch các uẩn (khandhaparinibbāna) mang tên Niết-bàn vô dư y (anupādisesanibbāna).³⁴⁸

Evaṃ kho bhikkhave cakkhumanto passanti — “Này các Tỳ-kheo, những người có con mắt trí, tức tri kiến như thật biết đúng như thật, thấy không sai lệch, đúng với sự thật như vậy” — nghĩa là: các bậc thiện nhân có con mắt trí tuệ thấy pháp bốn sự thật bằng con mắt tuệ đạo, cùng với con mắt tuệ minh sát là đạo niệm xứ thuộc phần đi trước Thánh đạo (pubbabhāgasatipaṭṭhānamagga).³⁴⁸

Theo lời chú giải này, cần hiểu rằng bhūtaṃ bhūtato passati, “thấy cái có như nó đang có”, chỉ việc thấy pháp bốn sự thật bằng con mắt tuệ minh sát và con mắt tuệ Thánh đạo. Khi trình bày rõ ý nghĩa như thế, vị chú giải sư giải thích bằng cách dẫn những lời như bhūtamidaṃ bhikkhave samanupassatha trong kinh Mahātaṇhāsaṅkhaya thuộc Mūlapaṇṇāsa. Vì vậy, những lời ấy được trích dẫn và trình bày dưới đây.

Trích kinh Mahātaṇhāsaṅkhaya

Bhūtamidanti bhikkhave passathāti. Evaṃ bhante. Tadāhārasambhavanti bhikkhave passathāti. Evaṃ bhante. Tadāhāranirodhā yaṃ bhūtaṃ, taṃ nirodhadhammanti bhikkhave passathāti. Evaṃ bhante.³⁴⁹

“Này các Tỳ-kheo, các ông có thấy: ‘Đây là cái đã hiện sinh’ không?” — “Thưa có, bạch Ngài.” — “Này các Tỳ-kheo, các ông có thấy: ‘Cái ấy sinh do vật thực’ không?” — “Thưa có, bạch Ngài.” — “Này các Tỳ-kheo, các ông có thấy: ‘Do vật thực ấy diệt, cái đã hiện sinh ấy có bản chất diệt’ không?” — “Thưa có, bạch Ngài.”

Bhūtamidanti idaṃ khandhapañcakaṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattaṃ, tumhepi taṃ bhūtamidanti bhikkhave passathāti. Tadāhārasambhavanti taṃ panetaṃ khandhapañcakaṃ āhārasambhavaṃ paccayasambhavaṃ, sati paccaye uppajjati evaṃ passathāti pucchati. Tadāhāranirodhāti tassa paccayassa nirodhā.³⁵⁰

“‘Đây là cái đã hiện sinh’: năm uẩn này đã sinh, đã hiện hữu, đã được sinh ra; này các Tỳ-kheo, các ông cũng có thấy chúng là ‘cái đã hiện sinh này’ không? ‘Cái ấy sinh do vật thực’: năm uẩn ấy sinh do vật thực, sinh do duyên, có duyên thì sinh; Ngài hỏi: ‘Các ông có thấy như vậy không?’ ‘Do vật thực ấy diệt’: do duyên ấy diệt.”

Hetupaccayehi jātaṃ nibbattaṃ “bhūta”nti idhādhippetaṃ, taṃ atthato pañcakkhandhā tabbinimuttassa sappaccayassa abhāvato, yañca khandhapañcakaṃ attano tesañca bhikkhūnaṃ, taṃ “bhūtamida”nti bhagavā avocāti āha “idaṃ khandhapañcaka”nti. Attano phalaṃ āharatīti āhāro, paccayo. Sambhavati etasmāti sambhavo, āhāro sambhavo etassāti āhārasambhavaṃ. Tenāha “paccayasambhava”nti. Tassa paccayassa nirodhāti yena avijjādinā paccayena khandhapañcakaṃ sambhavati, tassa paccayassa anuppādanirodhā. Khaṇanirodho pana kāraṇanirapekkho.³⁵¹

“Ở đây, ‘cái đã hiện sinh’ được chủ ý dùng cho cái đã sinh, đã được sinh ra do nhân duyên. Về nghĩa, đó là năm uẩn, vì ngoài chúng không có pháp nào do duyên. Đức Thế Tôn gọi năm uẩn của chính Ngài và của các Tỳ-kheo ấy là ‘cái đã hiện sinh này’; vì vậy, chú giải nói ‘năm uẩn này’. Cái đem đến quả của chính nó là vật thực (āhāra), tức duyên. Cái mà từ đó một pháp sinh ra là nguồn sinh (sambhava); cái có vật thực làm nguồn sinh là āhārasambhava. Vì vậy, chú giải nói ‘sinh do duyên’. ‘Do duyên ấy diệt’: do sự diệt không còn sinh lại của duyên như vô minh, nhờ đó năm uẩn sinh ra. Còn sự diệt theo sát-na thì không đòi hỏi nguyên nhân.”

Ngài hỏi: “Này các Tỳ-kheo, các ông có thấy rằng tập hợp năm uẩn này đã hiện sinh không?”

Các vị thưa: “Bạch Ngài, chúng con có thấy.”

Ngài hỏi: “Này các Tỳ-kheo, các ông có thấy rằng tập hợp năm uẩn ấy sinh ra do các nguyên nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp đang hiện hữu không?”

Các vị thưa: “Bạch Ngài, chúng con có thấy.”

Ngài hỏi: “Này các Tỳ-kheo, các ông có thấy rằng, do các nguyên nhân như vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp ấy diệt bởi A-la-hán đạo theo thực tính anuppādanirodha, diệt không còn sinh lại, tập hợp năm uẩn đã hiện sinh có bản chất diệt theo thực tính anuppādanirodha, diệt không còn sinh lại, vào lúc viên tịch các uẩn không?”

Các vị thưa: “Bạch Ngài, chúng con có thấy.”³⁴⁹

Trong kinh này, Đức Phật tiếp tục dạy duyên khởi theo chiều thuận (anuloma-paṭiccasamuppāda), gọi là phương thức nhân duyên theo chiều thuận (anuloma-paccayākāra), tức tiến trình sinh khởi của luân hồi; và duyên khởi theo chiều nghịch (paṭiloma-paṭiccasamuppāda), gọi là phương thức nhân duyên theo chiều nghịch (paṭiloma-paccayākāra), tức tiến trình chấm dứt của luân hồi.

Theo những lời dạy này, bhūtaṃ bhūtato passati, “thấy cái có như nó đang có”, nghĩa là như sau.

1. Vị ấy thấy năm thủ uẩn là sự thật về khổ, hiện hữu theo mười một phương diện — quá khứ, vị lai, hiện tại, nội, ngoại, thô, tế, hạ liệt, cao thượng, xa và gần — là cảnh của các lậu hoặc, là chỗ bị ái và kiến chấp lấy là “ta”, “của ta”. Vị ấy thấy bằng tuệ minh sát gọi là trí tự mình trực chứng (attapaccakkhañāṇa); cũng thấy bằng tuệ Thánh đạo có khả năng xuyên thấu theo thực tính thông đạt không mê mờ (asammohapaṭivedha).

2. Vị ấy thấy vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp mang tên sự thật về nhân sinh khổ, đã được vun bồi trong đời quá khứ khi tạo lập nghiệp hữu trước kia; thấy thực tính sinh khởi (samudaya), tức cách các thủ uẩn quả là sự thật về khổ, bắt đầu bằng năm uẩn tái tục hiện tại, hiện sinh do những nguyên nhân ấy. Vị ấy cũng thấy vô minh, ái, thủ, hành và nghiệp mang tên sự thật về nhân sinh khổ, được vun bồi trong hiện tại; thấy thực tính sinh khởi, tức cách các thủ uẩn quả là sự thật về khổ, bắt đầu bằng năm uẩn tái tục vị lai, hiện sinh do những nguyên nhân ấy. Vị ấy thấy bằng tuệ minh sát gọi là trí tự mình trực chứng; cũng thấy bằng tuệ Thánh đạo có khả năng xuyên thấu theo thực tính thông đạt không mê mờ. (Đây là trí thấy sinh khởi theo nhân duyên — paccayato udayadassanañāṇa. Xem Visuddhimagga 2:267.)³⁵²

3. Khi đặt các pháp quả là sự thật về khổ cùng với các pháp nhân là sự thật về nhân sinh khổ trên phương diện các đặc tính để tu tập, suy xét bằng minh sát, hành giả thấy sự sinh và diệt của các hành ấy — sự thật về khổ và sự thật về nhân sinh khổ — cũng như thực tính vô thường, khổ và vô ngã của các hành ấy. Vị ấy thấy bằng tuệ minh sát gọi là trí tự mình trực chứng; cũng thấy bằng tuệ Thánh đạo có khả năng xuyên thấu theo thực tính thông đạt không mê mờ. (Vì xuyên thấu thấy sự sinh của các hành là khổ do sinh, và sự diệt là khổ do chết, nên chính là thấy sự thật về khổ. Visuddhimagga 2:267.)³⁵²

4. Khi các pháp nhân là sự thật về nhân sinh khổ diệt bởi A-la-hán đạo theo thực tính anuppādanirodha, diệt không còn sinh lại, vị ấy cũng thấy cách các thủ uẩn quả diệt theo thực tính anuppādanirodha, diệt không còn sinh lại, vào lúc viên tịch các uẩn. Vị ấy thấy bằng tuệ minh sát gọi là trí tự mình trực chứng; cũng thấy bằng tuệ Thánh đạo có khả năng xuyên thấu theo thực tính thông đạt không mê mờ. (Đây là trí thấy diệt theo nhân duyên — paccayato vayadassanañāṇa; là trí biết sự thật về diệt thuộc hiệp thế. Visuddhimagga 2:267.)³⁵²

5. Khi có thể quán minh sát trở lại chính trí minh sát đang quán — gọi là paṭivipassanā — vị ấy cũng thấy các pháp thuộc sự thật về đạo hiệp thế, nằm trong những đổng lực minh sát đang quán ấy, do trí minh sát dẫn đầu: chánh kiến, tức trí minh sát; chánh tư duy, tức tầm (vitakka); chánh tinh tấn, tức cần (viriya); chánh niệm; và chánh định, tức nhất tâm (ekaggatā). Vị ấy thấy bằng trí minh sát gọi là trí tự mình trực chứng; cũng thấy bằng tuệ Thánh đạo có khả năng xuyên thấu theo thực tính thông đạt không mê mờ. (Vì các chi đạo hiệp thế ấy có thể loại bỏ theo từng phần, tadaṅga, si đang che lấp khiến không biết thực tính sinh diệt của các hành, nên được gọi là sự thật về đạo. Đây là sự thật về đạo hiệp thế. Visuddhimagga 2:267–268.)³⁵³

6. Khi trí Thánh đạo hiện sinh ở cuối các trí minh sát, vị ấy cũng thấy pháp cao quý là sự thật về diệt — Niết-bàn, giới vô vi, giới an tịnh — bằng tuệ Thánh đạo ấy, mang tên trí tự mình trực chứng. (Đây là sự thật về diệt siêu thế; là thông đạt cảnh — ārammaṇapaṭivedha.)

7. Tám pháp là các chi đạo tương ưng với Thánh đạo ấy là sự thật về đạo. Tuệ Thánh đạo cũng biết sự thật về đạo ấy theo thực tính thông đạt không mê mờ. (Đây là sự thật về đạo siêu thế; là thông đạt không mê mờ — asammohapaṭivedha.)

Như vậy, những người có con mắt trí tuệ — tuệ minh sát và tuệ Thánh đạo được gọi là trí tự mình trực chứng — thấy pháp bốn sự thật thuộc hiệp thế và siêu thế: trước Thánh đạo, bằng con mắt tuệ minh sát; tại sát-na Thánh đạo, bằng con mắt tuệ Thánh đạo. Chính sự thấy như vậy là điều được nói đến bằng bhūtaṃ bhūtato passati, “thấy cái có như nó đang có”.

Theo những giải thích này, trong nghĩa của bhūta cũng bao gồm các thủ uẩn thuộc vòng phiền não (kilesavaṭṭa), do vô minh, ái và thủ dẫn đầu, đã sinh trong đời quá khứ khi tạo lập nghiệp hữu, là nguyên nhân của các thủ uẩn hiện tại; các thủ uẩn thuộc vòng nghiệp (kammavaṭṭa) là hành và nghiệp; cùng các thủ uẩn thuộc vòng quả (vipākavaṭṭa), là chỗ nương của vòng phiền não và vòng nghiệp ấy. Cũng bao gồm các thủ uẩn quả thuộc vòng quả hiện tại, đã hiện sinh do những nguyên nhân quá khứ ấy. Cũng bao gồm các thủ uẩn thuộc vòng phiền não, do vô minh, ái và thủ dẫn đầu, cùng các thủ uẩn thuộc vòng nghiệp là hành và nghiệp, đang được vun bồi trong hiện tại cho vị lai. Cũng bao gồm các thủ uẩn thuộc vòng quả, bắt đầu bằng năm uẩn tái tục vị lai, sẽ hiện sinh trong vị lai do vòng phiền não và vòng nghiệp hiện tại ấy.

Vì vậy, thấy bằng con mắt tuệ minh sát và con mắt tuệ Thánh đạo các thủ uẩn nhân và các thủ uẩn quả hiện hữu trong ba thời quá khứ, vị lai, hiện tại, cho đến đặc tính tự nhiên của chúng; thấy đặc tính tự nhiên cùng với phận sự, biểu hiện và nhân gần của từng thực tính chân đế nằm trong năm uẩn ấy, cũng được gọi là “thấy cái có như nó đang có”.

Lại nữa, thấy bằng con mắt tuệ minh sát và con mắt tuệ Thánh đạo cách các thủ uẩn quả hiện sinh do các thủ uẩn nhân — tức vòng phiền não và vòng nghiệp — hiện hữu; cũng như thấy sự diệt không còn sinh lại của các thủ uẩn quả vào lúc viên tịch các uẩn, do các thủ uẩn nhân ấy diệt không còn sinh lại bởi A-la-hán đạo, cũng được gọi là “thấy cái có như nó đang có”.

Lại nữa, thấy bằng con mắt tuệ minh sát và con mắt tuệ Thánh đạo phương diện vô thường, phương diện khổ và phương diện vô ngã của các thủ uẩn nhân và các thủ uẩn quả ấy, cũng được gọi là “thấy cái có như nó đang có”.

Lại nữa, thấy bằng con mắt tuệ minh sát và con mắt tuệ Thánh đạo tập hợp danh pháp, dòng tâm thuộc lộ đổng lực minh sát qua ý môn, được gọi là trí minh sát đang quán; cũng như phương diện vô thường, phương diện khổ và phương diện vô ngã của tập hợp danh pháp, dòng tâm thuộc lộ đổng lực minh sát qua ý môn được gọi là trí minh sát ấy, cũng được gọi là “thấy cái có như nó đang có”.

Lại nữa, thấy pháp Niết-bàn cao quý là sự thật về diệt siêu thế bằng con mắt tuệ Thánh đạo theo thực tính thông đạt cảnh, cũng được gọi là “thấy cái có như nó đang có”. Tương tự, thấy sự thật về Thánh đạo siêu thế bằng con mắt tuệ Thánh đạo theo thực tính thông đạt không mê mờ, cũng được gọi là “thấy cái có như nó đang có”.

Vì vậy, lời dạy bhūtaṃ bhūtato passati, “thấy cái có như nó đang có”, không phải là lời dạy hướng dẫn chỉ quán riêng hiện tại theo ý muốn, mà không phân định chế định và chân đế, không phân biệt được chế định và chân đế, không đưa cái thấy của trí đến chân đế là các thủ uẩn nhân và các thủ uẩn quả. Cần kính cẩn ghi nhận rằng đây là lời dạy hướng dẫn quán để thấy bằng con mắt tuệ minh sát và con mắt tuệ Thánh đạo toàn thể các thủ uẩn nhân và các thủ uẩn quả hiện hữu trong ba thời, cho đến đặc tính tự nhiên và đặc tính chung, cho đến khi có thể làm hiện tiền pháp Niết-bàn cao quý là sự thật về diệt.

Những trụ cột lớn của Giáo pháp

Này thiện hành giả, nếu muốn thấy, muốn đạt đến, muốn biết, muốn tự mình trực tiếp xuyên thấu bằng trí, muốn làm hiện tiền pháp Niết-bàn cao quý — đại giới vô vi vô cùng an tịnh, vô cùng mát lành, nơi Đức Phật và các bậc Thánh đệ tử thiện nhân an trú, hoan hỷ — thì để thấy, đạt đến, biết, tự mình trực tiếp xuyên thấu bằng trí và làm hiện tiền pháp Niết-bàn ấy, vị hành giả phải đi ngay thẳng, không lệch lạc, theo con đường thực hành tám chi đạo có đầy đủ năng lực đưa đến Niết-bàn. Khi đi như vậy, có bốn trụ cột lớn của Giáo pháp mang tên bốn vinaya, đứng vững chỉ đường để lối đi của hành giả không lệch, không sai; chính vị thiện hành giả phải kính cẩn đội lên đầu, hết sức hết sức tôn kính, coi trọng.³⁵⁴ Bốn trụ cột ấy là:

1. Sutta;
2. Suttānuloma;
3. Ācariyavāda;
4. Attanomati.

1. Sutta

Suttaṃ nāma tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi piṭakāni.³⁵⁵

“Sutta là ba tạng đã được đưa vào ba kỳ kết tập.”

Sutta là ba tạng — Kinh, Luật và Abhidhamma — đã được đưa vào ba kỳ kết tập chính thức: lần thứ nhất, kỳ kết tập năm trăm (pañcasatika-saṅgāyanā) do Trưởng lão Mahākassapa chủ trì, với năm trăm vị A-la-hán; lần thứ hai, kỳ kết tập bảy trăm (sattasatika-saṅgāyanā) do Trưởng lão Mahāyasa đứng ra xúc tiến, với bảy trăm vị A-la-hán; lần thứ ba, kỳ kết tập một nghìn (sahassika-saṅgāyanā) do Trưởng lão Mahāmoggaliputtatissa chủ trì, với một nghìn vị A-la-hán. Lý do được gọi là sutta như sau.

Trong ba tạng ấy, có cả tạng Kinh, Đức Phật đã khéo thiết lập, thuyết giảng các cách thực hành, các công việc khác nhau có thể đem lại, đưa đến những lợi ích khác nhau cho mình và người khác: ba loại an lạc là an lạc cõi người, cõi trời và Niết-bàn. Ngài đã thuyết giảng bằng nhiều phương pháp phù hợp với khuynh hướng, sở thích và tính hạnh của những chúng sinh có thể được giáo hóa — chư thiên, loài người và Phạm thiên, những đóa sen đáng được giải thoát. Vì chỉ rõ các lợi ích khác nhau của chúng sinh nên ba tạng được gọi là sutta.

Như cây lúa làm trổ quả là hạt lúa, cũng vậy, lời Phật dạy là ba tạng làm trổ, làm phát sinh các loại quả: an lạc cõi người, an lạc cõi trời, an lạc Phạm thiên và an lạc Niết-bàn. Vì vậy cũng được gọi là sutta.

Như bò mẹ tuôn sữa, lời Phật dạy là ba tạng tuôn ra các lợi ích khác nhau: an lạc cõi người, an lạc cõi trời, an lạc Phạm thiên và an lạc Niết-bàn. Vì vậy cũng được gọi là sutta.

Lời Phật dạy là ba tạng khéo bảo hộ các lợi ích khác nhau là ba loại an lạc: cõi người, cõi trời và Niết-bàn; khéo gìn giữ, bảo hộ các cách thực hành tốt đẹp, đúng đắn để đạt được những lợi ích ấy. Vì vậy cũng được gọi là sutta.

Sợi dây dùng để đo, lấy dấu trên gỗ khi người thợ mộc bào, cưa, được gọi là sutta. Khi tạo hình một khúc gỗ thành những kiểu dáng mong muốn, sợi dây lấy dấu ấy, hoặc đường đã được đo vạch bằng sợi dây ấy, là chuẩn mực chính. Bởi nếu xẻ, cắt gỗ theo đường ấy thì có thể có được phần gỗ với hình dạng mong muốn. Cũng như ví dụ này, lời Phật dạy là ba tạng chỉ rõ đường đi đến Niết-bàn: “Đi đến Niết-bàn bằng con đường này.” Vì tương tự sợi dây lấy dấu mà người thợ mộc sử dụng, nên cũng được gọi là sutta. Nếu có tranh luận về Pháp hay phi Pháp liên quan đến con đường đi đến Niết-bàn, thì sợi dây đo để các bậc trí thiện nhân phân xử, coi làm chuẩn mực chính và đo lường đúng sai, chính là ba tạng mang tên sutta ấy.

Như gió không thể thổi những bông hoa đã được xâu bằng sợi chỉ bay tản mác, rơi rụng sang nơi khác, cũng vậy, cơn bão mạnh là các học thuyết sai lầm không thể làm tản mác, không thể hủy hoại các phương pháp thực hành và công việc có đầy đủ năng lực đem lại, đưa đến các lợi ích khác nhau — ba loại an lạc cõi người, cõi trời và Niết-bàn — đã được xâu kết bằng pháp cao quý là ba tạng. Vì có tính chất tương tự sợi chỉ xâu hoa, nên cũng được gọi là sutta.³⁵⁶

Người đang bác bỏ Đức Phật

Tattha suttaṃ appaṭibāhiyaṃ, taṃ paṭibāhantena buddhova paṭibāhito hoti.³⁵⁵

“Trong đó, không được bác bỏ sutta; người bác bỏ sutta ấy chính là đã bác bỏ Đức Phật.”

Ý nghĩa của lời chú giải này như sau. Trong bốn loại vinaya bắt đầu bằng sutta, nếu lời phía bên kia đưa ra viện dẫn là lời sutta, tức ba tạng đã được kết tập trong ba kỳ kết tập lớn chính thức, thì không được bác bỏ lời ấy. Nếu bác bỏ, phủ nhận lời sutta, tức ba tạng ấy, thì chính là đã bác bỏ, phủ nhận Đức Phật Chánh Đẳng Giác. Đó là ý nghĩa.

Lời chú giải Sutta-Mahāvagga giải kinh Mahāparinibbāna được nêu trên chính là lời mà thiện hành giả đang tìm con đường đúng đi đến Niết-bàn, hoặc đang đi trên đại lộ các chi đạo dẫn đến Niết-bàn, phải hết sức coi trọng, kính cẩn ghi nhớ và lắng nghe, sao cho khắc sâu như đóng đinh sắt trên đỉnh đầu. Khi tìm con đường đúng đến Niết-bàn, cũng như khi bước lên và đi trên đại lộ các chi đạo dẫn đến Niết-bàn, cần đặc biệt cẩn trọng để không bác bỏ Đức Phật, bậc chỉ đường tốt nhất, mang tên maggakkhāyī — bậc chỉ dạy con đường.

Lời dạy của chư Phật

Yañca bhikkhave rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā. Tasmā “tathāgato”ti vuccati.³⁵⁷

“Này các Tỳ-kheo, từ đêm Như Lai chứng ngộ Chánh Đẳng Giác vô thượng đến đêm Như Lai viên tịch với giới Niết-bàn vô dư y, tất cả những gì Ngài nói, thốt ra, chỉ dạy trong khoảng ấy đều đúng như vậy, không khác đi. Vì thế, Ngài được gọi là ‘Như Lai’.”

Này các Tỳ-kheo, đêm nào Ta, bậc thầy của các ông mang tên Tathāgata, thông đạt, thấy biết trí Chánh Đẳng Giác cao quý vô song, được gọi là trí A-la-hán đạo và trí nhất thiết trí; đêm nào Ta viên tịch với giới Niết-bàn vô dư y, được gọi là sự diệt không còn sinh lại của năm uẩn; tất cả những lời Pháp mà Ta nói, thốt ra, chỉ dạy trong khoảng giữa hai đêm ấy đều đúng như đã nói, đã thốt ra, đã chỉ dạy. Hoàn toàn không có chuyện chúng lại thành một cách khác là không đúng. Vì thế, Ta, bậc thầy của các ông, được gọi là Tathāgata — Như Lai.³⁵⁷

Theo kinh văn Pāli trên, trong bốn mươi lăm mùa an cư kể từ đêm đạt được trí nhất thiết trí cao quý cho đến đêm viên tịch, tất cả những lời Pháp Đức Phật đã thuyết giảng, chỉ bày, giáo huấn đều hoàn toàn đúng như Ngài đã thuyết giảng, chỉ bày, giáo huấn; không có lẽ thường nào khiến chúng thành một cách khác là không đúng. Vì vậy, nếu thiện hành giả không muốn chấp nhận mà muốn bác bỏ những lời Pháp của Đức Phật mang tên sutta, thì trong dòng tương tục của vị hành giả muốn bác bỏ những lời Pháp đã được Ngài phân tích, phân định và thuyết giảng bằng trí nhất thiết trí cao quý — trí chỉ đạt được sau khi tu tập, tích lũy đầy đủ mười ba-la-mật, chia thành ba mươi loại, trong suốt bốn a-tăng-kỳ và một trăm nghìn đại kiếp — cần phải có sẵn một loại trí ngang bằng hoặc vượt hơn trí nhất thiết trí ấy. Chỉ như vậy mới có thể cạnh tranh với trí nhất thiết trí cao quý và thiết lập một giáo pháp đối địch.

Tuy nhiên, chính Đức Phật đã dạy cho Upaka nổi tiếng biết rằng trong Giáo pháp này không thể có một loại trí vượt hơn, cũng không thể có một loại trí ngang bằng trí nhất thiết trí cao quý ấy.

Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati.
Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo.
Ahaṃ hi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro.
Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto.³⁵⁸

“Ta không có thầy, không có ai ngang bằng Ta.
Trong thế gian cùng với chư thiên, không có người đối địch với Ta.
Ta là bậc A-la-hán trong đời, Ta là bậc thầy vô thượng.
Chỉ mình Ta là bậc Chánh Đẳng Giác; Ta đã mát lành, đã tịch tịnh.”

Này Upaka, Ta không có một vị thầy nào dạy bảo, chỉ dẫn, giáo huấn để Ta đạt được trí nhất thiết trí. Không có ai ngang bằng Ta. Trong cả thế gian cùng với chư thiên, cũng không có người có thể sánh địch với Ta.

Ta là bậc A-la-hán trong đời. Ta là bậc vô song, là thầy của chư thiên và loài người. Chỉ một mình Ta là Đức Phật duy nhất tự mình biết đúng tất cả các pháp. Vì ngọn lửa phiền não đã tắt, Ta sống mát lành, an tịnh.³⁵⁸

Lại hãy đọc kinh văn Buddhavaṃsa dưới đây.

Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā.
Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ.
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
Yathāpi sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ.
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ.
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ.
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
Yathā āpannasattānaṃ, bhāramāropanaṃ dhuvaṃ.
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.³⁵⁹

“Chư Phật không nói hai lời; các bậc Chiến Thắng không nói lời vô ích.
Chư Phật không có lời sai; chắc chắn ta sẽ thành Phật.
Như hòn đất ném lên không trung chắc chắn rơi xuống đất,
Cũng vậy, lời chư Phật tối thắng luôn chắc thật.
Như cái chết của tất cả chúng sinh là điều luôn chắc chắn,
Cũng vậy, lời chư Phật tối thắng luôn chắc thật.
Như khi đêm đã hết, mặt trời chắc chắn mọc lên,
Cũng vậy, lời chư Phật tối thắng luôn chắc thật.
Như sư tử ra khỏi chỗ nằm chắc chắn cất tiếng rống,
Cũng vậy, lời chư Phật tối thắng luôn chắc thật.
Như người đang mang thai chắc chắn trút gánh thai,
Cũng vậy, lời chư Phật tối thắng luôn chắc thật.”

Chư Phật không bao giờ nói hai lời. Chư Phật chiến thắng năm loại Ma không có những lời rỗng không, không mang ý nghĩa. Chư Phật hoàn toàn không thể có lời sai sót. Vì thế, ta chắc chắn sẽ thành Phật.

Như hòn đá ném lên không trung chắc chắn phải rơi xuống đất, cũng vậy, lời chư Phật cao quý luôn luôn chắc chắn đúng thật.

Một ví dụ khác: như cái chết của tất cả chúng sinh là điều luôn luôn chắc chắn đúng thật, cũng vậy, lời chư Phật cao quý luôn luôn chắc chắn đúng thật.

Như khi đêm đã hết, mặt trời chắc chắn mọc lên, cũng vậy, lời chư Phật cao quý luôn luôn chắc chắn đúng thật.

Như sư tử Kesara đã ra khỏi hang vàng là nơi nằm ngủ ban đêm thì chắc chắn cất tiếng gầm, tiếng rống, cũng vậy, lời chư Phật cao quý luôn luôn chắc chắn đúng thật.

Như người phụ nữ mang thai, có thai nhi đã đến trong lòng tử cung ví như đóa sen của mình, thì chắc chắn phải hạ thai, sinh con, cũng vậy, lời chư Phật cao quý luôn luôn chắc chắn đúng thật.

Đây chính là những lời Đức Phật đã thuyết giảng, được ghi trong phần nói về sự thọ ký xác định cho đạo sĩ Sumedha.

2. Suttānuloma

Suttānulomaṃ nāma anulomakappiyaṃ.³⁶⁰

“Suttānuloma là điều được phép do tương thuận.”

Suttānuloma chính là bốn đại giáo pháp của Luật (vinaya-mahāpadesa) có trong lời dạy về Luật, và bốn đại giáo pháp của Kinh (suttanta-mahāpadesa) có trong lời dạy của Kinh. Bốn đại giáo pháp của Luật nằm trong Bhesajjakkhandhaka của Vinaya-Mahāvagga, trang 348–349. Bốn đại giáo pháp của Kinh nằm trong kinh Mahāparinibbāna của Sutta-Mahāvagga, Dīgha 2:102–104.³⁶¹

Bốn đại giáo pháp của Luật

1. Này các Tỳ-kheo, có vật nào Ta chưa ngăn cấm rằng: “Vật này không được phép”, nhưng khi đối chiếu với lời dạy về Luật, vật ấy phù hợp với phía không được phép và trái với phía được phép, thì vật ấy không được phép đối với các con.

2. Này các Tỳ-kheo, có vật nào Ta chưa ngăn cấm rằng: “Vật này không được phép”, nhưng khi đối chiếu với lời dạy về Luật, vật ấy phù hợp với phía được phép và trái với phía không được phép, thì vật ấy được phép đối với các con.

3. Này các Tỳ-kheo, có vật nào Ta chưa cho phép rằng: “Vật này được phép”, nếu vật chưa được cho phép ấy, khi đối chiếu với lời dạy về Luật, phù hợp với phía không được phép và trái với phía được phép, thì vật ấy không được phép đối với các con.

4. Này các Tỳ-kheo, có vật nào Ta chưa cho phép rằng: “Vật này được phép”, nếu vật chưa được cho phép ấy, khi đối chiếu với lời dạy về Luật, phù hợp với phía được phép và trái với phía không được phép, thì vật ấy được phép đối với các con.³⁶¹

Đây là bốn đại giáo pháp Đức Phật đã thuyết giảng trong lời dạy về Luật. Khi cần suy xét, cân nhắc để quyết định việc được phép hay không được phép: “Việc này được phép đối với Tỳ-kheo; việc này không được phép đối với Tỳ-kheo”, thì cần cân nhắc, suy xét bằng bốn nguyên tắc lớn mang tên bốn đại giáo pháp của Luật này.

Sau khi cân nhắc, suy xét bằng bốn đại giáo pháp của Luật ấy, chỉ việc nào phù hợp với phía được phép mới được quyết định rằng: “Việc này được phép.” Nếu khi cân nhắc, suy xét bằng bốn đại giáo pháp của Luật ấy mà việc đó phù hợp với phía không được phép, thì phải quyết định rằng: “Việc này không được phép.”

Để hiểu rõ, ở đây xin trích một ít trong những quyết định mà các bậc Đại Trưởng lão kết tập, mang tên Dhammasaṅgāhaka-mahāthera, đã đưa ra bằng cách suy theo bốn đại giáo pháp của Luật.

Anujānāmi bhikkhave sabbaṃ phalarasaṃ ṭhapetvā dhaññaphalarasaṃ.³⁶²

“Này các Tỳ-kheo, Ta cho phép mọi loại nước quả, trừ nước từ hạt ngũ cốc.”

Này các Tỳ-kheo, trừ nước hạt ngũ cốc, tức thức uống được chế biến từ hạt ngũ cốc, Ta cho phép mọi loại nước quả, tức thức uống được chế biến từ tất cả các loại trái cây.

Trong kinh văn Pāli trên, Đức Phật đã ngăn cấm việc uống thức uống được chế biến từ bảy loại ngũ cốc vào buổi sau ngọ, rằng chúng không được phép đối với các Tỳ-kheo.

Chín loại quả lớn là quả thốt nốt, quả dừa, quả mít nhà, quả mít rừng, quả bầu, quả bí và ba loại dưa gọi là nga-pyut, nga-kyaung, nga-hsit, cùng các loại đậu, đều tương tự ngũ cốc.³⁶³ Tuy trong kinh văn Luật không trực tiếp ngăn cấm rằng Tỳ-kheo không được chế biến chín loại quả lớn và các loại đậu ấy thành thức uống để dùng sau ngọ, chúng vẫn phù hợp với bảy loại ngũ cốc đã bị trực tiếp ngăn cấm là không được phép. Vì thế, sau ngọ, các Tỳ-kheo cũng không được dùng thức uống chế biến từ chín loại quả lớn và các loại đậu ấy.

Anujānāmi bhikkhave aṭṭha pānāni ambapānaṃ jambupānaṃ cocapānaṃ mocapānaṃ madhūkapānaṃ muddikapānaṃ sālūkapānaṃ phārusakapānaṃ.³⁶²

“Này các Tỳ-kheo, Ta cho phép tám loại thức uống: nước xoài, nước jambu, nước coca, nước moca, nước madhūka, nước nho, nước sālūka và nước phārusaka.”

Này các Tỳ-kheo, tám loại thức uống này là nước xoài, nước jambu, nước chuối rừng, nước chuối nhà, nước quả madhūka, nước nho, nước củ sen và nước quả phārusaka; Ta cho phép chúng — nghĩa là Ta cho phép các Tỳ-kheo uống khi sau ngọ có nguyên nhân hiện hữu là đói khát.³⁶⁴

Tám loại thức uống trên là những thức uống Đức Phật đã trực tiếp cho phép. Ngoài chín loại quả lớn, bảy loại ngũ cốc và các loại đậu, những thức uống chế biến từ các loại quả lớn nhỏ khác nhau như quả mây, quả thuộc nhóm chanh bưởi (bưởi), quả quách, quả gọi là gyo, v.v., được pha với nước lạnh, cũng tương tự tám loại thức uống ấy.³⁶⁴ Tuy Đức Phật chưa trực tiếp cho phép những thức uống khác nhau đó, thật ra chúng phù hợp với tám loại thức uống được phép mà Đức Phật đã trực tiếp cho phép. Vì vậy, khi sau ngọ có nguyên nhân pipāsa, tức đói khát, thì các Tỳ-kheo được phép uống.³⁶⁵

Đó là một số mẫu pháp mang tên suttānuloma: trong phạm vi Luật, các bậc Đại Trưởng lão kết tập đã đối chiếu với bốn đại giáo pháp, quyết định rằng điều phù hợp với cái được phép thì được phép, điều phù hợp với cái không được phép thì không được phép.

Bốn đại giáo pháp của Kinh

Đức Phật Chánh Đẳng Giác xác nhận mình là bậc Nhất Thiết Trí: không có thầy giúp, chỉ tự mình thông đạt, thấy biết bằng trí tự sinh (sayambhū-ñāṇa) toàn thể tất cả các pháp, không dư sót. Vào ngày trăng tròn tháng Tabodwe trong năm sẽ viên tịch, tại Cāpālacetiya ở Vesālī, với niệm và tỉnh giác, Ngài quyết định chỉ còn nhập A-la-hán quả định từ ngày ấy cho đến ngày trăng tròn tháng Kason về sau (arahattaphala-samāpatti) — việc duy trì, gìn giữ, nâng đỡ mạng sống để sống lâu, có ba tên là āyusaṅkhāra, āyupālaka và jīvitasaṅkhāra. Quyết định như vậy chính là xả bỏ thọ hành (āyusaṅkhāra). Sau đó, tiếp tục tuần tự du hành, Ngài đến thành Bhoga. Trong khi trú tại Ānandacetiya của thành Bhoga ấy, Đức Phật thuyết giảng cho các Tỳ-kheo bốn đại giáo pháp của Kinh. Bốn pháp ấy như sau.³⁶⁶

Đại giáo pháp thứ nhất

1. Này các Tỳ-kheo, trong Giáo pháp này, nếu có một Tỳ-kheo nói như sau: “Này các hiền giả, tôi đã nghe Pháp này trước mặt Đức Thế Tôn, đã tiếp nhận từ Ngài. Đây là Pháp, đây là Luật, đây là lời dạy của Đức Thế Tôn.”

Này các Tỳ-kheo, chưa nên dễ dàng chấp nhận, cũng chưa nên bác bỏ lời của vị Tỳ-kheo ấy. Chưa dễ dàng chấp nhận, cũng chưa bác bỏ, cần ghi nhớ kỹ các từ ngữ, chữ nghĩa trong lời vị ấy nói, rồi xét xem có đi vào Kinh và có phù hợp với Luật hay không.

Khi đưa vào Kinh để xét, khi đối chiếu với Luật, nếu các từ ngữ, chữ nghĩa trong lời vị Tỳ-kheo ấy nói không đi vào Kinh, cũng không phù hợp với Luật, thì ở đây cần quyết định rằng: “Lời vị Tỳ-kheo này nói không phải chính là lời Đức Thế Tôn. Đó chỉ là lời vị Tỳ-kheo này đã học sai.” Này các Tỳ-kheo, sau khi quyết định như vậy, hãy từ bỏ lời ấy.

Hoặc khi đưa vào Kinh để xét, khi đối chiếu với Luật, nếu các từ ngữ, chữ nghĩa trong lời vị Tỳ-kheo ấy nói đi vào Kinh và phù hợp với Luật, thì: “Lời vị Tỳ-kheo này nói chính là lời Đức Thế Tôn. Đó cũng là lời vị Tỳ-kheo này đã học đúng.”

thì ở đây cần quyết định như vậy. Này các Tỳ-kheo, hãy ghi nhớ đại giáo pháp thứ nhất này.³⁶⁷

Đại giáo pháp thứ hai

Này các Tỳ-kheo, lại nữa, trong Giáo pháp này, nếu có một Tỳ-kheo nói như sau:

“Tại tự viện có tên như vậy, có Tăng chúng cùng với vị Trưởng lão đứng đầu đang cư trú. Tôi đã nghe trước mặt Tăng chúng ấy, đã tiếp nhận từ Tăng chúng ấy. Đây là Pháp, đây là Luật, đây là lời dạy của Đức Thế Tôn.”

Này các Tỳ-kheo, chưa nên dễ dàng chấp nhận, cũng chưa nên bác bỏ lời của vị Tỳ-kheo ấy. Chưa dễ dàng chấp nhận, cũng chưa bác bỏ, cần xét các từ ngữ, chữ nghĩa trong lời vị ấy nói xem có đi vào Kinh và có phù hợp với Luật hay không.

Khi đưa vào Kinh để xét, khi đối chiếu với Luật, nếu các từ ngữ, chữ nghĩa trong lời vị Tỳ-kheo ấy nói không đi vào Kinh, cũng không phù hợp với Luật, thì ở đây cần quyết định rằng: “Lời vị Tỳ-kheo này nói không phải chính là lời Đức Thế Tôn. Đó chỉ là lời Tăng chúng ấy đã học sai.” Này các Tỳ-kheo, sau khi quyết định như vậy, hãy từ bỏ lời ấy.

Hoặc khi đưa vào Kinh để xét, khi đối chiếu với Luật, nếu các từ ngữ, chữ nghĩa trong lời vị Tỳ-kheo ấy nói đi vào Kinh và phù hợp với Luật, thì ở đây cần quyết định rằng: “Lời vị Tỳ-kheo này nói chính là lời Đức Thế Tôn. Đó cũng là lời Tăng chúng ấy đã học đúng.” Này các Tỳ-kheo, hãy ghi nhớ đại giáo pháp thứ hai này.

Đại giáo pháp thứ ba

Này các Tỳ-kheo, lại nữa, trong Giáo pháp này, nếu có một Tỳ-kheo nói như sau:

“Tại tự viện có tên như vậy, có nhiều Tỳ-kheo Trưởng lão đang cư trú. Các vị ấy có nhiều sự nghe biết, kiến thức gọi là āgamasuta, biết do học, và adhigamasuta, biết do thực hành; thuộc lòng kinh văn Pāli, thuộc lòng Pháp trong Kinh và Abhidhamma, thuộc lòng Luật, thuộc lòng các mẫu đề (mātikā). Tôi đã nghe trước mặt các Trưởng lão ấy, đã tiếp nhận từ các vị ấy. Đây là Pháp, đây là Luật, đây là lời dạy của Đức Thế Tôn.”