Đường Đến Niết-bàn — Bộ Đại — Tập II

Nibbānagāminipaṭipadā — Con đường thực hành đưa đến Niết-bàn — Tập II.

Phần pháp tu phân định danh (Nāmakammaṭṭhāna).

Pa-Auk Tawya Sayadaw.

Nibbānagāminipaṭipadā — Con đường thực hành đưa đến Niết-bàn — Tập II.

Phần pháp tu phân định danh (Nāmakammaṭṭhāna).

Pa-Auk Tawya Sayadaw.

Nibbānagāminipaṭipadā — Tập II.

Tập 2. [Nguyên bản tiếng Anh: Volume 2.]

Nibbānagāminipaṭipadā — Con đường thực hành đưa đến Niết-bàn — Tập II.

Phần pháp tu phân định danh (Nāmakammaṭṭhāna).

Pa-Auk Tawya Sayadaw.

Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti.
Sabbarasaṃ dhammaraso jināti.
Sabbaratiṃ dhammarati jināti.
Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jināti.

Pháp thí vượt thắng mọi sự bố thí.
Vị pháp vượt thắng mọi hương vị.
Niềm vui trong pháp vượt thắng mọi niềm vui.
Sự đoạn tận ái vượt thắng mọi khổ.

Pháp thí vượt thắng tất cả các sự bố thí.
Hương vị của pháp vượt thắng tất cả các hương vị.
Sự vui thích trong pháp vượt thắng tất cả các sự vui thích.
Sự đoạn tận ái vượt thắng tất cả các khổ.

Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā.

Nguyện Chánh pháp tồn tại lâu dài; nguyện mọi người có lòng tôn kính đối với pháp.

Nguyện giáo pháp, lời giáo huấn của Đức Phật, tồn tại lâu dài.
Nguyện chư thiện nhân có lòng tôn trọng, kính ngưỡng.

Pháp thí.
Sách này thuộc Pa-Auk Tawya, được dành để sử dụng làm pháp thí.
Bất cứ ai cũng được phép sao chép và in lại bộ sách này.

Ấn bản đầu tiên.
Bản quyền ©1998 Pa Auk Sayadaw.
Sách này thuộc phạm vi công cộng và có thể được tái bản mà không cần xin thêm sự cho phép của tác giả.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Đảnh lễ Đức Thế Tôn ấy, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

Nibbānagāminipaṭipadā — Tập II.
Phần pháp tu phân định danh.
Nidānakathā — Lời dẫn nhập.
Bản trình bày duyên do.

Ye te bhikkhave bhikkhū adhammaṃ ‘dhammo’ti dīpenti. Te bhikkhave bhikkhū bahujanaahitāya paṭipannā bahujanaasukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Bahuñca te bhikkhave bhikkhū apuññaṃ pasavanti, te cimaṃ saddhammaṃ antaradhāpenti.

Này các tỳ-kheo, những tỳ-kheo nào trình bày phi pháp là ‘pháp’, những tỳ-kheo ấy thực hành vì sự bất lợi của nhiều người, vì sự bất an của nhiều người, vì sự tổn hại, bất lợi và đau khổ của đông đảo chư thiên và loài người. Này các tỳ-kheo, những tỳ-kheo ấy tạo ra nhiều điều bất thiện và làm cho Chánh pháp này biến mất.

Ye te bhikkhave bhikkhū dhammaṃ ‘adhammo’ti dīpenti. Te bhikkhave bhikkhū bahujanaahitāya paṭipannā bahujanaasukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Bahuñca te bhikkhave bhikkhū apuññaṃ pasavanti, te cimaṃ saddhammaṃ antaradhāpenti.

Này các tỳ-kheo, những tỳ-kheo nào trình bày pháp là ‘phi pháp’, những tỳ-kheo ấy thực hành vì sự bất lợi của nhiều người, vì sự bất an của nhiều người, vì sự tổn hại, bất lợi và đau khổ của đông đảo chư thiên và loài người. Này các tỳ-kheo, những tỳ-kheo ấy tạo ra nhiều điều bất thiện và làm cho Chánh pháp này biến mất.

Ye te bhikkhave bhikkhū adhammaṃ ‘adhammo’ti dīpenti. Te bhikkhave bhikkhū bahujanahitāya paṭipannā bahujanasukhāya bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Bahuñca te bhikkhave bhikkhū puññaṃ pasavanti, te cimaṃ saddhammaṃ ṭhapentīti.

Này các tỳ-kheo, những tỳ-kheo nào trình bày phi pháp là ‘phi pháp’, những tỳ-kheo ấy thực hành vì lợi ích của nhiều người, vì an lạc của nhiều người, vì sự tốt đẹp, lợi ích và an lạc của đông đảo chư thiên và loài người. Này các tỳ-kheo, những tỳ-kheo ấy tạo ra nhiều phước thiện và duy trì Chánh pháp này.

Ye te bhikkhave bhikkhū dhammaṃ ‘dhammo’ti dīpenti. Te bhikkhave bhikkhū bahujanahitāya paṭipannā bahujanasukhāya bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Bahuñca te bhikkhave bhikkhū puññaṃ pasavanti, te cimaṃ saddhammaṃ ṭhapentīti.

Này các tỳ-kheo, những tỳ-kheo nào trình bày pháp là ‘pháp’, những tỳ-kheo ấy thực hành vì lợi ích của nhiều người, vì an lạc của nhiều người, vì sự tốt đẹp, lợi ích và an lạc của đông đảo chư thiên và loài người. Này các tỳ-kheo, những tỳ-kheo ấy tạo ra nhiều phước thiện và duy trì Chánh pháp này.

Này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo nào làm rõ phi pháp là pháp, này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo ấy được gọi là thực hành đưa đến sự bất lợi của nhiều người, sự bất an của nhiều người, sự tổn hại của nhiều người, sự bất lợi và đau khổ của chư thiên và loài người. Này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo ấy cũng được gọi là làm phát sinh nhiều bất thiện; những tỳ-kheo ấy cũng được gọi là làm cho giáo pháp này biến mất.

Này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo nào làm rõ pháp là phi pháp, này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo ấy được gọi là thực hành đưa đến sự bất lợi của nhiều người, sự bất an của nhiều người, sự tổn hại của nhiều người, sự bất lợi và đau khổ của chư thiên và loài người. Này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo ấy cũng được gọi là làm phát sinh nhiều bất thiện; những tỳ-kheo ấy cũng được gọi là làm cho giáo pháp này biến mất.

Này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo nào làm rõ phi pháp là phi pháp, này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo ấy được gọi là thực hành đưa đến lợi ích của nhiều người, an lạc của nhiều người, sự tốt đẹp của nhiều người, lợi ích và an lạc của chư thiên và loài người. Này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo ấy cũng được gọi là làm phát sinh nhiều pháp thiện; những tỳ-kheo ấy cũng được gọi là duy trì giáo pháp này.

Này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo nào làm rõ pháp là pháp, này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo ấy được gọi là thực hành đưa đến lợi ích của nhiều người, an lạc của nhiều người, sự tốt đẹp của nhiều người, lợi ích và an lạc của chư thiên và loài người. Này các tỳ-kheo… những tỳ-kheo ấy cũng được gọi là làm phát sinh nhiều pháp thiện; những tỳ-kheo ấy cũng được gọi là duy trì giáo pháp này.

Năm sự biến mất của giáo pháp

‘Te cimaṃ saddhammaṃ antaradhāpenti’ — Những tỳ-kheo ấy cũng được gọi là làm cho giáo pháp này biến mất. Liên quan đến lời dạy này (Aṅguttara, 1, 18–19), Chú giải Tăng chi (Aṅguttara-aṭṭhakathā, 1, 67–72) giải thích năm sự biến mất của giáo pháp như sau.

Giáo pháp của Đức Phật có năm loại:
1. Adhigamasāsana — giáo pháp về sự chứng đắc.
2. Paṭipattisāsana — giáo pháp về sự thực hành.
3. Pariyattisāsana — giáo pháp về sự học.
4. Liṅgasāsana — giáo pháp về hình tướng.
5. Dhātusāsana — giáo pháp về xá-lợi.

Sự biến mất của giáo pháp cũng có năm loại:
1. Adhigamaantaradhāna = sự biến mất của giáo pháp về sự chứng đắc.
2. Paṭipattiantaradhāna = sự biến mất của giáo pháp về sự thực hành.
3. Pariyattiantaradhāna = sự biến mất của giáo pháp về sự học.
4. Liṅgaantaradhāna = sự biến mất của giáo pháp về hình tướng.
5. Dhātuantaradhāna = sự biến mất của giáo pháp về xá-lợi.
Như vậy, sự biến mất của giáo pháp cũng có năm loại.

Giáo pháp về sự chứng đắc biến mất như thế nào

Trong năm loại ấy, bốn đạo, bốn quả, bốn tuệ phân tích (paṭisambhidā), ba minh (vijjā), sáu thắng trí (abhiññā) trong giáo pháp của Đức Phật là những pháp các bậc Thánh thiện nhân đạt được, chứng đến, nên được gọi là ‘adhigama — sự chứng đắc’. Khi suy giảm và biến mất, các pháp ấy suy giảm và biến mất lần lượt, bắt đầu từ bốn tuệ phân tích. Chỉ trong một nghìn năm sau khi chư Phật viên tịch Niết-bàn, các bậc Thánh thiện nhân mới có thể làm phát sinh các tuệ phân tích. Trong thời kỳ sau một nghìn năm ấy, các ngài chỉ có thể làm phát sinh sáu thắng trí. Trong thời kỳ sau nữa, vì không thể làm phát sinh ngay cả sáu thắng trí, các ngài chỉ có thể làm phát sinh ba minh. Lại khi thời gian kéo dài, vì không thể làm phát sinh ngay cả ba minh ấy, các bậc A-la-hán thuần quán (sukkhavipassaka), khô cạn chất nhuần của thiền định…

…mới còn có thể xuất hiện. Theo phương thức ấy, khi thời gian dần kéo dài, chỉ còn có thể xuất hiện các bậc Bất lai, Nhất lai và Nhập lưu. Chừng nào các bậc Thánh thiện nhân ấy còn hiện hữu trong thế gian, giáo pháp cao quý về sự chứng đắc của Đức Phật chưa được gọi là đã biến mất. Nhưng khi thọ mạng của vị Thánh Nhập lưu cuối cùng chấm dứt, giáo pháp cao quý về sự chứng đắc mà Đức Phật đã chỉ dạy được gọi là biến mất. Đây gọi là adhigamaantaradhāna — sự biến mất của giáo pháp về sự chứng đắc.

Giáo pháp về sự thực hành biến mất như thế nào

Vào thời kỳ về sau của giáo pháp, vì không có khả năng làm phát sinh và nỗ lực đạt được thiền, minh sát, đạo và quả, người ta chỉ có thể gìn giữ, thực hành cho giới được thanh tịnh; chỉ có thể gìn giữ bốn loại giới thanh tịnh (catupārisuddhisīla). Lại khi thời gian dần kéo dài, [họ nói]:

‘Sīlaṃ paripuṇṇaṃ katvā rakkhāma, padhānañca anuyuñjāma, na ca maggaṃ vā phalaṃ vā sacchikātuṃ sakkoma, natthi idāni ariyadhammapaṭivedho’.

‘Chúng ta gìn giữ giới cho đầy đủ và chuyên tâm tinh cần, nhưng không thể chứng ngộ đạo hoặc quả. Nay không còn sự thông đạt Thánh pháp.’

‘Chúng ta hãy thực hành, gìn giữ giới cho đầy đủ. Chúng ta cũng hãy nỗ lực tu tập đề mục chỉ và quán, gọi là padhāna — tinh cần. Tuy vậy, chúng ta sẽ không còn có thể chứng ngộ Thánh đạo hoặc Thánh quả. Ngay hiện nay, sự thấu suốt thấy biết các pháp thù thắng, cao quý là Thánh đạo và Thánh quả không còn có thể có nữa.’

Nghĩ như vậy, các tỳ-kheo nản lòng, trở nên nhiều biếng nhác đối với việc tu tập chỉ và quán. Các vị không còn cáo tội lẫn nhau, cũng không còn ngăn cản nhau; ngay cả sự đắn đo về Luật (vinayakukkucca), suy xét điều này có được phép hay không được phép theo luật lệ tu hành, cũng không còn. Từ đó, trước tiên các vị vi phạm những điều học nhỏ. Rồi khi thời gian dần kéo dài và suy thoái, các vị lại phạm các tội pācittiya (ưng đối trị) và thullaccaya (trọng tội). Sau đó các vị lại phạm các tội saṅghādisesa (tăng tàn). Chỉ còn bốn điều pārājika (bất cộng trụ) tồn tại để các tỳ-kheo thực hành.

Khi còn hiện hữu hàng trăm hoặc hàng nghìn tỳ-kheo gìn giữ bốn điều học pārājika, giáo pháp cao quý về sự thực hành của Đức Phật chưa được gọi là biến mất. Khi giới về pārājika của vị tỳ-kheo cuối cùng, người còn tu tập giới bằng cách gìn giữ nghiêm mật dù chỉ bốn điều học pārājika, bị hư hoại, hoặc khi thọ mạng của vị ấy chấm dứt — tức vị ấy viên tịch — thì giáo pháp về sự thực hành biến mất. Như vậy, khi không còn dù chỉ một tỳ-kheo gìn giữ bốn điều pārājika, giáo pháp về sự thực hành được gọi là đã biến mất.

Giáo pháp về sự học biến mất như thế nào

Chừng nào Tam tạng Pāli cao quý cùng với chú giải còn tồn tại, giáo pháp về sự học được gọi là còn tồn tại đầy đủ. Khi thời gian kéo dài, dần đến thời kỳ suy thoái, dân chúng không còn giữ pháp nên mưa không còn rơi thuận hòa. Do mưa gió thất thường, mùa màng không còn sinh trưởng đầy đủ mà suy giảm. Khi ấy, vì thực phẩm và y phục khan hiếm, các thí chủ tại gia không còn đủ sức cúng dường bốn vật dụng đến Tăng đoàn. Vì thiếu thốn bốn vật dụng, các tỳ-kheo không thể chu cấp bốn vật dụng cho những sa-di và tỳ-kheo trẻ là học trò mình. Trong thời kỳ dần suy thoái ấy, việc học ‘pariyatti’ của các sa-di và tỳ-kheo trẻ suy giảm. Các vị không còn đủ khả năng ghi nhớ ý nghĩa của kinh văn Pāli — tức chú giải — và không còn học tập đúng theo phương pháp của thầy. Chỉ theo kinh văn Pāli, các vị còn có thể ghi nhớ riêng kinh văn Pāli; chỉ có thể học riêng kinh văn Pāli.

Sau đó, khi sự suy thoái tăng dần, các vị lại không thể ghi nhớ và học toàn bộ kinh văn Pāli. Khi ấy, vì không biết và không hiểu những bộ luận có ý nghĩa khó, các vị không còn học Tạng Abhidhamma. Vì vậy, Tạng Abhidhamma sẽ biến mất trước tiên. Trong bảy bộ Abhidhamma, trước tiên bộ Paṭṭhāna (Duyên hệ) sẽ biến mất; sau đó lần lượt là Yamaka (Song đối), Kathāvatthu (Luận sự), Puggalapaññatti (Nhân chế định), Dhātukathā (Chất ngữ), Vibhaṅga (Phân tích) và Dhammasaṅgaṇī (Pháp tụ).

Sau khi Tạng Abhidhamma biến mất, Tạng Kinh (Suttantapiṭaka) sẽ biến mất. Trong Tạng Kinh, trước tiên Tăng chi bộ (Aṅguttaranikāya) sẽ biến mất; sau đó lần lượt là năm tập Tương ưng bộ (Saṃyuttanikāya), ba tập Trung bộ (Majjhimanikāya) và ba tập Trường bộ (Dīghanikāya). Như vậy, khi đã biến mất đến cả Trường bộ, Tạng Kinh được gọi là đã biến mất.

Người ta sẽ chỉ còn ghi nhớ Tạng Luật cùng các lời dạy trong Jātaka — chuyện tiền thân. Chỉ những thiện nhân có lòng hổ thẹn, quý trọng giới mới còn ghi nhớ Tạng Luật. Những tỳ-kheo mong cầu nhiều lợi dưỡng nghĩ rằng: ‘Dù thuyết giảng, chỉ dạy các bài kinh, cũng không có người ghi nhớ tốt và thực hành tốt’, nên chỉ ghi nhớ các chuyện tiền thân. Sau đó, vì không còn người có thể giảng giải tất cả các chuyện tiền thân, cũng không còn thính chúng lắng nghe, các chuyện tiền thân sẽ dần biến mất. Khi các chuyện tiền thân đã biến mất như thế, người ta sẽ chỉ còn ghi nhớ Tạng Luật. Khi thời kỳ suy thoái dần kéo dài, Tạng Luật cũng sẽ biến mất.

Cuối cùng, các vua cai trị đất nước cho đặt một túi một nghìn đồng tiền trên lưng voi, đi quanh thành ba lần và loan báo: ‘Nếu ai có thể thuyết giảng dù chỉ một bài kệ do Đức Phật dạy, sẽ được thưởng một nghìn đồng tiền.’ Tuy vậy, không có ai nhận túi một nghìn đồng tiền ấy, nên phải đưa trở lại kho bạc của vua. Khi đến thời điểm ấy, giáo pháp cao quý về sự học của Đức Phật…

…hoàn toàn biến mất.

Giáo pháp về hình tướng biến mất như thế nào

Trong thời kỳ sau khi giáo pháp về sự học đã biến mất, cách các tỳ-kheo mặc y, cầm bát, đi đứng và nhìn ngó không còn mang phẩm chất đáng kính ngưỡng. Các vị chỉ nhuộm y màu vàng nhạt như ngà voi. Rồi khi thời gian kéo dài, các vị không còn nhuộm ngay cả màu vàng, mà mặc vải trắng có chấm dấu hoại sắc (kappabindu), hoặc giắt nếp vải ở eo như người tại gia. (Có lời nói rằng tập tục mặc y phục trắng của người xứ Yonaka là tập tục còn sót lại của những tỳ-kheo hư hỏng trong thời kỳ cuối giáo pháp của Đức Phật Kassapa.) Sau đó, các vị không còn khoác ngay cả y bằng vải trắng; chỉ buộc một mảnh y nhỏ ở tay, ở cổ hoặc ở tóc làm dấu hiệu mình là tỳ-kheo. Hơn nữa, các vị lấy vợ, có gia đình và sinh sống bằng nghề buôn bán, canh tác. Chính nói đến hạng tỳ-kheo giả dạng như vậy, Đức Phật đã dạy như sau:

Bhavissanti kho panānanda anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā, tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassanti, tadāpāhaṃ ānanda saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkheyyaṃ appameyyaṃ vadāmi.

Này Ānanda, trong thời vị lai sẽ có những người chỉ còn mang danh dòng tu, quấn vải ca-sa ở cổ, vô giới, có ác pháp. Người ta sẽ bố thí đến những người vô giới ấy với ý hướng đến Tăng. Này Ānanda, ngay khi ấy, Ta vẫn nói rằng sự cúng dường hướng đến Tăng là không thể tính đếm, không thể đo lường.

Này Ānanda… quả thật, trong thời vị lai sẽ xuất hiện những người chỉ mang danh dòng tu tỳ-kheo, có y ở cổ, không có giới, có pháp thấp hèn. Người ta sẽ bố thí đến những người vô giới ấy với ý hướng đến Tăng. Này Ānanda… ngay trong trường hợp như thế, Ta vẫn dạy rằng sự bố thí đến Tăng có quả không thể tính đếm, không thể so lường. Này Ānanda, không bằng bất cứ phương cách nào, Ta nói rằng bố thí đến cá nhân có quả lớn hơn bố thí đến Tăng.

Cuối cùng, những tỳ-kheo hư hỏng ấy xem ngay cả mảnh y kia là việc rườm rà, không có ích, nên vứt bỏ. Khi ấy, giáo pháp về hình tướng được gọi là đã biến mất.

Giáo pháp về xá-lợi biến mất như thế nào

Hãy hiểu sự biến mất của giáo pháp cao quý về xá-lợi như sau. Parinibbāna được chia thành ba loại: kilesaparinibbāna — sự tịch diệt phiền não; khandhaparinibbāna — sự tịch diệt các uẩn; dhātuparinibbāna — sự tịch diệt xá-lợi.

Kilesaparinibbāna — Sự diệt tận các phiền não của Đức Phật Gotama, tức kilesaparinibbāna, đã xảy ra tại đạo tràng Đại Bồ-đề vào ngày trăng tròn tháng Kason, năm 103 Đại lịch. (Thời điểm và nơi chốn Ngài thực hiện sự tịch diệt phiền não đều có xác định. Chính sự tịch diệt phiền não ấy cũng được gọi là sa-upādisesa-nibbāna — Niết-bàn hữu dư y. Tuy tất cả phiền não đã diệt, nhưng ngoài phiền não cùng với…

…thiện và bất thiện, năm uẩn được gọi là vô ký (abyākata) vẫn còn dư, chưa diệt; vì vậy gọi là Niết-bàn hữu dư y.)

Khandhaparinibbāna — Sự diệt hoàn toàn của các pháp quả và sắc do nghiệp sinh, hay nói cách khác, của các uẩn còn dư, được gọi là sự tịch diệt các uẩn. Sự tịch diệt các uẩn ấy đã xảy ra khi Đức Phật nhập parinibbāna tại vườn cây sāla của các vua Malla ở Kusinārā. Sự tịch diệt các uẩn ấy cũng được gọi là anupādisesa-nibbāna — Niết-bàn vô dư y. Đó là sự diệt không còn dư sót của năm uẩn, với sự diệt không còn sinh khởi trở lại.

Dhātuparinibbāna — Khi thực hiện sự tịch diệt các uẩn như vậy, vì lợi ích của loài người, Ngài đã nguyện: “Ta sẽ phải nhập parinibbāna, không được ở lâu trong thế giới loài người. Giáo pháp của Ta cũng chưa rộng khắp, chưa lan truyền đến mọi nơi trong nhân giới. Vì vậy, sau khi Ta nhập parinibbāna, nguyện cho những người dù chỉ mang lấy một phần xá-lợi của Ta bằng hạt cải, xây tháp tại nơi mình ở để tôn thờ, chăm sóc và phụng sự, sẽ có thiện thú cõi trời làm nơi an trú.”

Ngài đã phát nguyện như vậy để xá-lợi phân chia thành nhiều phần, không còn nguyên một khối như thỏi vàng, cục vàng.

1. Bốn xá-lợi răng nanh;
2. Hai xá-lợi xương đòn;
3. Một xá-lợi xương trán.
Bảy xá-lợi này giữ nguyên hình dạng tự nhiên ban đầu, không phân vỡ. Các xá-lợi còn lại phân chia thành nhiều mảnh nhỏ. Trong đó:

1. Những xá-lợi nhỏ nhất có kích thước bằng hạt cải, màu như nụ hoa nhài.
2. Những xá-lợi cỡ vừa có kích thước bằng hạt gạo gãy đôi, màu như ngọc trai rất tinh khiết, trong sạch và sáng ngời.
3. Những xá-lợi lớn nhất có kích thước bằng hạt đậu xanh tách đôi, màu như vàng.

Tất cả những xá-lợi nói trên cũng được gọi là xá-lợi “asambhinna”, vì không thể tiếp tục phân vỡ hay hư hoại nữa.

Như vậy, khi Ngài thực hiện sự tịch diệt các uẩn, các xá-lợi “asambhinna”, không phân vỡ, không hư hoại, đã lưu lại vì lợi ích của loài người. Các xá-lợi ấy tồn tại nhờ lời nguyện của Đức Phật, để loài người lễ bái, cúng dường. Khi thời gian lâu dài trôi qua, loài người dành hết thời gian tìm kiếm của cải, trí hiểu biết trở nên ít ỏi, không còn trân trọng cúng dường xá-lợi nữa. Khi ấy, tất cả xá-lợi ở cõi người, cõi trời, cõi nāga và cõi Phạm thiên sẽ đi đến đạo tràng Đại Bồ-đề.

Tôn tượng kết tụ xá-lợi

Tất cả xá-lợi sẽ tụ hội tại đạo tràng Đại Bồ-đề, hợp thành hình tướng Đức Phật và ngồi kiết-già tại đạo tràng Bồ-đề. Hình tướng Đức Phật kết tụ từ xá-lợi ấy sẽ đầy đủ ba mươi hai đại nhân tướng và tám mươi tướng phụ, hiện diện trang nghiêm với vòng hào quang rực rỡ tỏa rộng một tầm. Hơn nữa, Ngài sẽ thị hiện những thần thông biến hóa song đôi nước và lửa.

Khi ấy, sẽ không có một chúng sinh loài người nào đến nơi ấy. Chỉ tất cả chư thiên và Phạm thiên trong mười nghìn thế giới tụ hội đến, khóc than rằng: “Hôm nay, Đức Phật đầy đủ mười thân lực và mười trí lực nhập parinibbāna. Từ ngày này, giờ này, thế gian sẽ hoàn toàn tối tăm.” Sau đó, hỏa đại phát khởi từ bên trong tôn tượng kết tụ xá-lợi, và tất cả xá-lợi sẽ cháy hết, không còn dư sót.

[Nếu nói theo chân đế, xá-lợi cũng chỉ là một tập hợp các nhóm sắc (rūpakalāpa). Đó chỉ là các nhóm tám sắc có dưỡng chất là thứ tám do nhiệt sinh (utuja-ojaṭṭhamaka), liên tiếp sinh khởi do hỏa đại gọi là utu có mặt trong mỗi nhóm sắc. Trong các nhóm tám sắc do nhiệt sinh ấy, hỏa đại có mặt trong từng nhóm sắc trở nên vô cùng mạnh mẽ, sắc bén về năng lực tự nhiên, rồi thiêu đốt các sắc pháp cùng nhóm, không còn dư sót.]

Ngọn lửa phát sinh từ tôn tượng kết tụ xá-lợi sẽ vươn lên tận cõi Phạm thiên. Chừng nào còn hiện hữu một xá-lợi sót lại dù chỉ bằng hạt cải, ngọn lửa vẫn cháy liên tục. Khi tất cả xá-lợi đã hết, ngọn lửa sẽ tắt. Hiển bày uy lực lớn lao như vậy, các xá-lợi sẽ biến mất.

Khi ấy, toàn thể chư thiên và Phạm thiên từ mười nghìn thế giới đã tụ hội đầy đủ, giống như vào ngày chư Phật Chánh Đẳng Giác nhập parinibbāna, sẽ cúng dường bằng hương, hoa, âm nhạc cõi trời và những lễ vật khác; đi nhiễu bên phải ba vòng, cung kính đảnh lễ và thưa:

Anāgate uppajjanakaṃ buddhaṃ passituṃ labhissāma bhagavā.

Bạch Thế Tôn, chúng con sẽ được gặp Đức Phật xuất hiện trong tương lai.

Bạch Đức Thế Tôn, Đấng có phước đức rực sáng như vầng thái dương… chúng con mong được chiêm ngưỡng Đức Phật Chánh Đẳng Giác sẽ xuất hiện trong thời vị lai.

Sau khi thưa như vậy, các vị sẽ trở về chỗ ở của mình tại cõi trời hay cõi Phạm thiên.
Đó là cách giáo pháp về xá-lợi biến mất.

Tầm quan trọng của giáo pháp về sự học

Trong năm loại biến mất của giáo pháp như vậy, sự biến mất của giáo pháp về sự học là quan trọng nhất, là gốc rễ. Nếu giáo pháp cao quý về sự học biến mất, giáo pháp về sự thực hành cũng biến mất. Nếu giáo pháp cao quý về sự học còn tồn tại, giáo pháp cao quý về sự thực hành cũng có thể tồn tại.

Một thời, đại nạn Caṇḍālatissa đã xảy ra trên đảo Sīhaḷa. Phần đông chư tỳ-kheo sang Jambudīpa. Nhưng sáu mươi vị trưởng lão đã cùng giao ước: “Ở đây, chúng ta không cần đi đến Jambudīpa bên kia đại dương. Chúng ta hãy ở lại ngay trên đảo Sīhaḷa này mà gìn giữ Tam tạng.” Bàn bạc như vậy, các ngài quay lại từ bến biển, đến vùng Dakkhiṇamalaya và sống nhờ củ, rễ và lá cây. Khi còn tự nâng đỡ được thân mình, các ngài ngồi tụng đọc Tam tạng. Khi không còn đủ sức nâng đỡ thân mình, các ngài trải cát, nằm quanh đống cát, đặt đầu chung một chỗ trên đống cát và ôn duyệt giáo pháp đã học. Theo cách đã định ấy, suốt mười hai năm, các ngài đã gìn giữ đầy đủ Tam tạng cùng các chú giải.

Khi đại nạn Caṇḍālatissa đã lắng xuống, bảy trăm vị tỳ-kheo, sau khi gìn giữ Tam tạng cùng các chú giải tại Jambudīpa, nơi các ngài đã đến, không để sót dù chỉ một chữ hay một từ, lại trở về đảo Sīhaḷa. Trước tiên, các ngài đến trú tại tu viện Maṇḍalārāma ở vùng Kallagāma. Sáu mươi vị tỳ-kheo ở lại đảo Sīhaḷa, đang trú tại Dakkhiṇamalaya, nghe tin vui rằng bảy trăm vị trưởng lão thuộc lòng Tam tạng cùng các chú giải đã từ Jambudīpa trở về đảo Sīhaḷa. Các ngài đến gặp bảy trăm vị trưởng lão ấy, rồi cùng nhau đối chiếu, hiệu duyệt Tam tạng. Các ngài không thấy bất cứ điều gì khác nhau, dù chỉ một chữ hay một phụ âm.

Khi ấy, giữa các vị trưởng lão phát sinh câu hỏi này:

Pariyatti nu kho sāsanassa mūlaṃ udāhu paṭipattīti.

Sự học là gốc rễ của giáo pháp, hay sự thực hành?

Giáo pháp về sự học là gốc rễ của giáo pháp, hay giáo pháp về sự thực hành là gốc rễ của giáo pháp?

Câu hỏi ấy đã được nêu lên. Các vị trưởng lão paṃsukūlika — thọ trì y phấn tảo — nói: “Chính giáo pháp về sự thực hành là gốc rễ, là nền tảng của giáo pháp.”

Các vị trưởng lão thuyết pháp (dhammakathika) lại nói: “Chính giáo pháp về sự học là gốc rễ, là nền tảng của giáo pháp.” Khi ấy, các vị trưởng lão còn lại nói với các trưởng lão thọ trì y phấn tảo và các trưởng lão thuyết pháp như sau:

“Bạch các ngài, chúng tôi không thể chỉ dựa vào lời nói của hai bên mà chấp nhận. Xin các ngài đưa ra lời Phật dạy bằng Pāli, được gọi là sutta.”

Các ngài đã thưa như vậy. Nói rằng việc đưa ra kinh Pāli do Đức Phật thuyết không có gì khó, các trưởng lão thọ trì y phấn tảo đã dẫn những đoạn kinh Pāli sau đây:

Ime ca subhadda bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assa.

Và này Subhadda, nếu những tỳ-kheo này sống chân chánh, thế gian sẽ không vắng các vị A-la-hán.

Paṭipattimūlakaṃ mahārāja satthusāsanaṃ paṭipattisārakaṃ. Paṭipattiyā dharantāya tiṭṭhati.

Thưa đại vương, giáo pháp của Bậc Đạo Sư lấy sự thực hành làm gốc, lấy sự thực hành làm cốt lõi. Khi sự thực hành còn tồn tại, giáo pháp còn đứng vững.

1. Bốn hạng người āraddhavipassaka đang nỗ lực thực hành minh sát để đạt bốn Thánh đạo;
2. Bốn hạng người an trú trong Thánh đạo;
3. Bốn hạng người an trú trong Thánh quả.
Cộng tất cả là mười hai hạng người.

Này Subhadda… nếu mười hai hạng tỳ-kheo này giảng dạy, chỉ bày và truyền trao cho người khác pháp cao quý, thù thắng mà mình đã đạt được, sống tốt đẹp như vậy, thì thế gian sẽ không vắng các vị A-la-hán.

Thưa đại vương Milinda, vị thí chủ… giáo pháp của Đức Phật lấy giáo pháp về sự thực hành làm gốc; chính giáo pháp về sự thực hành là cốt lõi. Khi giáo pháp cao quý về sự thực hành còn hiện hữu, giáo pháp của Đức Phật còn hiện hữu.

Các trưởng lão thọ trì y phấn tảo đã viện dẫn những đoạn kinh Pāli trên để trình bày rằng chính giáo pháp về sự thực hành là nền tảng của giáo pháp Đức Phật. Trong đó, liên quan đến câu “sammā vihareyyuṃ — nếu sống chân chánh”, nay xin trình bày tiếp lời giải thích của chú giải:

Sammā vihareyyunti ettha sotāpanno attano adhigataṭṭhānaṃ aññassa kathetvā taṃ sotāpannaṃ karonto sammā viharati nāma. Esa nayo sakadāgāmiādīsu. Sotāpattimaggaṭṭho aññampi sotāpattimaggaṭṭhaṃ karonto sammā viharati nāma. Esa nayo sesamaggaṭṭhesu. Sotāpattimaggatthāya āraddhavipassako attano paguṇaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetvā aññampi sotāpattimaggatthāya āraddhavipassakaṃ karonto sammā viharati nāma. Esa nayo sesamaggatthāya āraddhavipassakesu.

Ở đây, trong câu “nếu sống chân chánh”: vị Dự lưu, sau khi nói cho người khác về chỗ mình đã chứng đạt, làm cho người ấy trở thành vị Dự lưu, được gọi là sống chân chánh. Đối với vị Nhất lai và các vị còn lại cũng theo cách ấy. Người an trú trong đạo Dự lưu, khi làm cho người khác cũng an trú trong đạo Dự lưu, được gọi là sống chân chánh. Đối với những người an trú trong các đạo còn lại cũng theo cách ấy. Người đã nỗ lực tu minh sát để đạt đạo Dự lưu, sau khi giảng đề mục tu tập mình đã thành thạo, làm cho người khác cũng nỗ lực tu minh sát để đạt đạo Dự lưu, được gọi là sống chân chánh. Đối với những người đã nỗ lực tu minh sát để đạt các đạo còn lại cũng theo cách ấy.

Āraddhavipassakehīti samādhikammikavipassakehi, sikhāppattavipassake sandhāya vuttaṃ, na paṭṭhapitavipassane.

“Bởi những người đã nỗ lực tu minh sát”: bởi những người tu minh sát có tu tập định. Nói như vậy là nhằm những người có minh sát đạt đến đỉnh cao, không phải những người vừa mới bắt đầu minh sát.

1. Nếu vị Dự lưu giảng dạy cho một người khác pháp hành cao quý gồm tám chi đạo thanh tịnh, được gọi là pubbabhāgapaṭipadā — sự thực hành đi trước đạo Dự lưu của mình — và có thể làm cho người ấy trở thành vị Dự lưu, thì được gọi là người sống chân chánh trong giáo pháp này. Đối với vị Nhất lai, Bất lai và A-la-hán cũng theo cách ấy. (4)

2. Nếu người an trú trong trí đạo Dự lưu có thể làm cho một người khác cũng an trú trong trí đạo Dự lưu, thì được gọi là sống chân chánh trong giáo pháp này. Đối với người an trú trong đạo Nhất lai, người an trú trong đạo Bất lai và người an trú trong đạo A-la-hán cũng theo cách ấy. (4)

3. Nếu người āraddhavipassaka đang tu tập đề mục minh sát, hướng đến việc trở thành người an trú trong trí đạo Dự lưu, giảng dạy đề mục tu tập chỉ và minh sát mà mình đã rèn luyện, đã tu tập, và có thể làm cho một người khác cũng trở thành người nỗ lực tu minh sát để đạt đạo Dự lưu, thì được gọi là sống chân chánh trong giáo pháp này. Đối với những người āraddhavipassaka đang nỗ lực để đạt các Thánh đạo còn lại cũng theo cách ấy. (4)

Āraddhavipassaka — Người āraddhavipassaka chỉ có nghĩa là người tu minh sát có tu tập định (samādhikammika), có một trong hai loại định là cận định (upacārasamādhi) hoặc an chỉ định (appanāsamādhi), có khả năng liên tục quán sát bằng minh sát các pháp chân đế sắc và danh — năm uẩn cùng các nhân của chúng — theo ba đặc tính. Đặc biệt, nhằm những người tu minh sát có tu tập định đã đạt đến đỉnh cao của trí minh sát…

…mà vị chú giải sư đã giải thích bằng từ āraddhavipassaka. Lời giải thích ấy không nhằm những người vừa mới đứng vào đề mục minh sát, vừa mới phát sinh trí minh sát.

Khi các trưởng lão thọ trì y phấn tảo đưa ra, viện dẫn và trình bày những đoạn kinh Pāli nói trên, các trưởng lão thuyết pháp cũng đưa ra những đoạn kinh Pāli sau đây để xác lập quan điểm của mình rằng chính giáo pháp về sự học là nền tảng của giáo pháp:

Yāva tiṭṭhanti suttantā, vinayo yāva dippati.
Tāva dakkhanti ālokaṃ, sūriye abbhuṭṭhite yathā.
Suttantesu asantesu, pamuṭṭhe vinayamhi ca.
Tamo bhavissati loke, sūriye atthaṅgate yathā.
Suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā.
Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro, yogakkhemā na dhaṃsatīti.

Chừng nào các kinh còn tồn tại, chừng nào Luật còn sáng tỏ, chừng ấy người ta còn thấy ánh sáng, như khi mặt trời đã mọc.
Khi các kinh không còn, và Luật bị quên mất, thế gian sẽ tối tăm, như khi mặt trời đã lặn.
Khi kinh được gìn giữ, sự thực hành được gìn giữ. Bậc trí vững trong sự thực hành không rơi khỏi sự an ổn thoát khỏi các ách.

Imasmiṃ sutte āhaṭe paṃsukūlikattherā tuṇhī ahesuṃ, dhammakathikattherānaṃyeva vacanaṃ purato ahosi. Yathā hi gavasatassa vā gavasahassassa vā antare paveṇipālikāya dhenuyā asati so vaṃso sā paveṇi na ghaṭīyati, evamevaṃ āraddhavipassakānaṃ bhikkhūnaṃ satepi sahassepi saṃvijjamāne pariyattiyā asati ariyamaggapaṭivedho nāma na hoti. Yathā ca nidhikumbhiyā jānanatthāya pāsāṇapiṭṭhe akkharesu ṭhapitesu yāva akkharāni dharanti, tāva nidhikumbhi naṭṭhā nāma na hoti. Evamevaṃ pariyattiyā dharamānāya sāsanaṃ antarahitaṃ nāma na hotīti.

Khi đoạn kinh này được đưa ra, các trưởng lão thọ trì y phấn tảo im lặng; lời của các trưởng lão thuyết pháp được đặt lên hàng đầu. Ví như giữa một trăm hay một nghìn con bò, nếu không có bò cái duy trì nòi giống, dòng giống ấy, sự tiếp nối ấy không được nối tiếp; cũng vậy, dù có một trăm hay một nghìn tỳ-kheo đã nỗ lực tu minh sát, nếu không có sự học thì không có sự thấu đạt Thánh đạo. Lại như khi các chữ được ghi trên mặt đá để chỉ cho biết hũ kho báu, chừng nào các chữ còn tồn tại thì hũ kho báu chưa được gọi là đã mất. Cũng vậy, khi sự học còn tồn tại thì giáo pháp chưa được gọi là đã biến mất.

Ý nghĩa của lời chú giải trên, hay nói cách khác, ý nghĩa mà các trưởng lão thuyết pháp muốn nêu, là như sau:

Chừng nào những lời dạy Pāli của Đức Phật được gọi là sutta còn hiện hữu, chừng nào các pháp về Luật còn sáng tỏ, chừng ấy người ta có thể thấy ánh sáng, như khi vầng mặt trời hiện ra trước mặt.

Khi những lời dạy Pāli của Đức Phật được gọi là sutta không còn hiện hữu và các pháp về Luật cũng đã mất, thế gian sẽ hoàn toàn tối tăm, như khi mặt trời đã lặn.

Nếu có thể gìn giữ những lời dạy Pāli được gọi là sutta không bị mất, thì giáo pháp về sự thực hành cũng đã được gìn giữ. Bậc thiện trí là người āraddhavipassaka có thể vững trong giáo pháp về sự thực hành, khi lần lượt qua các đạo và các quả mà đạt quả A-la-hán, do bốn ách đã tận diệt nên không thể suy hoại nữa.

Khi các trưởng lão thuyết pháp đưa ra đoạn kinh Pāli này, các trưởng lão paṃsukūlika thọ trì y phấn tảo im lặng. Chỉ lời của các trưởng lão thuyết pháp được đặt lên hàng đầu.

Như vậy, trong năm loại biến mất của giáo pháp, sự biến mất của giáo pháp về sự học là quan trọng nhất. Nếu giáo pháp cao quý về sự học còn hiện hữu thì giáo pháp về sự thực hành và các loại giáo pháp khác vẫn có thể hiện hữu rõ ràng. Nhưng nếu giáo pháp cao quý về sự học biến mất, thì giáo pháp về sự thực hành và các loại giáo pháp khác chắc chắn cũng phải biến mất.

Ví dụ — Dù có hàng trăm, hàng nghìn bò đực, nếu không có bò cái có thể duy trì và phát triển nòi giống, thì nòi giống bò không thể tiếp tục tồn tại. Cũng như ví dụ ấy, dù có hàng trăm, hàng nghìn tỳ-kheo tu tập minh sát, nếu không có Tam tạng, tức giáo pháp về sự học, thì sự thấu đạt Thánh đạo — giáo pháp về sự chứng đắc — không thể có. (Tất cả pháp hành được chỉ dạy như những pháp chân chánh dẫn đến thoát khỏi khổ luân hồi đều được trình bày đầy đủ trong giáo pháp về sự học. Sự biến mất của giáo pháp cao quý về sự học chính là sự biến mất của con đường thực hành dẫn đến Niết-bàn. Vì các phương pháp, đường lối thực hành đúng đắn đã biến mất nên không thể tu tập đề mục minh sát theo phương pháp, đường lối đúng đắn. Do đó, dù có hàng trăm, hàng nghìn tỳ-kheo tu tập minh sát, nếu không có những pháp hành đúng đắn trong Tam tạng, tức sự học, thì sự thấu đạt Thánh đạo, tức giáo pháp cao quý về sự chứng đắc, không thể có.)

Giả sử có những chữ chỉ dẫn khắc trên mặt đá để cho biết về một hũ vàng lớn được chôn sâu trong lòng đất; giả sử còn những bản chỉ dẫn đào tìm kho báu. Chừng nào các chữ chỉ dẫn khắc trên mặt đá còn hiện hữu, các bản chỉ dẫn kho báu còn hiện hữu, chừng nào các chữ chưa hư mất, các bản chỉ dẫn chưa hư mất, thì hũ vàng lớn chưa thể mất, kho báu lớn chưa thể mất. Cũng vậy, chừng nào giáo pháp cao quý về sự học còn hiện hữu, thì năm loại biến mất của giáo pháp chưa thể xảy ra.

Tam tạng, tức giáo pháp về sự học, chính là những chữ chỉ dẫn, những bản chỉ dẫn kho báu khắc trên mặt đá, cho biết hũ vàng lớn, kho báu lớn mang tên trí đạo, trí quả và Niết-bàn nằm ở đâu. Hiện nay, để biết và đạt được hũ vàng lớn, kho báu lớn là trí đạo, trí quả và Niết-bàn, các bản chỉ dẫn kho báu — pháp hành cao quý gồm tám chi đạo hiệp thế và pháp hành cao quý gồm tám chi đạo siêu thế — vẫn còn đầy đủ trong giáo pháp về sự học là Tam tạng. Các thế hệ trưởng lão kết tập, cho đến lần kết tập thứ sáu, đã dùng:

1. Phương thức khẩu truyền, ghi nhớ thuộc lòng;
2. Ghi chữ trên lá bối;
3. Khắc chữ trên đá;

4. In chữ trên giấy —

để bảo tồn Tam tạng cùng các chú giải, những bản chỉ dẫn kho báu. Ngày nay, những bản chỉ dẫn kho báu lớn ấy vẫn còn hiện hữu.

Nếu thiện hữu muốn lấy ra sử dụng, muốn đạt được hũ vàng lớn là trí đạo, trí quả và Niết-bàn, thì nếu có thể đào tìm có hệ thống theo những điều đã chỉ dạy trong bản chỉ dẫn kho báu là Tam tạng ấy, chắc chắn thiện hữu có thể đào tìm được hũ vàng lớn ấy.

Trong bộ sách này, mang tên Nibbānagāminipaṭipadā — Đường thực hành dẫn đến Niết-bàn — để có thể đào tìm được hũ vàng lớn là trí đạo, trí quả và Niết-bàn, tôi đã lần lượt trình bày một cách có hệ thống các pháp hành cao quý gồm tám chi đạo, được gọi là pubbabhāgapaṭipadā, cần được tu tập trước Thánh đạo, theo đúng những gì có trong bản chỉ dẫn kho báu là Tam tạng. Từng phần được phân định và sắp xếp như chia ô hàng rào, như giăng lưới sắt.

1. Trong phần định niệm hơi thở (ānāpānassati) của Tập I, tôi đã trình bày bản chỉ dẫn kho báu về pháp hành định: cách thiết lập định qua con đường niệm hơi thở.
2. Dưới tên gọi “Phần pháp tu phân định sắc”, tôi đã trình bày bản chỉ dẫn kho báu về cách nhận diện và quán sát sắc pháp, nhằm đạt rūpapariggahañāṇa — trí có khả năng phân định, nắm bắt sắc bằng tuệ.
3. Nay, để đạt arūpapariggahañāṇa — trí có khả năng phân định, nắm bắt danh pháp bằng tuệ — tôi xin trình bày tiếp “Phần pháp tu phân định danh”.

Trong bản chỉ dẫn kho báu về pháp tu phân định danh này có các phần lớn như sau:
(a) Chương Arūpapariggaha — cách nhận diện danh pháp;
(b) Chương Rūpārūpapariggaha — cách nhận diện sắc và danh;
(c) Chương Nāmarūpavavatthāna — cách phân định, xác định danh và sắc;
(d) Chương Iriyāpatha — các oai nghi;
(e) Chương Sampajañña — tỉnh giác;
(f) Chương Bốn niệm xứ.

Nếu thiện hữu tiếp tục đọc và tìm hiểu pháp tu phân định danh này, thiện hữu sẽ thấy đầy đủ những điều có trong Tam tạng Pāli, các chú giải và phụ chú giải:
1. Những bản chỉ dẫn kho báu hướng dẫn nhận diện và quán sát danh pháp;
2. Những bản chỉ dẫn kho báu trình bày phương pháp nhận diện và quán sát;
3. Những bản chỉ dẫn kho báu nêu các tiền lệ, các khuôn phép từ trước cho thấy không chỉ Đức Phật Chánh Đẳng Giác mà cả các đệ tử cũng có thể nhận diện và quán sát danh pháp.

Nguyện cho tất cả những thiện hữu đang mong cầu pháp Niết-bàn bất tử, cam lồ cao quý — nơi giải thoát khỏi mọi đại hiểm họa: hiểm họa già, hiểm họa bệnh, hiểm họa chết, hiểm họa phải tái tục, hiểm họa đọa xứ và hiểm họa khổ luân hồi — có thể chuyên cần thực hành, nỗ lực tu tập!

Pa-Auk Tawya Sayadaw
Tu viện trên núi Cittala — Pa-Auk Tawya
Phật lịch 2537
Miến lịch 1355
Ngày trăng tròn tháng Tazaungmon.

Nibbānagāminipaṭipadā
Đường thực hành dẫn đến Niết-bàn — Tập II
Phần pháp tu phân định danh

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

Chương Arūpapariggaha — Phân định danh

Danh pháp là đối tượng của trí minh sát

Chính Đức Phật Toàn Giác, bậc Chánh Đẳng Giác, đã dạy trong kinh Aparijānana, thuộc Saḷāyatanavagga của Saṃyutta Pāli, rằng nếu không phân định, thấu biết tất cả sắc pháp và danh pháp bằng ba loại biến tri (pariññā) — ñātapariññā — biến tri do biết, tīraṇapariññā — biến tri do suy xét, và pahānapariññā — biến tri do đoạn trừ — thì khổ đau luân hồi không thể chấm dứt bằng bất cứ cách nào;

và vì chú giải Aṭṭhasālinī (271), chú giải Visuddhimagga (2, 300–301) chỉ dạy rằng trí Thánh đạo được gọi là vuṭṭhāna — xuất khởi — không thể phát sinh chỉ bằng quán minh sát sắc pháp riêng lẻ, cũng không thể phát sinh chỉ bằng quán minh sát danh pháp riêng lẻ; do đó cần khi thì quán sát, suy xét sắc pháp bằng minh sát, khi thì quán sát, suy xét danh pháp bằng minh sát; nên thiện hành giả muốn làm cho đại khổ luân hồi chấm dứt cần tiếp tục nhận diện, phân định bằng tuệ cả các danh pháp là đối tượng của trí minh sát. Các danh pháp cần tiếp tục nhận diện được giải thích trong chú giải Visuddhimagga và Mahāṭīkā như sau:

Tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti. Seyyathidaṃ — dvepañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātuyoti ekāsīti lokiyacittāni, avisesena ca tehi cittehi sahajāto phasso, vedanā, saññā, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, manasikāroti ime satta satta cetasikāti. Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassa, na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattāti.

Đối với người đã phân định sắc như vậy, các pháp vô sắc trở nên rõ ràng theo các môn. Cụ thể là: hai nhóm năm thức, ba ý giới, sáu mươi tám ý thức giới — tức tám mươi mốt tâm hiệp thế; và nói chung, bảy tâm sở cùng sinh với mỗi tâm ấy: xúc, thọ, tưởng, tư, mạng quyền, sự an trụ của tâm và tác ý. Nhưng các tâm siêu thế không thuộc phạm vi phân định của cả người thuần tu minh sát lẫn người lấy chỉ làm cỗ xe, vì chưa chứng đạt chúng.

Kāmaṃ vatthuvasenāpi arūpadhammā pākaṭā honti, dvāravasena pana pariggaho anākuloti katvā vuttaṃ “dvāravasena arūpadhammā pākaṭā hontī”ti. Sabbasaṅgāhikavasena “ekāsīti lokiyacittānī”ti vuttaṃ, lābhino eva pana mahaggatacittāni supākaṭāni honti. Avisesenāti sādhāraṇato. Phassādayo hi satta cetasikā cakkhuviññāṇādīhipi uppajjanato sabbacittuppādasādhāraṇā. Sabbepi teti ekāsīti lokiyacittāni, taṃsampayuttā phassādayoti sabbepi te arūpadhamme. Ārammaṇādivibhāgena pana cittuppādabhede gayhamāne tato bahutaro eva hoti, so pana idha nādhippeto.

Quả thật, các pháp vô sắc cũng rõ ràng theo các vật; nhưng vì sự phân định theo các môn không rối lẫn, nên nói: “Các pháp vô sắc trở nên rõ ràng theo các môn.” Nói “tám mươi mốt tâm hiệp thế” là theo cách bao gồm tất cả; tuy nhiên, các tâm đáo đại chỉ thật rõ ràng đối với người đã đắc chúng. “Nói chung” nghĩa là xét theo phần chung. Bởi bảy tâm sở, xúc và những tâm sở còn lại, cũng sinh cùng nhãn thức và các thức khác, nên chúng chung cho mọi sự sinh khởi của tâm. “Tất cả những pháp ấy” là tất cả các pháp vô sắc ấy: tám mươi mốt tâm hiệp thế cùng xúc và các tâm sở tương ưng. Nếu tính các loại tâm sinh khởi theo sự phân chia về cảnh và những yếu tố khác thì số lượng còn nhiều hơn; nhưng điều ấy không được nhằm đến ở đây.

Athassa evaṃ “cattāri mahābhūtāni tevīsati upādārūpāni rūpakkhandho”ti rūpakkhandhaṃ pariggaṇhantassa āyatanadvāravasena arūpino khandhā pākaṭā honti.

Bấy giờ, đối với người phân định sắc uẩn như vậy: “Bốn đại chủng và hai mươi ba sắc y sinh là sắc uẩn”, các uẩn vô sắc trở nên rõ ràng theo các môn là các xứ.

Ý nghĩa của những lời chú giải và phụ chú giải trên là như sau:

Như đã giải thích và trình bày trong phần pháp tu phân định sắc, đối với thiện hành giả đã dùng tuệ phân định, nhận diện bốn sắc đại chủng và hai mươi bốn sắc y sinh có mặt trong sáu môn và bốn mươi hai phần thân, các danh pháp trở nên rõ ràng trong dòng tương tục của mình theo các môn là các xứ (āyatanadvāra): nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn và ý môn.

Danh pháp cũng trở nên rõ ràng theo các vật là sắc nương của danh pháp: nhãn vật, nhĩ vật, tỷ vật, thiệt vật, thân vật và ý vật. Tuy nhiên, xét rằng nhận diện, phân định danh pháp bằng tuệ theo các môn là các xứ, như lộ nhãn môn, không gây rối lẫn, vị chú giải sư đã dạy nhận diện và quán sát danh pháp theo các môn là các xứ, như lộ nhãn môn.

Tại nhãn vật, chỉ có tâm nhãn thức cùng bảy tâm sở: xúc, thọ, tưởng, tư, nhất tâm, mạng quyền và tác ý — gộp tâm và tâm sở là tám danh pháp — nương vào mà sinh. Tương tự, tại nhĩ vật và các vật khác, chỉ có tám danh pháp tương ứng, gồm nhĩ thức hoặc thức thích hợp cùng các tâm sở, nương vào mà sinh. Nhưng tại ý vật, tất cả các tâm lộ, ngoại trừ năm thức như nhãn thức, biết sáu loại cảnh tùy trường hợp, đều nương vào mà sinh. Các nhóm danh pháp là tâm tái tục, tâm hữu phần và tâm tử cũng nương vào chính ý vật mà sinh. Vì vậy, ý vật là nơi các tâm biết cả sáu loại cảnh tùy trường hợp cùng nương vào để sinh khởi; nếu nhận diện và quán sát danh pháp theo vật nương thì sẽ có sự rối lẫn. Do đó, để tránh rối lẫn, việc nhận diện và quán sát danh pháp theo các môn là các xứ, chẳng hạn các danh pháp trong lộ nhãn môn, là tốt hơn; vì vậy vị chú giải sư đã dạy nhận diện, quán sát danh pháp theo các môn là các xứ. Theo chỉ dẫn của những chú giải trên, trong sách này cũng sẽ trình bày cách nhận diện danh pháp theo các môn là các xứ. Những danh pháp cần nhận diện và quán sát như vậy là:

4. Các tâm sở biến hành (sabbacittasādhāraṇa), liên hệ với tất cả các tâm, cùng sinh với những tâm hiệp thế ấy: xúc, thọ, tưởng, tư, nhất tâm được gọi là cittaṭṭhiti — sự an trụ của tâm, mạng quyền và tác ý. Đây là cách nói chung, không phân biệt riêng. Nói riêng thì trong mỗi sát-na tâm, phải dùng tuệ phá vỡ bốn loại khối danh (nāmaghana), phân tích và nhận diện, quán sát các tâm sở đi kèm, các pháp tương ưng. Trong những tâm hiệp thế ấy, các danh pháp thiền được gọi là tâm đáo đại chỉ rõ ràng trong dòng tương tục của người đã đắc thiền. Còn các tâm siêu thế thì đối với người thuần tu minh sát, không kết hợp với cỗ xe chỉ…

…cũng không thuộc phạm vi có thể phân định bằng tuệ; đối với người lấy chỉ, có thiền, làm cỗ xe cũng không thuộc phạm vi có thể phân định bằng tuệ. Đó là vì chưa chứng đạt các pháp siêu thế ấy.

Các tâm duy tác — điều cần lưu ý

Ở trên, chú giải Visuddhimagga nêu tám mươi mốt tâm hiệp thế theo cách tính gộp tất cả danh pháp là đối tượng của trí minh sát. Trong đó, các tâm hướng tâm, có chức năng hướng đến cảnh, tức tâm hướng ngũ môn và tâm hướng ý môn, chính là các tâm duy tác vô nhân. Vì chỉ là sự làm (tức chỉ hướng đến cảnh) nên được gọi là duy tác (kiriya). Hai loại tâm duy tác ấy có thể sinh cả trong dòng tương tục của phàm nhân và bậc hữu học. Các loại còn lại là:

Mười tám loại tâm duy tác này chỉ có thể sinh trong dòng tương tục của các bậc A-la-hán. Vì vậy, hãy ghi nhớ rằng những tâm duy tác ấy không nằm trong các danh pháp là đối tượng của trí minh sát của phàm nhân và bậc hữu học.

Āyatanadvāra — môn là xứ; kammadvāra — nghiệp môn

Āyatanadvāravasenāti āyatanasaṅkhātadvāravasena. Kammadvāranivattanatthaṃ āyatanaggahaṇaṃ. Kāyadvāreti pasādakāyadvāre. Manodvāraṃ nāma sāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ. Tassa nissayabhāvato hadayavatthuṃ sandhāya nissitavohārena “manodvāra”nti vuttaṃ, yattha manodvāruppatti.

“Theo các môn là các xứ”: theo các môn được gọi là các xứ. Dùng từ “xứ” để loại trừ các nghiệp môn. “Ở thân môn”: ở thân môn là sắc thần kinh thân. Ý môn là hữu phần cùng với hướng tâm. Vì ý vật là chỗ nương của ý môn ấy, nên nhắm đến ý vật mà gọi là “ý môn”, dùng tên của pháp nương để gọi chỗ nương, nơi ý môn sinh khởi.

Trong giáo pháp có hai cách dùng từ dvāra — môn: āyatanadvāra và kammadvāra. Ba môn là thân môn, khẩu môn và ý môn là các nghiệp môn. Sáu môn là nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn và ý môn là các môn là xứ.

Thân môn — Trong ba môn thân, khẩu và ý, thân môn có nghĩa là sắc thân biểu tri thuộc các sắc do tâm sinh (cittasamuṭṭhānarūpa), như đã giải thích trong phần pháp tu phân định sắc trước đây, theo lời giải ở Abhidhamma-aṭṭhakathā (1, 126). Sắc thân biểu tri ấy được gọi là thân nghiệp môn (kāyakammadvāra). Pháp thực sự được nói đến bằng thân nghiệp môn là sắc thân biểu tri.

Mặt khác, trong sáu môn là xứ cũng có thân môn. Pháp thực sự được nói đến bằng thân môn này là kāyapasāda — sắc thần kinh thân — thuộc năm sắc thần kinh (pasādarūpa). Kāyapasāda được gọi là thân môn vì như một môn, một cửa ngõ, là điều kiện và nơi sinh khởi của các tâm lộ thân môn.

Ý môn — Pháp thực sự được nói đến bằng ý môn thuộc ba nghiệp môn — thân môn, khẩu môn và ý môn — là như sau:

1. “Ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotī”ti na vattabbo.

Không nên nói: “Tâm này không phải là ý môn.”

2. Tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano manokammadvāraṃ nāma.

Hai mươi chín loại tâm thiện và bất thiện thuộc ba cõi được gọi là ý nghiệp môn.

1. Tất cả các tâm đều được gọi là ý môn, vì là điều kiện sinh khởi của nghiệp, tức tư (cetanā). Tư là tâm sở biến hành, tức tâm sở liên hệ với mọi tâm. Tư ấy luôn sinh tương ưng cùng tâm, không có khả năng sinh mà không có tâm; chỉ khi được tâm hỗ trợ bằng năng lực của các duyên như đồng sinh duyên thì tư mới có thể phát sinh. Vì vậy, tất cả các tâm là điều kiện của mọi tư và được gọi là ý môn.

2. Những tư bất thiện tương ưng với các pháp bất thiện như: abhijjhā — ham muốn, tham đắm cảnh; byāpāda — muốn chúng sinh (các hành) bị hư hoại, muốn phá hoại, tức sân; micchādiṭṭhi — quan niệm sai, thấy sai;
và những tư thiện tương ưng với các pháp thiện như: anabhijjhā — không ham muốn, không tham đắm cảnh; abyāpāda — không muốn phá hoại, không muốn chúng sinh (các hành) bị hư hoại, tức từ, tức vô sân; sammādiṭṭhi — chánh kiến, thấy biết đúng bằng tuệ;
vì là điều kiện sinh khởi của hai loại tư thiện và tư bất thiện ấy, hai mươi chín loại đổng lực thiện và bất thiện thuộc ba cõi dục, sắc và vô sắc được gọi là ý môn.

Mặt khác, có ba cách xác định pháp thực sự được nói đến bằng ý môn thuộc sáu môn là xứ:
1. Ý giới hữu phần trong sáng cũng được gọi là ý môn.
2. Ý giới hữu phần trong sáng cùng với hướng tâm (hướng ý môn) cũng được gọi là ý môn.
3. Sắc ý vật cũng được gọi là ý môn theo lối chuyển gọi tên nơi chốn (ṭhānūpacāra).

Cả ba đều được gọi là ý môn vì là điều kiện và nơi sinh khởi của các nhóm danh pháp thuộc lộ ý môn, hay các nhóm danh pháp ý thức.

Hãy ghi nhớ rằng trong phần pháp tu phân định danh này, thân môn và ý môn chỉ có nghĩa là các môn là xứ.

Ba cách nhận diện trong pháp tu phân định danh

Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā.

Đối với người đã phân định sắc thật trong sạch như vậy, các pháp vô sắc hiện rõ theo ba cách: theo xúc, theo thọ hoặc theo thức.

Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena vedanāvasena cittavasenāti. Kathaṃ?

Thật vậy, có ba cách đi vào đề mục tu tập danh: theo xúc, theo thọ và theo tâm. Như thế nào?

Ekaccassa hi saṃkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti.

Đối với một số người, khi đề mục sắc đã được phân định theo cách tóm lược hoặc chi tiết, xúc trở nên rõ ràng: đó là sự chạm đến đầu tiên của tâm và tâm sở trên cảnh ấy, sinh lên trong khi tiếp xúc cảnh ấy. Đối với một số người, thọ sinh lên trong khi cảm nhận cảnh ấy trở nên rõ ràng. Đối với một số người, thức sinh lên trong khi nắm bắt và biết cảnh ấy trở nên rõ ràng.

Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi “na kevalaṃ phassova uppajjati, tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī”ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.

Trong đó, người mà xúc trở nên rõ ràng cũng phân định chính năm pháp có xúc là thứ năm, nghĩ rằng: “Không chỉ riêng xúc sinh lên; cùng với xúc, thọ cảm nhận chính cảnh ấy cũng sinh lên; tưởng ghi nhận cũng sinh lên; tư chủ ý cũng sinh lên; thức biết cũng sinh lên.”

Yassa vedanā pākaṭā hoti, so “na kevalaṃ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī”ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.

Người mà thọ trở nên rõ ràng phân định chính năm pháp có xúc là thứ năm, nghĩ rằng: “Không chỉ riêng thọ sinh lên; cùng với thọ, xúc tiếp xúc chính cảnh ấy cũng sinh lên; tưởng ghi nhận cũng sinh lên; tư chủ ý cũng sinh lên; thức biết cũng sinh lên.”

Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, so “na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatī”ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.

Người mà thức trở nên rõ ràng phân định chính năm pháp có xúc là thứ năm, nghĩ rằng: “Không chỉ riêng thức sinh lên; cùng với thức, xúc tiếp xúc chính cảnh ấy cũng sinh lên; thọ cảm nhận cũng sinh lên; tưởng ghi nhận cũng sinh lên; tư chủ ý cũng sinh lên.”

Abhinivesoti ca vipassanāya pubbabhāge kattabbanāmarūpaparicchedo veditabbo. Tasmā paṭhamaṃ rūpapariggaṇhanaṃ rūpe abhiniveso. Esa nayo sesesupi.

Và cần hiểu “đi vào” là sự phân định danh và sắc cần thực hiện trong giai đoạn trước minh sát. Vì thế, trước hết phân định sắc là đi vào sắc. Đối với các trường hợp còn lại cũng theo cách ấy.

Evaṃ tassa tasseva pākaṭabhāvepi “sabbaṃ bhikkhave abhiññeyya”nti, “sabbañca kho bhikkhave abhijāna”nti ca evamādivacanato sabbe sammasanupagā dhammā pariggahetabbāti dassento “tattha yassā”tiādimāha. Tattha phassapañcamakeyevāti avadhāraṇaṃ tadantogadhattā taggahaṇeneva gahitattā catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ. Phassapañcamakaggahaṇaṃ hi tassa sabbacittuppādasādhāraṇabhāvato, tattha ca phassa-cetanā-ggahaṇena sabbasaṅkhārakkhandhadhammasaṅgaho cetanāpadhānattā tesaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge “cakkhusamphassajā cetanā”tiādinā cetanāva vibhattā, itare pana khandhā sarūpeneva gahitā.

Dù từng pháp riêng ấy trở nên rõ ràng như vậy, do những lời dạy như “Này các tỳ-kheo, tất cả cần được thắng tri”, “Và này các tỳ-kheo, thắng tri tất cả…”, để chỉ ra rằng mọi pháp thuộc phạm vi quán sát đều phải được phân định, ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng “Trong đó, người mà…”. Ở đây, sự xác định bằng chữ “chính năm pháp có xúc là thứ năm” là vì bốn uẩn vô sắc nằm trong đó và đã được bao gồm khi nêu các pháp ấy. Nêu năm pháp có xúc là thứ năm là vì chúng chung cho mọi sự sinh khởi của tâm; trong đó, khi nêu xúc và tư thì bao gồm tất cả các pháp thuộc hành uẩn, vì tư là pháp chủ yếu của chúng. Do vậy, trong phần phân tích hành uẩn theo cách phân tích của Kinh, chỉ tư được phân tích bằng những lời như “tư sinh từ nhãn xúc”; còn các uẩn khác được nêu ngay bằng chính tên của chúng.

Ý nghĩa của các lời chú giải và phụ chú giải trên là như sau:

Trong dòng tương tục của thiện hành giả đã phân định, nhận diện sắc pháp bằng tuệ một cách tốt đẹp, trong sạch, theo cách đã giải thích và trình bày trong phần pháp tu phân định sắc, danh pháp trở nên rõ ràng theo một trong ba cách:
1. Theo xúc;
2. Theo thọ;
3. Theo tâm biết, tức thức.

Abhinivesa — Công việc phân định danh và sắc (nāmarūpapariccheda), tức dùng tuệ phân định, nhận diện sắc pháp và danh pháp, cần thực hiện trong giai đoạn trước trí minh sát, được gọi là vipassanābhinivesa — tác ý đến các đối tượng…

…của trí minh sát. Tác ý đến sắc pháp được gọi là rūpe abhinivesa; tác ý đến danh pháp được gọi là arūpe abhinivesa, và những cách gọi tương tự. Tác ý đến các pháp nhân và pháp quả cũng nằm trong phần abhinivesa này, vì các pháp nhân và pháp quả cũng chỉ là những nhóm sắc và danh làm nhân, cùng những nhóm sắc và danh làm quả.

Trong phần pháp tu phân định danh có ba cách tác ý:
1. Tác ý theo xúc;
2. Tác ý theo thọ;
3. Tác ý theo tâm biết, tức thức.
Để giải thích thêm điều này, xin trình bày như sau:

Trong trí hiểu biết của một số hành giả, sau khi đã dùng tuệ phân định, nhận diện đề mục sắc, tức sắc pháp, bằng:
1. Cách tác ý tóm lược về đề mục các đại; hoặc
2. Cách tác ý chi tiết về đề mục các đại;
thì xúc trở nên rõ ràng: xúc sinh khởi trong khi tiếp xúc cảnh là sắc pháp ấy, có tính chất là sự chạm đến đầu tiên của tâm và tâm sở trên cảnh là sắc pháp ấy (tức sinh khởi theo cách tiếp xúc).

Trong trí hiểu biết của một số hành giả, thọ sinh khởi trong khi cảm nhận cảnh là sắc pháp ấy trở nên rõ ràng.

Trong trí hiểu biết của một số hành giả, tâm biết, tức thức, sinh khởi trong khi phân định, nắm bắt và biết rõ cảnh là sắc pháp ấy trở nên rõ ràng.

Trong ba hạng người ấy, đối với thiện hành giả mà xúc trở nên rõ ràng trong tuệ, người ấy cũng tác ý rằng: “Không phải chỉ riêng xúc, chỉ một mình xúc sinh khởi. Cùng với xúc ấy, thọ cảm nhận chính cảnh ấy (tức chính vị của cảnh ấy) cũng sinh khởi. Tưởng ghi nhận, tức biết bằng cách ghi dấu chính cảnh ấy, cũng sinh khởi. Tư thúc đẩy, khơi động các pháp tương ưng hướng đến cảnh ấy cũng sinh khởi. Thức nắm bắt chính cảnh ấy (tức biết theo một cách khác với cách biết của tuệ và tưởng) cũng sinh khởi.” Tác ý như vậy, người ấy dùng tuệ phân định, nhận diện chính các pháp phassapañcamaka — năm pháp có xúc là thứ năm.

Đối với hành giả mà thọ cảm nhận vị của cảnh trở nên rõ ràng trong tuệ, người ấy cũng tác ý rằng: “Không phải chỉ riêng thọ, chỉ một mình thọ sinh khởi. Cùng với thọ ấy, xúc sinh khởi trong khi tiếp xúc chính cảnh ấy (tức sinh khởi theo cách tiếp xúc) cũng sinh khởi. Tưởng ghi nhận, tức biết bằng cách ghi dấu chính cảnh ấy, cũng sinh khởi. Để đưa các pháp tương ưng đến cảnh ấy…

…tư thúc đẩy, khơi động cũng sinh khởi. Thức nắm bắt chính cảnh ấy (tức biết theo một cách khác với cách biết của tuệ và tưởng) cũng sinh khởi.” Tác ý như vậy, vị ấy dùng trí phân biệt, phân định chính năm pháp có xúc là thứ năm — phassapañcamaka.

Đối với hành giả mà thức nắm bắt và biết cảnh trở nên rõ ràng trong tuệ, người ấy cũng tác ý rằng: “Không phải chỉ riêng thức, chỉ một mình thức sinh khởi. Cùng với thức ấy, xúc sinh khởi trong khi tiếp xúc chính cảnh ấy (tức sinh khởi theo cách tiếp xúc) cũng sinh khởi. Thọ cảm nhận chính cảnh ấy (tức vị của cảnh ấy) cũng sinh khởi. Tưởng ghi nhận, tức biết bằng cách ghi dấu chính cảnh ấy, cũng sinh khởi. Tư thúc đẩy, khơi động các pháp tương ưng để đưa chúng đến cảnh ấy cũng sinh khởi.” Tác ý như vậy, vị ấy dùng trí phân biệt, phân định chính năm pháp có xúc là thứ năm — phassapañcamaka.

Hãy phân định tất cả

Như đã nói trên, tuy trong ba pháp xúc, thọ và thức, chỉ một pháp nào đó trở nên rõ ràng trong tuệ của mỗi hành giả, nhưng Đức Phật đã dạy:

(1) Sabbaṃ bhikkhave abhiññeyyaṃ.

(1) Này các Tỳ-kheo, tất cả cần được thắng tri.

(2) Sabbañca kho bhikkhave abhijānaṃ.

(2) Và này các Tỳ-kheo, khi thắng tri tất cả…

(1) Cần thấu biết tất cả các pháp sắc và danh.
(2) Này các Tỳ-kheo, nếu thấu biết tất cả các pháp sắc và danh (thì có thể chấm dứt khổ đau của vòng luân hồi).

Vì Đức Phật đã dạy như vậy và bằng những lời tương tự, vị chú giải sư muốn chỉ rõ rằng trước hết cần dùng trí phân biệt, phân định tất cả các pháp sắc và danh gọi là sammasanupagadhamma, tức những pháp thích hợp để quán minh sát, suy xét theo ba đặc tính; do đó ngài đã nói những lời chú giải nêu trên.

Trong lời chú giải ấy, việc vị chú giải sư giải thích rằng cần dùng trí phân biệt, phân định “chính năm pháp có xúc là thứ năm” là giải thích theo phương pháp nêu phần chính — padhāna. Khi nói hãy phân định xúc và tư thuộc hành uẩn trong nhóm danh pháp hiện hữu ở mỗi sát-na tâm, thì khi phân định xúc và tư là những pháp chính, nổi trội, cũng phải phân định các pháp tương ưng đi cùng còn lại, là những pháp không chính, không nổi trội. Bởi việc lấy xúc và tư bao gồm tất cả các thực tính chân đế thuộc hành uẩn. Lý do là trong nhóm pháp thuộc hành uẩn ấy, tư giữ vai trò nổi trội. Chính Đức Phật, trong phần Suttantabhājanīya của Vibhaṅga, tuy đã trình bày riêng từng pháp thuộc bốn uẩn còn lại ngoài hành uẩn…

…nhưng khi phân tích, giảng dạy về hành uẩn, Ngài chỉ lấy tư làm chính mà phân tích, giảng dạy. Truyền thống ấy cũng đã hiện hữu rõ ràng.

Theo sự xác định của chú giải và phụ chú giải nêu trên, hãy ghi nhớ: dù bắt đầu từ xúc, từ thọ hay từ tâm biết tức thức mà phân định các danh pháp, cũng không phải chỉ phân định riêng một xúc, một thọ hay một tâm biết tức thức ở mỗi sát-na tâm; cần phân định toàn bộ nhóm pháp tương ưng, tức tâm và các tâm sở đi cùng. Điều này cũng đúng với lời Phật dạy trong kinh Aparijānana thuộc Saḷāyatanavagga-saṃyutta đã được giải thích trong phần “Một đêm tốt lành” ở đầu bộ sách này.

Một quy tắc cần kính cẩn tuân theo

Khi phân định các danh pháp như vậy, người lấy chỉ làm cỗ xe — samathayānika — nếu muốn bắt đầu phân định các chi thiền cùng các pháp tương ưng thiền đồng sinh với những chi thiền ấy trong một sát-na tâm, thì có thể phân định. Sau khi phân định các danh pháp ấy, lại tiếp tục phân định các sắc đại chủng và sắc y sinh hiện hữu ở tâm cơ, nơi nương của các danh pháp thiền ấy.

Hơn nữa, nếu người lấy chỉ làm cỗ xe muốn tiếp tục phân định nhóm danh pháp dục giới, thì phải đã phân định các sắc pháp, đã dùng trí phân biệt chúng. Người lấy thuần minh sát làm cỗ xe — suddhavipassanāyānika — cũng vậy: vì không chứng thiền nên không thể phân định các danh pháp thiền, mà phải phân định các danh pháp dục giới. Muốn phân định các danh pháp dục giới như vậy, người ấy cũng phải đã phân định các sắc pháp, đã dùng trí phân biệt chúng. Chú giải Mūlapaṇṇāsa cũng nói:

Saṅkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne…

Khi đã phân định đề mục sắc theo cách tóm lược hoặc theo cách chi tiết…

“Khi đã phân định các sắc pháp theo phương pháp tóm lược hoặc phương pháp chi tiết”: bằng lời ấy, chú giải giải thích rằng hành giả sắp phân định các danh pháp phải đã phân định các sắc pháp trước.

Hơn nữa, chú giải Aṭṭhasālinī, trang 271, cũng chỉ dạy như sau: chỉ quán minh sát riêng các sắc pháp thì không thể đạt đến Thánh đạo trí; chỉ quán minh sát riêng các danh pháp thì cũng không thể đạt đến Thánh đạo trí. Vì vậy, hành giả đã dùng trí phân biệt và quán minh sát các sắc đại chủng cùng sắc y sinh cần tiếp tục quán minh sát các danh pháp nữa.

Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca “idaṃ arūpa”nti paricchinditvā aniccādito passati.

Vì vậy, sau khi xác định thọ, tưởng, hành và thức sinh khởi lấy sắc ấy làm cảnh là “đây là danh”, vị ấy quán chúng là vô thường, v.v.

Vì vậy, hãy dùng trí phân biệt thọ, tưởng, hành và thức sinh khởi lấy sắc pháp ấy làm cảnh là “đây là các danh pháp”, rồi quán minh sát chúng là vô thường, v.v.

Theo lời chỉ dạy ấy, hành giả bắt đầu phân định danh pháp cần khởi sự phân định, quán sáu nhóm danh pháp sinh khởi lấy sắc pháp làm cảnh.

Cũng cần phân định và quán các danh pháp sinh khởi lấy danh pháp làm cảnh. Tuy nhiên, đối với hành giả mới bắt đầu phân định danh, việc phân định các danh pháp sinh khởi lấy danh pháp làm cảnh là dupariggaha, tức khó phân định, khó dùng trí phân biệt; vì thế không phải bắt đầu từ những danh pháp sinh khởi lấy danh pháp làm cảnh. Khi đã tiến đến giai đoạn minh sát, lúc các trí minh sát đã khá sắc bén và vững mạnh, vẫn có những phương pháp như arūpasattaka — bảy cách quán danh — chỉ dạy rằng cần quán minh sát trở lại những danh pháp sinh khởi lấy danh pháp làm cảnh.

Hơn nữa, cũng có thể phân định và quán các danh pháp sinh khởi lấy cảnh chế định như đàn ông, đàn bà, người, chúng sinh, vàng, bạc làm cảnh. Không phải quán chế định; chỉ quán các danh pháp chân đế sinh khởi lấy chế định làm cảnh. Nhưng trong minh sát, phải quán cả hai: cái cần được biết, tức cảnh; và pháp biết, pháp nắm bắt cảnh, tức ārammaṇika. Vì vậy mới chỉ dạy bắt đầu phân định từ các danh pháp sinh khởi lấy sắc pháp làm cảnh. Bởi những người lấy chỉ làm cỗ xe cũng có thể, và cần phải, phân định và quán các danh pháp thiền gọi là jhānadhamma, tức các chi thiền cùng các pháp tương ưng thiền sinh khởi lấy chế định kasiṇa và những chế định khác làm cảnh.

Chú giải Visuddhimagga cũng giải thích một cách nhấn mạnh như sau: hành giả muốn phân định danh phải đã phân định sắc thật tốt đẹp, thanh tịnh.

Yasmā ca evaṃ suvisuddharūpapariggahasseva tassa arūpadhammā tīhākārehi pākaṭā honti. Tasmā suvisuddharūpapariggaheneva arūpapariggahāya yogo kātabbo, na itarena. Sace hi ekasmiṃ vā rūpadhamme upaṭṭhite dvīsu vā rūpaṃ pahāya arūpapariggahaṃ ārabhati, kammaṭṭhānato parihāyati, pathavīkasiṇabhāvanāya vuttappakārā pabbateyyā gāvī viya. Suvisuddharūpapariggahassa pana arūpapariggahāya yogaṃ karoto kammaṭṭhānaṃ vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti.

Vì chỉ đối với người đã phân định sắc thật thanh tịnh như vậy, các danh pháp mới trở nên rõ ràng theo ba cách, nên chỉ người đã phân định sắc thật thanh tịnh mới nên nỗ lực phân định danh, người khác thì không. Nếu khi chỉ một hoặc hai sắc pháp hiện rõ, vị ấy bỏ sắc và bắt đầu phân định danh, thì sẽ thối thất trong đề mục tu tập, giống như con bò cái sống ở núi đã được nói đến trong phần tu tập kasiṇa đất. Nhưng đối với người đã phân định sắc thật thanh tịnh và nỗ lực phân định danh, đề mục tu tập đạt đến tăng trưởng, phát triển và rộng lớn.

Xin giải thích tiếp. Chỉ đối với hành giả đã dùng trí phân biệt, phân định sắc thật tốt đẹp, thanh tịnh như vậy, các danh pháp mới trở nên rõ ràng theo ba nguyên do biết danh, ba cách danh hiện rõ trước trí, tức:
1. Cách các danh pháp hiện rõ bắt đầu từ xúc;
2. Cách các danh pháp hiện rõ bắt đầu từ thọ;
3. Cách các danh pháp hiện rõ bắt đầu từ tâm biết, tức thức.
Nói cách khác, vì các danh pháp hiện rõ theo một cách nào đó trong ba cách ấy…

…nên chỉ hành giả đã phân định sắc thật tốt đẹp, thanh tịnh, đã dùng trí phân biệt sắc, mới nên và đáng nỗ lực phân định danh, dùng trí phân biệt danh. Hành giả chưa phân định sắc thật tốt đẹp, thanh tịnh, chưa dùng trí phân biệt sắc, thì không nên và không đáng nỗ lực phân định danh, dùng trí phân biệt danh. Nếu làm như vậy, lỗi lầm sẽ như sau.

1. Chỉ mới một sắc như phong đại hiện rõ trong trí, rồi nhận biết đại loại: “Phong đại đang đẩy, chuyển động là sắc; cái đang biết là danh.”
2. Chỉ mới hai sắc như phong đại và hỏa đại hiện rõ trong trí, rồi nhận biết đại loại: “Phong đại đang đẩy, chuyển động là sắc; nóng, lạnh là sắc; cái đang biết là danh.”

Nếu chỉ như vậy mà từ bỏ công việc phân định các sắc pháp, rồi nỗ lực phân định các danh pháp như sự biết, sự cảm thọ, thì có thể thối thất, hư hoại trong đề mục tu tập. Vị ấy có thể thối thất, hư hoại giống như con bò cái ngu dại sống ở núi, không khéo léo, không hiểu biết nơi ăn và đồng cỏ, đã được giải thích trong phần tu tập kasiṇa đất. Trái lại, đối với hành giả đã phân định sắc thật tốt đẹp, thanh tịnh rồi nỗ lực phân định danh, đề mục tu tập minh sát có thể tăng trưởng, phát triển và rộng lớn cho đến khi đạt đạo, nhập quả và thấy Niết-bàn.

Yathā nāma heṭṭhimajjhānaṃ subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitameva uparijjhānassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, na paṭiladdhamattaṃ, evaṃ rūpapariggaho suvisuddho nijjaṭo niggumbo eva arūpapariggahassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, na avisuddho. Tasmā rūpārūpassa ekadesepi anupaṭṭhite so avisuddho eva nāma hoti, pageva bahūsu anupaṭṭhitesūti dassento āha “sace hī”tiādi.

Cũng như chỉ thiền bậc dưới đã được tu tập tốt đẹp, đã đạt đến sự làm chủ mới làm nền tảng, nhân gần cho thiền bậc trên, chứ không phải thiền chỉ vừa đạt được; cũng vậy, chỉ sự phân định sắc thật thanh tịnh, không rối mắc, không chằng chịt mới làm nền tảng, nhân gần cho sự phân định danh, chứ không phải sự phân định chưa thanh tịnh. Vì vậy, khi dù chỉ một phần sắc và danh chưa hiện rõ, sự phân định ấy vẫn được gọi là chưa thanh tịnh; huống hồ khi nhiều pháp chưa hiện rõ. Để chỉ rõ điều ấy, ngài nói “sace hi”, v.v.

Trong kinh Gāvīupamā thuộc Aṅguttara, Đức Phật lấy con bò cái ngu dại, không khéo léo sống ở núi làm ví dụ để dạy rằng: nếu chưa luyện tập thuần thục năm sự làm chủ đối với thiền bậc dưới như sơ thiền mà chuyển lên thiền bậc trên như nhị thiền, thì có thể rơi khỏi thiền bậc trên như nhị thiền, và thiền bậc dưới đã đạt được như sơ thiền cũng có thể mất đi. (Ví dụ ấy đã được giải thích trong phần định niệm hơi thở.) Vị chú giải sư lại dùng chính ví dụ ấy để giải thích trong phần trí phân định danh–sắc, giai đoạn kiến thanh tịnh này. Ý nghĩa là như sau.

Chỉ thiền bậc dưới đã được tu tập tốt đẹp, đã được đưa đến mức thuần thục năm sự làm chủ mới có thể làm nền tảng cho thiền bậc trên và là nguyên nhân gần nhất để đạt thiền bậc trên. Thiền bậc dưới chỉ vừa đạt được, chưa tu tập, chưa luyện tập tốt đẹp đến mức thuần thục năm sự làm chủ…

…thì không thể làm nền tảng cho thiền bậc trên, cũng không thể là nguyên nhân gần nhất để đạt thiền bậc trên.

Cũng như ví dụ ấy, chỉ khi trí phân biệt, phân định sắc — rūpapariggahañāṇa, tức công việc rūpapariggaha — thật tốt đẹp, thanh tịnh, không rối mắc, không lẫn lộn chằng chịt, thì mới có thể làm nền tảng và nguyên nhân gần nhất cho việc dùng trí phân biệt, phân định danh — arūpapariggahañāṇa, tức công việc arūpapariggaha. Sự phân định sắc còn chưa thanh tịnh do chưa phân định sắc thật tốt đẹp, thanh tịnh, tức công việc rūpapariggaha ấy, không thể là nguyên nhân gần nhất để phân định danh, để đạt arūpapariggahañāṇa.

Vì vậy, nếu dù chỉ một phần, một số ít sắc pháp và danh pháp chưa hiện rõ, chưa được thấy trong trí, thì sự phân định sắc — rūpapariggahañāṇa, công việc rūpapariggaha — và sự phân định danh — arūpapariggahañāṇa, công việc arūpapariggaha — vẫn được gọi là chưa thanh tịnh. Nếu nhiều pháp sắc–danh chân đế chưa hiện rõ, chưa được thấy trong trí thì còn nói gì nữa! Chắc chắn chúng vẫn chưa thanh tịnh. Muốn chỉ rõ điều ấy, vị chú giải sư đã nói:

“Nếu chỉ mới một sắc pháp hiện rõ trong trí, hoặc chỉ mới hai sắc pháp hiện rõ trong trí, mà bỏ công việc phân định sắc rồi nỗ lực phân định danh, thì có thể thối thất, hư hoại trong đề mục tu tập.”

Một con bò cái ngu dại sống trên một ngọn núi, không khéo léo, không thành thạo nơi ăn và đồng cỏ của mình, muốn đến một hướng chưa từng đến, muốn uống nước ở một vũng nước chưa từng uống, muốn ăn những ngọn cỏ non ở một nơi chưa từng ăn. Nó đi xuống khỏi núi với ý định ấy; vì chưa nhấc một chân trước lên mà đã nhấc một chân sau, nó ngã từ trên núi xuống dưới, khiến tất cả mục đích đã định đều tan vỡ. Nó cũng không thể trở lại đỉnh núi nơi mình đã tính toán lúc đầu. Cũng như ví dụ ấy, nếu chưa phân định sắc thật tốt đẹp, thanh tịnh mà chuyển sang phân định, quán danh, thì có thể thối thất, hư hoại trong đề mục tu tập; có thể thối thất, hư hoại cả hai pháp tu phân định sắc và phân định danh.

Một điểm cần suy xét

Hành giả thiện lành, có thể bạn đã từng làm công việc phân định, quán danh khi còn chưa biết phân định và quán các sắc thực cùng sắc phi thực hiện hữu ở sáu môn và bốn mươi hai thân phần cho đến khi trí thấy thấu chân đế. Nói cách khác, chỉ mới biết sự đẩy, chuyển động…

…tức một phong đại, hoặc chỉ mới biết hai sắc là phong đại đẩy, chuyển động và hỏa đại nóng, lạnh, có thể bạn đã bỏ công việc phân định sắc, chuyển sang phân định, quán danh. Với cách phân định ấy, chính bạn phải suy xét, cân nhắc xem mình có thể phá vỡ các khối danh gọi là ghana, rồi phân định, quán cho đến khi trí thấy thấu chân đế các nhóm tâm và tâm sở hiện hữu ở từng sát-na tâm như hướng ngũ môn, nhãn thức, v.v., trong chuỗi tâm lộ như lộ nhãn môn diễn tiến theo quy luật của tâm hay không. Nếu bạn có thể tự thừa nhận rằng mình chưa thể phân định, quán danh pháp diễn tiến theo quy luật của tâm ở từng sát-na tâm cho đến khi trí thấy thấu chân đế; nếu bạn cũng có thể tự thừa nhận rằng mình chưa thể phá vỡ các khối sắc gọi là rūpaghana, phân định và quán hai mươi tám sắc cho đến khi trí thấy thấu chân đế, thì đối với chính mình — người còn chưa biết ngay cả sắc và danh đến mức trí thấy thấu chân đế — đề mục tu tập đang tăng trưởng, tiến bộ hay đang thối thất, hư hoại? Hành giả thiện lành thiết tha mong mỏi pháp Niết-bàn cao quý, nơi chấm dứt khổ đau lớn lao của vòng luân hồi, bạn nên suy xét, cân nhắc, thẩm định điều ấy với tác ý đúng đắn — yoniso manasikāra — và tâm trong sạch, ngay thẳng.

Trích Kinh Anupada

Có những hành giả vẫn còn nghi ngờ liệu các vị đệ tử có thể quán được tâm và tâm sở tương ưng ở từng sát-na tâm của các danh pháp diễn tiến theo quy luật của tâm gọi là lộ — vīthi — hay không. Để nghi ngờ được giải tỏa, xin giải thích tiếp. Trong kinh Anupada có ghi lại một truyền thống tu quán của Tôn giả Sāriputta, vị được tôn xưng là tối thắng về trí tuệ trong hàng đệ tử.

Đức lớn về thần thông của Tôn giả Mahāmoggallāna; đức lớn về hạnh đầu-đà của Tôn giả Mahākassapa; đức lớn về thắng trí thiên nhãn của Trưởng lão Anuruddha; đức lớn về trì luật của Trưởng lão Upāli; đức lớn về thường nhập thiền, vui thích và hoan hỷ trong thiền của Trưởng lão Revata; đức lớn về đa văn của Trưởng lão Ānanda: những đức tính tương ứng của các vị đại trưởng lão ấy đã được biết đến rõ ràng. Nhưng những đức tính của Tôn giả Sāriputta chưa được biết đến rõ ràng. Vì sao? Bởi nếu không được nói ra thì người ta không thể biết những đức tính của người có trí tuệ. Do đó, với ý định sẽ giảng nói về những đức tính của Tôn giả Sāriputta, Đức Phật mong đợi một hội chúng hòa hợp, đồng thuận — sabhāga — tụ họp. Việc giảng nói những đức tính ấy trước những người không đồng thuận — visabhāga — là không thích hợp, không phải lẽ. Nếu được nghe nói về những đức tính ấy, những người không đồng thuận chỉ nói lời chê trách, phủ nhận công đức. Nhưng vào ngày thuyết kinh Anupada này, hội chúng hòa hợp, đồng thuận với Tôn giả…

…Sāriputta đã tụ họp. Biết và thấy hội chúng đồng thuận ấy đã tụ họp, Đức Phật muốn giảng nói về những đức tính của Tôn giả Sāriputta, nên bắt đầu thuyết bài kinh Anupada này.

Trong bài kinh ấy, gắn với sự cao quý về trí tuệ của Tôn giả Sāriputta, Đức Phật cũng giảng riêng một phần về cách ngài quán minh sát, suy xét theo phương pháp anupadadhammavipassanā — minh sát từng pháp — suốt mười lăm ngày, từ ngày mồng một đến ngày trăng tròn tháng Tapoṭwe. Ở đây xin trình bày một đoạn trích về cách quán minh sát từng pháp của Tôn giả Sāriputta.

Idha bhikkhave Sāriputto vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ye ca paṭhame jhāne dhammā vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ chando adhimokkho vīriyaṃ sati upekkhā manasikāro. Tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti, tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti “evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī”ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati, so “atthi uttari nissaraṇa”nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

Này các Tỳ-kheo, ở đây Sāriputta ly các dục, ly các pháp bất thiện, chứng và trú sơ thiền có tầm, có tứ, có hỷ và lạc do ly sinh. Những pháp có trong sơ thiền là tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm, xúc, thọ, tưởng, tư, tâm, dục, thắng giải, tinh tấn, niệm, xả và tác ý. Các pháp ấy được vị ấy xác định lần lượt từng pháp; chúng sinh khởi được biết rõ, hiện hữu được biết rõ, biến mất được biết rõ. Vị ấy biết như sau: “Quả thật, các pháp này trước không có rồi sinh khởi; sau khi có, chúng biến mất.” Đối với các pháp ấy, vị ấy không bị thu hút, không đẩy chúng ra, không nương tựa, không bị trói buộc, được giải thoát, không bị ràng buộc, an trú với tâm không còn giới hạn. Vị ấy biết: “Có sự xuất ly cao hơn nữa.” Do thực hành điều ấy nhiều lần, vị ấy xác quyết rằng có sự xuất ly cao hơn.

Này các Tỳ-kheo, Sāriputta hoàn toàn viễn ly các dục, hoàn toàn viễn ly các pháp bất thiện, chứng và trú sơ thiền có sự hướng tâm suy xét, tức tầm; có sự xem xét, tức tứ; có sự hân hoan, tức hỷ, và an lạc, tức lạc, sinh khởi do viễn ly các triền cái. Trong sự chứng nhập sơ thiền có các pháp:
1. Sự hướng tâm suy xét — tầm (vitakka).
2. Sự xem xét — tứ (vicāra).
3. Sự hân hoan — hỷ (pīti).
4. Sự an lạc — lạc, tức thọ (sukha).
5. Sự an định của tâm — nhất tâm (ekaggatā), tức định (samādhi).
6. Sự tiếp xúc cảnh — xúc (phassa).
7. Sự cảm nhận vị của cảnh — thọ (vedanā).
8. Sự ghi nhận cảnh — tưởng (saññā).
9. Sự thúc đẩy, khơi động các pháp tương ưng đến cảnh — tư (cetanā).
10. Sự nắm bắt cảnh, sự biết cảnh — tâm (citta).
11. Sự muốn làm — dục (chanda).
12. Sự quyết định đối với cảnh — thắng giải (adhimokkha).
13. Sự nỗ lực, cố gắng — tinh tấn (vīriya).
14. Sự không quên cảnh, sự ghi nhớ — niệm (sati).

15. Sự giữ tâm quân bình đối với cảnh — xả (upekkhā).
16. Sự tác ý đến cảnh — tác ý (manasikāra).

Các pháp ấy hiện hữu rõ ràng. Sāriputta biết các pháp ấy bằng cách phân biệt theo thứ tự, từng pháp một. Trong trí của Sāriputta, các pháp ấy:
1. Sinh khởi rõ ràng;
2. Trụ rõ ràng;
3. Diệt rõ ràng.

Sāriputta biết như sau: “Các pháp này trước không hiện hữu, nay mới đột nhiên sinh khởi; sau khi sinh khởi thì đột nhiên hoại diệt.” Đối với các pháp ấy, Sāriputta không tham đắm do tham, không xua đẩy do sân, không nương vào chúng bằng ái và kiến rằng “ta, của ta”, không bị trói buộc bởi dục tham, thoát khỏi dục ái, không đi cùng các pháp đối nghịch, an trú với tâm không còn giới hạn. Sāriputta xác quyết rằng: “Có sự giải thoát cao hơn nữa.”

Chú giải tiếp tục giải thích như sau:

Viditā uppajjantīti uppajjamānā viditā pākaṭāva hutvā uppajjanti. Viditā upaṭṭhahantīti tiṭṭhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā tiṭṭhanti. Viditā abbhatthaṃ gacchantīti nirujjhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā nirujjhanti.

“Sinh khởi được biết rõ”: khi sinh khởi, chúng sinh khởi trong khi được biết, hiện rõ. “Hiện hữu được biết rõ”: ngay cả khi trụ, chúng trụ trong khi được biết, hiện rõ. “Biến mất được biết rõ”: ngay cả khi diệt, chúng diệt trong khi được biết, hiện rõ.

Ettha pana taññāṇatā ceva ñāṇabahutā ca mocetabbā. Yathā hi teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ na sakkā phusituṃ, evameva teneva cittena tassa cittassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā na sakkā jānitunti. Evaṃ tāva taññāṇatā mocetabbā.

Ở đây cần tránh sự đồng nhất của trí và sự có nhiều trí. Cũng như không thể dùng chính đầu ngón tay ấy chạm vào đầu ngón tay ấy, cũng vậy, không thể dùng chính tâm ấy biết sự sinh, trụ hoặc diệt của tâm ấy. Trước hết, cần tránh sự đồng nhất của trí như vậy.

Yadi pana dve cittāni ekato uppajjeyyuṃ, ekena cittena ekassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā sakkā bhaveyya jānituṃ. Dve pana phassā vā vedanā vā saññā vā cetanā vā cittāni vā ekato uppajjanakāni nāma natthi, ekekameva uppajjati. Evaṃ ñāṇabahutā mocetabbā.

Nếu hai tâm cùng sinh khởi, thì có thể dùng một tâm biết sự sinh, trụ hoặc diệt của tâm kia. Nhưng không có hai xúc, hai thọ, hai tưởng, hai tư hoặc hai tâm cùng sinh khởi; chỉ từng pháp một sinh khởi. Cần tránh sự có nhiều trí như vậy.

Evaṃ sante kathaṃ mahātherassa anto samāpattiyaṃ soḷasa dhammā viditā pākaṭā hontīti?

Nếu vậy, làm thế nào mười sáu pháp trong sự chứng nhập lại được vị đại trưởng lão biết rõ, thấy rõ?

Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāya. Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṃ, tenassa tesaṃ dhammānaṃ uppādaṃ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti, ṭhānaṃ āvajjantassa ṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, bhedaṃ āvajjantassa bhedo pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ “viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī”ti.

Vì đã phân định vật nương và cảnh. Vị trưởng lão đã phân định vật nương cùng cảnh; do đó, khi vị ấy hướng tâm đến sự sinh của các pháp ấy thì sự sinh hiện rõ; khi hướng tâm đến sự trụ thì sự trụ hiện rõ; khi hướng tâm đến sự hoại thì sự hoại hiện rõ. Vì vậy mới nói: “Chúng sinh khởi được biết rõ, hiện hữu được biết rõ, biến mất được biết rõ.”

Ahutvā sambhontīti iminā udayaṃ passati. Hutvā paṭiventīti iminā vayaṃ passati.

Với lời “trước không có rồi sinh khởi”, vị ấy thấy sự sinh. Với lời “sau khi có, chúng biến mất”, vị ấy thấy sự diệt.

“Sinh khởi rõ ràng” nghĩa là: khi mười sáu loại pháp ấy sinh khởi, chúng sinh khởi một cách rõ ràng trong trí của Tôn giả Sāriputta.

“Trụ rõ ràng” nghĩa là: ngay cả khi mười sáu loại pháp ấy đi đến thời gian đang trụ — ṭhiti — chúng vẫn trụ một cách rõ ràng trong trí của Tôn giả Sāriputta.

“Hoại diệt rõ ràng” nghĩa là: ngay cả khi mười sáu loại pháp ấy hoại diệt, chúng vẫn hoại diệt một cách rõ ràng trong trí của Tôn giả Sāriputta. Ở đây cần hiểu sao cho tránh cả hai điều:
1. Trí đang quán và trí được quán là cùng một trí;
2. Nhiều trí cùng sinh khởi đồng thời trong một sát-na tâm.

1. Cũng như không thể dùng chính đầu ngón tay ấy chạm vào đầu ngón tay ấy, không thể dùng chính tâm ấy biết sự sinh — uppāda, sự trụ — ṭhiti, hay sự hoại — bhaṅga — của tâm ấy. Trước hết, hãy hiểu sao cho tránh việc đồng nhất trí đang quán và trí được quán. (Nghĩa là tâm đang quán và tâm được quán không phải cùng một tâm.)

2. Nếu hai tâm cùng sinh khởi đồng thời trong một khoảng thời gian gọi là một sát-na tâm, thì có thể dùng một tâm biết sự sinh — uppāda, sự trụ — ṭhiti, hay sự hoại — bhaṅga — của tâm kia. Nhưng trong một khoảng thời gian gọi là một sát-na tâm, không hề có hai xúc, hai thọ, hai tưởng, hai tư hoặc hai tâm cùng sinh khởi đồng thời. Theo thường lệ, chỉ từng loại một, từng pháp một sinh khởi: một xúc, một thọ, một tưởng, một tư và một tâm. Như vậy, cũng cần loại trừ cách hiểu rằng nhiều trí cùng sinh khởi đồng thời trong một sát-na tâm. Hãy hiểu sao cho tránh điều ấy. Nếu vậy, có thể hỏi: làm thế nào mười sáu loại pháp sinh khởi trong sự chứng nhập thiền lại hiện rõ trong trí của Đại Trưởng lão Sāriputta?

Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāya.

Vì đã phân định vật nương và cảnh.

Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāyāti yasmiṃ ca ārammaṇe ye jhānadhammā pavattanti, tesaṃ vatthārammaṇānaṃ pageva ñāṇena paricchijja gahitattā.

“Vì đã phân định vật nương và cảnh”: vì vật nương và cảnh mà các pháp thiền ấy diễn tiến trên đó đã được trí xác định, nắm bắt từ trước.

Nên đáp rằng: vì vật nương của nhóm danh pháp thiền gọi là jhānadhamma và cảnh như chế định kasiṇa mà các danh pháp thiền ấy lấy làm cảnh đã được dùng trí phân biệt, nắm bắt và phân định trước từ lâu.

Thật vậy, Tôn giả Sāriputta đã phân biệt, phân định trước bằng trí hai pháp sau đây:

1. Tính trong sáng của ý hữu phần, hoặc ý vật, là nơi nương của các danh pháp thiền ấy;
2. Cảnh tướng thiền chỉ, như chế định kasiṇa, của nhóm pháp thiền lấy tướng thiền chỉ ấy làm cảnh.
Ngài đã dùng trí phân biệt, phân định trước hai loại pháp ấy. Do vậy, đối với các danh pháp thiền ấy:
1. Khi Đại Trưởng lão Sāriputta suy xét sự sinh — uppāda — thì sự sinh hiện rõ trong trí của ngài.
2. Khi ngài suy xét sự trụ — thời gian ṭhiti — thì sự trụ hiện rõ trong trí của ngài.
3. Khi ngài suy xét sự hoại — bhaṅga — thì sự hoại hiện rõ trong trí của ngài.

Do đó, Đức Phật dạy rằng trong trí của Đại Trưởng lão Sāriputta, các pháp thiền ấy:
1. Sinh khởi rõ ràng;
2. Trụ rõ ràng;
3. Hoại diệt rõ ràng.

Mười sáu loại pháp

Soḷasannaṃ eva cettha dhammānaṃ gahaṇaṃ tesaṃyeva therena vavatthāpitabhāvato, te evassa tadā upaṭṭhahiṃsu, na itareti vadanti. Vīriyasatiggahaṇeneva cettha indriyabhāvasāmaññato saddhāpaññā, satiggahaṇena ekantānavajjabhāvasāmaññato passaddhiādayo cha yugaḷā, alobhādosā ca saṅgahitā jhānacittuppādapariyāpannattā tesaṃ dhammānaṃ, therena ca dhammā vavatthānasāmaññato āraddhā, (tasmā) te na upaṭṭhahiṃsūti na sakkā vattunti apare.

Một số vị nói: “Ở đây chỉ nêu mười sáu pháp vì chỉ những pháp ấy được vị trưởng lão xác định; lúc ấy chỉ chúng hiện rõ trước vị ấy, các pháp khác thì không.” Những vị khác nói: “Ở đây, việc nêu tinh tấn và niệm cũng bao gồm tín và tuệ vì chúng cùng có tính chất là quyền. Việc nêu niệm cũng bao gồm sáu đôi tâm sở bắt đầu bằng tịnh và vô tham, vô sân vì chúng cùng có tính chất nhất định không lỗi. Bởi các pháp ấy nằm trong tâm thiền cùng các tâm sở tương ưng, và vị trưởng lão đã bắt đầu xác định các pháp theo cùng một cách, nên không thể nói rằng các pháp ấy không hiện rõ trước vị ấy.”

Các danh pháp sơ thiền sinh khởi lấy tợ tướng kasiṇa hoặc tợ tướng hơi thở làm cảnh có đến ba mươi bốn pháp. (Xem các bảng trong phần pháp tu phân định danh.) Trong nhóm ba mươi bốn danh pháp thiền ấy, Đức Phật chỉ trực tiếp nêu và trình bày riêng mười sáu danh pháp thiền.

1. Về việc ở đây chỉ trực tiếp nêu và trình bày riêng mười sáu pháp thiền, một số vị thầy nói rằng: “Vì Đại Trưởng lão Sāriputta chỉ dùng trí phân biệt từng pháp một trong mười sáu pháp ấy. Lúc ấy, chỉ mười sáu pháp thiền ấy hiện rõ trong trí của Tôn giả Sāriputta; các pháp thiền khác không hiện rõ.” (Đây là quan điểm vadanti.)

2. Trong mười sáu pháp ấy, việc trực tiếp nêu tinh tấn và niệm là các quyền cũng bao gồm hai pháp tín và tuệ, vì chúng cùng là quyền. Việc trực tiếp nêu và trình bày riêng niệm cũng bao gồm sáu đôi tâm sở được giảng thành từng đôi, bắt đầu bằng tịnh — passaddhi — cùng hai tâm sở vô tham và vô sân, vì chúng giống niệm ở tính chất nhất định không có lỗi. Lý do là các pháp ấy thuộc tâm thiền cùng các tâm sở tương ưng, tức thuộc các pháp thiền. Khi Tôn giả Sāriputta dùng trí phân biệt từng danh pháp thiền gọi là jhānadhamma, cách xác định các pháp cần phân biệt đều giống nhau. Vì vậy, Đức Phật thuyết kinh Anupada bằng phương pháp Lakkhaṇahāra của Netti, quy tụ các pháp cùng có đặc tính hướng đến — namanalakkhaṇa — cảnh tợ tướng tương ứng, như tợ tướng kasiṇa và tợ tướng hơi thở. Do đó, không thể nói rằng những pháp thiền ấy không hiện rõ trong trí của Tôn giả Sāriputta. Những vị thầy thuộc nhóm apare đã nói như vậy. (Đây là quan điểm apare.)

Evaṃ sabbattha yo yo aṭṭhakathāvādo vā theravādo vā pacchā vuccati, so pamāṇato daṭṭhabbo.

Như vậy, ở mọi nơi, quan điểm chú giải hoặc quan điểm của các trưởng lão nào được nói sau thì cần được xem là chuẩn mực.

Ở mọi nơi, quan điểm chú giải hoặc quan điểm của các trưởng lão nào được giải thích sau cùng, hãy ghi nhận chính quan điểm ấy là chuẩn mực.

Ở đây có hai quan điểm vadanti và apare; vị phụ chú giải sư, Trưởng lão Ācariya Dhammapāla, đã trình bày quan điểm apare sau cùng. Theo quy tắc đọc hiểu kinh sách rằng trong các quan điểm khác nhau cần lấy quan điểm được giải thích sau cùng làm cốt yếu, ở đây cũng nên lấy quan điểm apare được giải thích sau cùng làm cốt yếu. Do vậy, nhóm pháp sơ thiền sinh khởi lấy các tợ tướng như tợ tướng kasiṇa, tợ tướng hơi thở làm cảnh có ba mươi bốn pháp; hãy học và ghi nhớ chắc chắn, không nghi ngờ rằng Tôn giả Sāriputta đã quán, suy xét để thấy sự sinh–trụ–diệt — uppāda–ṭhiti–bhaṅga — của từng pháp một trong cả ba mươi bốn pháp thiền ấy. Từ sơ thiền đến thiền vô sở hữu xứ, Đại Trưởng lão Sāriputta đã nỗ lực tu tập minh sát bằng cách dùng trí nhìn thấy sinh–trụ–diệt của từng pháp thiền, rồi quán theo ba đặc tính.

Thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ

Puna caparaṃ bhikkhave Sāriputto sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahati. So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahitvā ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā, te dhamme samanupassati “evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī”ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho…

Lại nữa, này các Tỳ-kheo, Sāriputta vượt hoàn toàn vô sở hữu xứ, chứng và trú phi tưởng phi phi tưởng xứ. Vị ấy có niệm xuất khỏi sự chứng nhập ấy. Sau khi có niệm xuất khỏi sự chứng nhập ấy, vị ấy quán các pháp đã qua, đã diệt, đã biến đổi rằng: “Quả thật, các pháp này trước không có rồi sinh khởi; sau khi có, chúng biến mất.” Đối với các pháp ấy, vị ấy không bị thu hút, không đẩy chúng ra, không nương tựa, không bị trói buộc…

…vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So “atthi uttari nissaraṇa”nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

…được giải thoát, không bị ràng buộc, an trú với tâm không còn giới hạn. Vị ấy biết: “Có sự xuất ly cao hơn nữa.” Do thực hành điều ấy nhiều lần, vị ấy xác quyết rằng có sự xuất ly cao hơn.

Này các Tỳ-kheo, lại nữa, Sāriputta vượt qua hoàn toàn thiền vô sở hữu xứ, chứng và trú thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ. Sāriputta xuất khỏi sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ ấy với niệm và tuệ đầy đủ. Sau khi xuất khỏi sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ ấy với niệm và tuệ đầy đủ, Sāriputta quy tụ ba mươi mốt pháp thiền thuộc phi tưởng phi phi tưởng xứ đã qua, đã diệt, đã biến đổi, rồi quán minh sát bao quát cả nhóm — tức theo phương pháp kalāpasammasana — rằng: “Như vậy, các pháp thiền này trước không hiện hữu, nay mới đột nhiên sinh khởi; sau khi sinh khởi thì đột nhiên hoại diệt.” Đối với các pháp ấy, Sāriputta không tham đắm do tham, không xua đẩy do sân, không nương vào chúng bằng ái và kiến rằng “ta, của ta”, không bị trói buộc bởi sự ưa muốn, tham đắm, tức dục tham; thoát khỏi sự luyến ái, tham đắm thuộc dục ái, không đi cùng các pháp đối nghịch, an trú với tâm không còn giới hạn. Sāriputta biết rằng: “Có sự giải thoát cao hơn nữa.” Do lặp đi lặp lại sự biết ấy, Sāriputta xác quyết rằng có sự giải thoát cao hơn nữa.

Minh sát từng pháp và minh sát theo nhóm

Te dhamme samanupassatīti yasmā nevasaññānāsaññāyatane buddhānaṃyeva anupadadhammavipassanā hoti, na sāvakānaṃ, tasmā ettha kalāpavipassanaṃ dassento evamāha.

“Quán các pháp ấy”: vì đối với phi tưởng phi phi tưởng xứ, chỉ chư Phật mới có minh sát từng pháp, các vị đệ tử thì không, nên ở đây Ngài nói như vậy để chỉ minh sát theo nhóm.

Na sāvakānaṃ anupadadhammavipassanā hoti saṅkhārāvasesasukhumappavattiyā duviññeyyattā vinibbhujitvā gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvato.

Các vị đệ tử không có minh sát từng pháp, vì sự diễn tiến vi tế của các hành còn sót lại khó biết, không thể phân tách để nắm bắt riêng.

Samūhagahaṇavasena pavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Phassādi ekekadhammagahaṇavasena pavattā anupadadhammavipassanā.

Thẩm sát theo nhóm — kalāpasammasana — diễn tiến bằng cách nắm bắt cả nhóm. Minh sát từng pháp — anupadadhammavipassanā — diễn tiến bằng cách nắm bắt từng pháp một, như xúc, v.v.

Aññesu hi khandhesu akatābhiniveso bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanakkhandhe sammasitvā nibbidāṃ pattuṃ samattho nāma natthi apica āyasmā Sāriputto. Pakativipassako pana mahāpañño Sāriputtasadisova sakkuṇeyya, sopi “evaṃ kirime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī”ti evaṃ kalāpasammasanavaseneva, no anupadadhammavipassanāvasena. Evaṃ sukhumattaṃ gatā esā samāpatti.

Không có vị Tỳ-kheo nào chưa bắt đầu quán các uẩn khác lại có thể thẩm sát các uẩn thuộc phi tưởng phi phi tưởng xứ mà đạt đến yếm ly, ngay cả Tôn giả Sāriputta. Nhưng người đã thường quán minh sát, có đại tuệ như Sāriputta, mới có thể làm được; ngay cả vị ấy cũng chỉ bằng cách thẩm sát theo nhóm như sau: “Quả thật, các pháp này trước không có rồi sinh khởi; sau khi có, chúng biến mất”, chứ không bằng cách minh sát từng pháp. Sự chứng nhập ấy đã đạt đến mức vi tế như vậy.

Trong minh sát có hai loại: anupadadhammavipassanā — minh sát từng pháp; và kalāpasammasanavipassanā, hay kalāpavipassanā — minh sát thẩm sát theo nhóm, hay minh sát theo nhóm.

1. Về sắc, quán từng sắc pháp một như địa đại, v.v.; về danh, quán từng danh pháp một như xúc, v.v., trong nhóm pháp tương ưng cùng sinh khởi ở mỗi sát-na tâm hoặc trong mỗi sự chứng nhập, lần lượt theo ba đặc tính vô thường, khổ và vô ngã: cách quán, tu tập và suy xét minh sát ấy gọi là anupadadhammavipassanā — minh sát từng pháp.

2. Về sắc, quy tụ các sắc pháp hiện hữu ở sáu môn và bốn mươi hai thân phần; về danh, quy tụ các danh pháp hiện hữu ở mỗi sát-na tâm hoặc trong mỗi sự chứng nhập, rồi quán minh sát, suy xét lần lượt theo ba đặc tính: cách ấy gọi là kalāpasammasanavipassanā, hay kalāpavipassanā — minh sát thẩm sát theo nhóm, hay minh sát theo nhóm. Nói cách khác:

1. Quy tụ, bao quát các hành hiện hữu trong ba cõi dục, sắc và vô sắc thành một nhóm, rồi tác ý minh sát rằng:

Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammaṃ.

Bất cứ pháp nào có tính sinh khởi, tất cả đều có tính hoại diệt.

“Tất cả các hành đang sinh khởi đều có tính hoại diệt.”

2. Chia nhóm hành gọi là khổ đế và tập đế ấy thành hai nhóm: một nhóm sắc, một nhóm danh, rồi quán minh sát, suy xét.
3. Chia các hành ấy thành năm nhóm theo phương pháp năm uẩn, rồi quán minh sát, suy xét.
4. Chia các hành ấy thành mười hai nhóm theo phương pháp các xứ, rồi quán minh sát, suy xét.
5. Chia các hành ấy thành mười tám nhóm theo phương pháp mười tám giới, rồi quán minh sát, suy xét.
6. Phân tích các hành ấy theo phương pháp hai mươi hai quyền, rồi quán minh sát, suy xét các quyền hiệp thế.
7. Theo phương pháp thuyết giảng các sự thật, chia các hành ấy thành hai nhóm: một nhóm khổ đế, một nhóm tập đế, rồi quán minh sát, suy xét.
8. Chia các hành ấy thành sáu nhóm theo phương pháp sáu cảnh, rồi quán minh sát, suy xét.

9. Theo phương pháp thuyết giảng “Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ” — “Trong cái được thấy, chỉ là cái được thấy” — chia các hành thuộc sáu cảnh ấy thành bốn nhóm rồi quán minh sát, suy xét:
(a) Các pháp diṭṭha: pháp được thấy và pháp thấy;
(b) Các pháp suta: pháp được nghe và pháp nghe;
(c) Các pháp muta: pháp được tiếp xúc và pháp tiếp xúc;
(d) Các pháp viññāta: pháp được biết và pháp biết.

10. Theo phương pháp thuyết giảng duyên khởi, chia mười hai chi duyên khởi thành mười hai nhóm, rồi quán minh sát, suy xét.

Những cách quy tụ, bao quát các hành theo tập hợp, theo nhóm, rồi quán minh sát, suy xét lần lượt theo ba đặc tính như trên cũng gọi là phương pháp kalāpasammasanavipassanā, hay kalāpavipassanā — minh sát thẩm sát theo nhóm, hay minh sát theo nhóm.

Trong tám sự chứng nhập, Tôn giả Sāriputta đã quán minh sát, suy xét bằng phương pháp anupadadhammavipassanā đối với bảy sự chứng nhập, từ sơ thiền đến thiền vô sở hữu xứ. Nhưng đối với sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ, vì nhóm danh pháp trong sự chứng nhập ấy hết sức vi tế, ngài không thể quán minh sát, suy xét bằng phương pháp minh sát từng pháp; ngài chỉ quy tụ, bao quát nhóm danh pháp thiền trong sự chứng nhập ấy mà quán minh sát, suy xét bằng phương pháp kalāpasammasanavipassanā.

Đối với thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ này, chỉ chư Phật Chánh Đẳng Giác có nhất thiết trí mới có thể quán minh sát từng pháp; các vị đệ tử không thể quán minh sát từng pháp.

Nếu một vị Tỳ-kheo hành giả chưa từng tác ý, chưa từng bắt đầu quán — abhinivesa — các uẩn khác, tức các sắc uẩn và danh uẩn còn lại ngoài sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ, thì không có ai như vậy có thể quán, suy xét các uẩn thuộc phi tưởng phi phi tưởng xứ theo ba đặc tính để đạt đến trí yếm ly; ngay cả Tôn giả Sāriputta cũng không thể. Chỉ người vốn thường quán minh sát — pakativipassaka — có trí tuệ lớn lao, cao quý như Tôn giả Sāriputta mới có thể làm được. Nhưng ngay cả người có đại tuệ như Tôn giả Sāriputta ấy cũng chỉ có thể quán minh sát, suy xét bằng phương pháp kalāpasammasanavipassanā, tức bao quát cả nhóm rằng:

“Như vậy, nhóm pháp thuộc sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ này trước không hiện hữu, nay mới đột nhiên sinh khởi; sau khi sinh khởi thì đột nhiên hoại diệt.”

Vị ấy không thể quán bằng phương pháp anupadadhammavipassanā, tức quán minh sát từng pháp một trong sự chứng nhập ấy. Sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ đã đạt đến mức vi tế như vậy. Do đó, sự chứng nhập này cũng được gọi là saṅkhārāvasesasamāpatti — sự chứng nhập chỉ còn các hành sót lại. Tuy được gọi là sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ xét theo tưởng, nhưng tất cả các hành hiện hữu trong sự chứng nhập ấy đều hết sức vi tế. Sự chứng nhập vô sắc thứ tư, trong đó các hành còn sót lại từ những hành thô đã thật sự đạt đến mức hết sức vi tế, được gọi là saṅkhārāvasesasamāpatti.

Đừng bỏ truyền thống trước đây

Đây là một truyền thống xưa được chính Đức Phật xác nhận và giảng dạy: Tôn giả Sāriputta, vị tối thắng, cao quý nhất về trí tuệ trong hàng đệ tử, được tôn xưng là đệ nhất về trí tuệ, có thể quán minh sát, suy xét các danh pháp trong lộ chứng nhập thiền bằng hai phương pháp:
1. Minh sát từng pháp — anupadadhammavipassanā;
2. Minh sát thẩm sát theo nhóm — kalāpasammasanavipassanā.
Khi quán minh sát, suy xét các pháp thuộc sự chứng nhập ấy, ngài cũng phân định đồng thời các pháp sau của những danh pháp ấy…

1. Sắc ý vật hay ý môn làm chỗ nương;
2. Cảnh như tợ tướng kasiṇa.
Quy tắc phân định đồng thời các pháp ấy khi quán minh sát, suy xét cũng là một truyền thống xưa vô giá đối với những đệ tử muốn tu tập pháp tu phân định danh. Ở đây, “vật” có nghĩa là “môn”. Các danh pháp sinh khởi do cảnh tương ứng xuất hiện nơi môn tương ứng, tức đi đến, hiện ra nơi môn ấy. (Sẽ rõ ở phần sau.)

Quá khứ gần nhất

Ở đây xin giải thích đôi chút về việc quán quá khứ.
1. Các danh pháp được quán ở đây là những nhóm danh pháp gọi là pháp thiền, thuộc tám sự chứng nhập.
2. Còn trí quán thì:

Sabbopi panesa pabhedo manodvārikajavaneyeva labbhati.

Tất cả sự phân loại này chỉ có nơi đổng lực ý môn.

Theo lời giải thích trên trong phần Ñāṇavibhaṅga của chú giải Sammohavinodanī:
(a) Trong dòng tương tục của phàm nhân và các bậc Thánh hữu học, đó là các lộ tâm đổng lực đại thiện ý môn;
(b) Trong dòng tương tục của các bậc A-la-hán, đó là các lộ tâm đổng lực đại duy tác ý môn.

Các danh pháp được quán là những pháp chứng nhập thiền, nên thuộc các pháp đáo đại. Trí minh sát quán chúng là đại thiện (đại duy tác), thuộc các pháp dục giới. Các pháp đáo đại và dục giới, nói cách khác là đổng lực đáo đại và đổng lực dục giới, không thể cùng sinh trong một sát-na tâm. Chúng cũng không thể cùng có mặt, mỗi loại nắm bắt một cảnh khác nhau, trong một lộ tâm đổng lực chỉ có một tâm hướng môn (ngoại trừ lộ Đạo), vì cảnh của chúng khác nhau.

Ở đây, các pháp đáo đại gọi là pháp thiền lấy các tướng như tợ tướng kasiṇa, tợ tướng hơi thở làm cảnh. Các đổng lực minh sát lấy nhóm danh pháp thiền thuộc những sự chứng nhập ấy làm cảnh. Trong một lộ tâm chỉ có một tâm hướng môn, tức tâm hướng xét cảnh. Một tâm hướng môn duy nhất không thể đồng thời lấy cả hai loại sau làm cảnh:
1. Tướng như tợ tướng kasiṇa hay tợ tướng hơi thở;
2. Những danh pháp thiền sinh khởi do lấy các tướng ấy làm cảnh.
Đổng lực sinh khởi không có tâm hướng môn chỉ có khi xuất khỏi diệt thọ tưởng định. Ở những trường hợp khác, đổng lực không sinh khởi khi thiếu tâm hướng môn. Vì vậy, như chú giải Uparipaṇṇāsa đã giải thích ở trên:
1. Các danh pháp được quán;
2. Các danh pháp quán chúng…

…không phải là các pháp đồng thời sinh khởi trong một sát-na tâm hay trong một lộ đổng lực. Quả thật, trong một lộ chứng nhập thiền, sau các đổng lực dục giới gọi là chuẩn bị, cận hành, thuận thứ và chuyển tánh, các pháp đáo đại như đổng lực sơ thiền sinh khởi. Nhưng những đổng lực dục giới và đổng lực đáo đại thuộc cùng lộ chứng nhập ấy chỉ lấy cùng một tướng thiền chỉ, như chế định kasiṇa, làm cảnh. Không có sự khác nhau về cảnh.

Vì vậy, trong lúc các pháp chứng nhập thiền là cảnh được trí minh sát quán đang hiện hữu qua sinh–trụ–diệt, những lộ tâm đổng lực đại thiện ý môn có trí minh sát làm chủ đạo chưa hiện hữu qua sinh–trụ–diệt. Khi những lộ tâm đổng lực đại thiện ý môn có trí minh sát làm chủ đạo đang hiện hữu qua sinh–trụ–diệt, các danh pháp được quán, tức nhóm danh pháp thiền — danh pháp chứng nhập thiền — không còn hiện hữu qua sinh–trụ–diệt nữa. Do đó, Đức Phật dạy:

So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahati. So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahitvā ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā, te dhamme samanupassati “evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī”ti.

Vị ấy có niệm xuất khỏi sự chứng nhập ấy. Sau khi có niệm xuất khỏi sự chứng nhập ấy, vị ấy quán các pháp đã qua, đã diệt, đã biến đổi: “Như vậy, những pháp này của ta trước không có rồi sinh khởi; sau khi có, chúng biến mất.”

Tôn giả Sāriputta có đầy đủ niệm và tuệ xuất khỏi sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ. Sau khi có đầy đủ niệm và tuệ xuất khỏi sự chứng nhập ấy, ngài gộp chung ba mươi mốt pháp thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ đã qua, đã diệt, đã biến đổi, rồi quán minh sát theo nhóm, tức theo phương pháp thẩm sát theo nhóm: “Như vậy, những pháp thiền này trước không hiện hữu, nay bỗng mới sinh khởi; sau khi sinh, chúng bỗng diệt mất.”

Đức Phật đã dạy như vậy. Đây chính là một truyền thống xưa, một quy tắc vững chắc như cột đá không thể lay chuyển: trí minh sát có thể quán những pháp quá khứ gần nhất đã diệt. Đây chính là lời Đức Phật dạy, lời Phật đáng được trân trọng như bia đá, lọng đá.

Quá khứ, vị lai, hiện tại

Trong bài kinh Anupada nêu trên, qua lời “ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā” — “những pháp đã qua, đã diệt, đã biến đổi” — Đức Phật dạy rằng các lộ tâm đổng lực minh sát ý môn của Tôn giả Sāriputta có thể quán những pháp thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ đã qua, đã diệt. Để tránh nhầm lẫn, ở đây xin giải thích thêm cách hiểu quá khứ, vị lai và hiện tại trong lĩnh vực danh pháp.

Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthi ekajavana ekasamāpattipariyāpannā ekavīthivisayasamā-

Trong việc phân biệt quá khứ và các thời khác ở đây, cần hiểu tính chất quá khứ, vị lai và hiện tại của thọ theo tiến trình liên tục và theo sát-na cùng các khía cạnh khác. Trong đó, theo tiến trình liên tục, thọ thuộc một lộ, một đổng lực, một sự chứng nhập, và thọ sinh khởi liên hệ với cảnh của một lộ…

yogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā.

…là hiện tại; thọ trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai. Theo sát-na và các khía cạnh khác, thọ thuộc ba sát-na, ở giữa đầu trước và đầu sau, đang thực hiện phận sự của mình là hiện tại; thọ trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai.

Ở đây, khi phân biệt quá khứ, vị lai, hiện tại, cần hiểu tính chất quá khứ, vị lai, hiện tại của thọ (của bốn danh uẩn) theo tiến trình liên tục và theo sát-na, phận sự. Về tiến trình liên tục, ý nghĩa như sau:
1. Thọ thuộc một lộ ngũ môn;
2. Thọ thuộc một lộ đổng lực ý môn;
3. Thọ thuộc một sự chứng nhập;
4. Thọ trong các lộ ý môn, như lộ ý môn tiếp nối, tiếp tục nắm bắt chính cảnh mà các lộ ngũ môn đã nắm bắt — một cảnh sắc duy nhất như sắc thân Đức Phật, một cảnh thinh duy nhất như tiếng thuyết pháp của Ngài.
Các thọ ấy là thọ hiện tại. Những thọ đã sinh trước chúng là thọ quá khứ. Những thọ sẽ sinh sau chúng là thọ vị lai.

Về sát-na và phận sự, ý nghĩa như sau. Những thọ thuộc tập hợp ba sát-na sinh–trụ–diệt là thọ hiện tại. Những thọ đã sinh trước các thọ thuộc ba sát-na ấy là thọ quá khứ. Những thọ sẽ sinh sau các thọ thuộc ba sát-na ấy là thọ vị lai.

Những thọ nằm giữa sinh là đầu trước và diệt là đầu sau; nói cách khác, những thọ nằm giữa thọ quá khứ ở phía trước và thọ vị lai ở phía sau các thọ thuộc ba sát-na, đồng thời đang thực hiện phận sự của mình, được gọi là thọ hiện tại. Những thọ đã sinh trước chúng gọi là thọ quá khứ. Những thọ sẽ sinh sau chúng gọi là thọ vị lai. Cũng hiểu tương tự đối với các danh uẩn còn lại: tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn.

Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ, addhāpaccuppannaṃ sutte.

Ở đây, hiện tại theo tiến trình liên tục được nêu trong các chú giải; hiện tại theo thời kỳ được nêu trong kinh.

Có ba loại hiện tại: hiện tại theo thời kỳ, hiện tại theo tiến trình liên tục, hiện tại theo sát-na. Trong ba loại ấy, hiện tại theo tiến trình liên tục được nêu trong các chú giải. Hiện tại theo thời kỳ được nêu trong các bài kinh như kinh Bhaddekaratta.

Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā, sesā sapariyāyā.

Ở đây, chỉ cách nói theo sát-na và các khía cạnh tương tự là theo nghĩa trực tiếp; những cách nói còn lại có nghĩa tùy theo phương diện.

Trong cách phân biệt quá khứ, vị lai, hiện tại trình bày ở đây, chỉ lời nói theo sát-na, theo phận sự là lời nói theo nghĩa trực tiếp, không phải theo một phương diện. Những cách nói còn lại gồm…

1. Addhākathā: nói theo thời kỳ, tức một đời sống;
2. Santatikathā: nói theo tiến trình liên tục;
3. Samayakathā: nói theo thời điểm.
Ba cách nói ấy đều là lời nói theo một phương diện. Trong những cách nói khác nhau ấy, ở Khandhavibhaṅga này, nói cách khác ở phần Khandhaniddesa này, chỉ muốn nói hoàn toàn theo nghĩa trực tiếp, không theo một phương diện.

Theo các lời giải thích trong những bộ chú giải trên, các danh pháp sinh khởi suốt một đời, từ tái tục đến tử, gọi là các pháp hiện tại theo thời kỳ. Các danh pháp có mặt trong một lộ đổng lực hay một sự chứng nhập gọi là các pháp hiện tại theo tiến trình liên tục. Hai loại hiện tại này được gọi là “hiện tại” không theo nghĩa trực tiếp, mà theo phương diện thời kỳ hay tiến trình liên tục. Chỉ các danh pháp thuộc ba sát-na sinh–trụ–diệt mới được gọi là “hiện tại” hoàn toàn theo nghĩa trực tiếp, không theo một phương diện.

Do đó, ngay trong trường hợp quán minh sát sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ này:
1. Những danh pháp của sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ được quán;
2. Những danh pháp thuộc các lộ tâm đổng lực minh sát ý môn quán chúng;
Cả hai loại danh pháp ấy đều là pháp hiện tại theo thời kỳ. Đó là cách nói theo phương diện của Kinh tạng. Nhưng xét theo hiện tại sát-na, sự chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ và các lộ tâm đổng lực minh sát ý môn quán nó thuộc những lộ riêng, những sát-na tâm riêng.

Trong một sát-na tâm, không có hai tâm cùng sinh khởi. Vì vậy, lúc các pháp chứng nhập thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ là cảnh được trí minh sát quán đang hiện hữu qua sinh–trụ–diệt, các lộ tâm đổng lực đại thiện ý môn có trí minh sát làm chủ đạo chưa hiện hữu qua sinh–trụ–diệt. Khi các lộ tâm đổng lực đại thiện ý môn có trí minh sát làm chủ đạo hiện hữu qua sinh–trụ–diệt, các danh pháp được quán, tức danh pháp chứng nhập thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ, không còn hiện hữu qua sinh–trụ–diệt nữa. Do đó, bằng lời “ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā” — “những pháp đã qua, đã diệt, đã biến đổi” — Đức Phật dạy rằng trí minh sát đang quán những danh pháp chứng nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ thuộc quá khứ, đã chấm dứt, đã hoại diệt ấy. Lời dạy này chỉ rõ quy tắc: trí minh sát có thể quán những danh pháp quá khứ đã qua, đã diệt, đã hoại. Hãy lưu ý rằng lời này được nói theo hiện tại sát-na.

Lại nữa, trong các bài kinh như Bhaddekaratta và Anattalakkhaṇa, Đức Phật chỉ dạy quán minh sát các pháp hiện tại theo thời kỳ. Các pháp hiện tại theo thời kỳ ấy bao gồm tất cả các pháp từ tái tục đến tử. Xét theo hiện tại sát-na, chúng là các pháp quá khứ, vị lai và hiện tại: bao gồm năm uẩn từ hôm nay trở ngược đến tái tục đã qua, cũng bao gồm năm uẩn từ hôm nay đến tử.

Tuy nhiên, các danh pháp quán và các danh pháp được quán không thể cùng sinh trong một sát-na tâm, cũng không thể cùng sinh trong một lộ tâm. Sát-na tâm của chúng khác nhau; lộ tâm của chúng cũng khác nhau. Trong lúc các danh pháp quán đang hiện hữu qua sinh–trụ–diệt, các danh pháp được quán có thể là các danh pháp đã sinh (được gọi là hiện tại theo thời kỳ), cũng có thể là các danh pháp sẽ sinh (được gọi là hiện tại theo thời kỳ).

Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā.

Theo sát-na và các khía cạnh khác, thọ thuộc ba sát-na, nằm giữa đầu trước và đầu sau, đang thực hiện phận sự của mình là hiện tại; thọ trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai.

Về sát-na và phận sự, ý nghĩa như sau. Những thọ, tức các nhóm danh pháp, thuộc ba sát-na sinh–trụ–diệt là thọ hiện tại, tức các nhóm danh pháp hiện tại. Những thọ, tức các nhóm danh pháp, đã sinh trước các thọ hay nhóm danh pháp thuộc ba sát-na ấy là thọ quá khứ, tức các nhóm danh pháp quá khứ. Những thọ, tức các nhóm danh pháp, sẽ sinh sau các thọ hay nhóm danh pháp thuộc ba sát-na ấy là thọ vị lai, tức các nhóm danh pháp vị lai.

Hãy lưu ý các lời giải thích này. Cũng hiểu tương tự đối với quá khứ theo thời kỳ và vị lai theo thời kỳ. Lại nữa, theo những lời dạy như “atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ; idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakaṃ” — “quá khứ có năm nhân, hiện nay có năm quả; hiện nay có năm nhân, vị lai có năm quả” — các lộ tâm đổng lực ý môn có trí minh sát làm chủ đạo:
1. Có thể thấy các pháp nhân quá khứ;
2. Có thể thấy các pháp quả hiện tại;
3. Có thể thấy các pháp quả hiện tại sinh do các pháp nhân quá khứ;
4. Có thể thấy các pháp nhân hiện tại;
5. Có thể thấy các pháp quả vị lai;
6. Có thể thấy các pháp quả vị lai sinh do các pháp nhân hiện tại;
7. Có thể thấy đặc tính vô thường, khổ, vô ngã của các hành: nhân quá khứ, quả hiện tại, nhân hiện tại và quả vị lai.

Trong việc thấy như vậy, trí ấy là trí trực chứng hay trí tùy suy? Theo lời dạy dưới đây, hãy hiểu đó là trí tự chứng.

Aparapaccayā ñāṇamevassa ettha hoti.

Ở đây, vị ấy có trí không tùy thuộc người khác.

Aparapaccayāti na parapaccayena, aññassa apattiyāyetvā attapaccakkhañāṇamevassa ettha hoti.

“Không tùy thuộc người khác” nghĩa là không do người khác làm duyên; không đặt lòng tin nơi người khác, ở đây vị ấy chỉ có trí tự mình trực chứng.

Theo lời dạy này, chính mình trực tiếp thấu thấy bằng trí chánh kiến minh sát gọi là trí tự chứng, không dựa vào sự tin tưởng nơi người khác.

Lại nữa, nghiệp thuộc năm nhân hiện tại nêu trên có thể là một trong các loại: trọng nghiệp, thường nghiệp hoặc cận tử nghiệp. Nếu là trọng nghiệp hay thường nghiệp, do là nghiệp được thực hiện nhiều lần trong suốt đời sống, nó có thể là nghiệp quá khứ đã sinh trước lộ đổng lực minh sát đang quán nó, cũng có thể là nghiệp vị lai sẽ sinh sau lộ đổng lực minh sát ấy. (Hãy lưu ý rằng đang nói theo hiện tại sát-na.) Nếu là cận tử nghiệp, nó chỉ là nghiệp vị lai sẽ sinh sau lộ đổng lực minh sát đang quán nó. Trí chánh kiến minh sát gọi là trí tự chứng cũng có thể quán và thấy biết những nghiệp ấy.

Do đó, những lời dạy này chỉ rõ quy tắc: xét theo thời kỳ, các nhóm danh pháp minh sát có thể quán thấy, biết rõ các pháp thuộc thời kỳ quá khứ, vị lai và hiện tại. Xét theo sát-na, vì danh pháp quán và danh pháp được quán không thể cùng sinh trong một sát-na tâm, trí minh sát có thể quán, thấy và biết rõ các danh pháp đã sinh trước nó, cũng như các danh pháp chưa sinh, sẽ sinh sau nó.

Vì vậy, xét theo hiện tại sát-na, trong lĩnh vực danh pháp, danh pháp được quán và danh pháp quán không đồng thời cùng sinh trong khoảng thời gian gọi là một sát-na tâm. Do đó, nhóm danh pháp thuộc lộ đổng lực minh sát ý môn, với trí quán làm chủ đạo:
1. Có thể quay lại quán các danh pháp đã sinh, đã qua, đã diệt, đã hoại, như những danh pháp chứng nhập thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ. Đó chính là truyền thống xưa, quy tắc cho phép quán quá khứ gần nhất.
2. Cũng có thể hướng tới quán những danh pháp quá khứ đã sinh, như trọng nghiệp hay thường nghiệp.
3. Cũng có thể hướng tới quán những danh pháp vị lai chưa sinh, như trọng nghiệp hay thường nghiệp.
4. Cũng có thể hướng tới quán những danh pháp vị lai chưa sinh, như cận tử nghiệp.
Đó chính là những truyền thống xưa, những quy tắc cho phép quán quá khứ gần nhất và vị lai gần nhất.

Theo những quy tắc trên, khi hành giả phân định các danh pháp và quán minh sát, suy xét, nếu nói theo thời kỳ — addhā — thì có ba loại:
1. Phân định và quán minh sát các danh pháp thuộc thời kỳ quá khứ;
2. Phân định và quán minh sát các danh pháp thuộc thời kỳ vị lai;
3. Phân định và quán minh sát các danh pháp thuộc thời kỳ hiện tại.
Nhưng nếu nói theo sát-na, vì danh pháp quán và danh pháp được quán không thể cùng sinh trong một sát-na tâm, hãy hiểu chỉ có hai loại:
1. Phân định và quán minh sát các danh pháp quá khứ đã sinh;
2. Phân định và quán minh sát các danh pháp vị lai chưa sinh.
Đó là sự khác nhau giữa nghĩa trực tiếp và nghĩa theo một phương diện.

Vì vậy, nếu nói theo sát-na, hãy lưu ý lời chú giải Uparipaṇṇāsa giải thích rằng: trong lĩnh vực danh pháp, nhóm danh pháp có mặt trong khoảng thời gian gọi là sát-na đang xuất hiện, đang sinh, không thể tự quay lại quán minh sát chính nhóm danh pháp ấy. Nếu vậy, có phải không thể quán sinh–trụ–diệt của danh pháp? Câu trả lời là: có thể.

Jātā avijjā paccuppannā, tassā nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ. …pe… Jāto bhavo paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ.

Vô minh đã sinh là hiện tại; đặc tính phát sinh của nó là sinh, đặc tính biến đổi của nó là diệt; sự quán sát là trí. …[tỉnh lược]… Hữu đã sinh là hiện tại; đặc tính phát sinh của nó là sinh, đặc tính biến đổi của nó là diệt; sự quán sát là trí.

Vô minh đang sinh, thuộc ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Đặc tính bắt đầu sinh của vô minh ấy — nibbattilakkhaṇa — là sinh, udaya. Đặc tính biến đổi, hoại diệt — vipariṇāmalakkhaṇa — là diệt, vaya. Sự quán sát lặp đi lặp lại sinh và diệt ấy là trí quán sinh diệt. …[tỉnh lược]… Hữu đang sinh, thuộc ba sát-na sinh–trụ–diệt, là pháp hiện tại. Đặc tính bắt đầu sinh của hữu ấy — nibbattilakkhaṇa — là sinh, udaya. Đặc tính biến đổi, hoại diệt — vipariṇāmalakkhaṇa — là diệt, vaya. Sự quán sát lặp đi lặp lại sinh và diệt ấy là trí quán sinh diệt.

Phù hợp với đoạn Pāli Paṭisambhidāmagga này, trí quán sinh diệt, được gọi bằng nhiều tên như trí không tùy thuộc người khác, trí tự chứng, trí chánh kiến minh sát, có thể quán các chi duyên khởi hiện hữu trong ba thời kỳ, từ vô minh đến hữu tái sinh được gọi là sinh, thấu đến hiện tại sát-na của sự sinh đang sinh và sự diệt đang diệt của chúng. Tuy nhiên, hãy lưu ý rằng các chi duyên khởi ấy không phải là những pháp cùng sinh trong một sát-na tâm với trí minh sát đang quán chúng. Cũng hiểu tương tự khi quán minh sát các thực tính chân đế thuộc ba thời kỳ, gọi là các uẩn quá khứ, các uẩn vị lai và các uẩn hiện tại.

Nếu vậy, theo thời kỳ — addhā:
1. Các pháp thuộc thời kỳ quá khứ…

2. Các pháp thuộc thời kỳ vị lai;
3. Các pháp thuộc thời kỳ hiện tại;
Theo sát-na:
1. Các nhóm pháp sinh trước tâm minh sát đang quán;
2. Các nhóm pháp sinh sau tâm minh sát đang quán.
Phải quán thế nào để thấy sinh–trụ–diệt của những pháp ấy, để tuệ thấy thấu đến hiện tại sát-na? Câu trả lời như sau:

Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāya.

Do đã phân định vật và cảnh.

Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāyāti yasmiṃ ca ārammaṇe ye jhānadhammā pavattanti, tesaṃ vatthārammaṇānaṃ pageva ñāṇena paricchijja gahitattā.

“Do đã phân định vật và cảnh”: do vật và cảnh của những pháp thiền sinh khởi nơi cảnh ấy đã được dùng trí phân biệt, nắm bắt từ trước.

Những danh pháp gọi là pháp thiền sinh khởi nơi cảnh như chế định kasiṇa. Do từ trước đã dùng trí phân biệt, nắm bắt và phân định sắc vật làm chỗ nương của nhóm danh pháp thiền ấy, cùng với cảnh như chế định kasiṇa ấy, Tôn giả Sāriputta có thể quán minh sát, suy xét các pháp thiền. Quả thật, Tôn giả Sāriputta đã dùng trí phân biệt, nắm bắt và phân định trước hai loại pháp:
1. Tính trong sáng của tâm hữu phần, tức ý môn, hoặc ý vật, làm chỗ nương cho các danh pháp thiền ấy;
2. Cảnh tướng thiền chỉ, như chế định kasiṇa, của nhóm danh pháp thiền lấy tướng thiền chỉ ấy làm cảnh.

Do đó, đối với các danh pháp thiền đã qua, đã diệt:
1. Trong trí của Trưởng lão Sāriputta suy xét sự sinh — uppāda — sự sinh hiện rõ.
2. Trong trí của Tôn giả Sāriputta suy xét sự trụ — thời gian ṭhiti — sự trụ hiện rõ.
3. Trong trí của Trưởng lão Sāriputta suy xét sự diệt — thời gian bhaṅga — sự diệt hiện rõ.

Vì vậy, Đức Phật dạy rằng những pháp thiền đã qua, đã diệt ấy, trong trí biết của Trưởng lão Sāriputta:
1. Sinh khởi một cách rõ ràng;
2. Tồn tại một cách rõ ràng;
3. Chấm dứt một cách rõ ràng.
Đó là câu trả lời.

Phù hợp với những chỉ dẫn và quy tắc trong kinh, chú giải và phụ chú giải trên, này thiện nhân, nếu muốn phân định, tu tập quán các danh pháp, hãy phân định chúng đồng thời với hai loại pháp:
1. Sắc vật làm chỗ nương, hoặc môn tương ứng, của danh pháp muốn phân định và quán;
2. Cảnh của danh pháp ấy.

Trong lĩnh vực sắc pháp, vì sắc pháp được quán và danh pháp quán có thể đồng thời sinh khởi trong một sát-na tâm, nên có thể quán sinh–trụ–diệt của sắc pháp:
1. Ở sát-na đã sinh;
2. Ở sát-na đang sinh;
3. Ở sát-na sẽ sinh.

Trong lĩnh vực danh pháp, vì danh pháp được quán và danh pháp quán không thể đồng thời cùng sinh trong một sát-na tâm hay trong một lộ tâm, nên nếu nói theo hiện tại sát-na, hãy ghi nhận và hiểu chắc chắn rằng chỉ có thể quán các danh pháp đã sinh và các danh pháp sẽ sinh.

Lại nữa, trong các bài kinh như Mahāsatipaṭṭhāna, Đức Phật dạy:

Sarāgaṃ vā cittaṃ “sarāgaṃ cittan”ti pajānāti.

Hoặc với tâm có tham, vị ấy biết rõ: “Tâm có tham.”

Qua lời dạy ấy, Ngài cũng chỉ dạy quán minh sát các tâm có tham — sarāgacitta, tức tâm có gốc tham — tương ưng với tham ái. Trong đó:
1. Danh pháp được quán là tâm có tham, tức tâm có gốc tham.
2. Trí minh sát quán chúng, đối với phàm nhân và bậc hữu học, là lộ tâm đổng lực đại thiện ý môn.

Tâm có gốc tham được quán và trí minh sát quán nó, tức lộ đổng lực đại thiện ý môn, không phải là những pháp có thể cùng sinh trong một sát-na tâm hoặc trong một lộ tâm. Khi danh pháp được quán — tâm có gốc tham — sinh khởi, tức hiện hữu qua sinh–trụ–diệt, trí minh sát quán nó chưa hiện hữu qua sinh–trụ–diệt. Lại nữa, khi trí minh sát quán nó đang hiện hữu qua sinh–trụ–diệt, danh pháp được quán — tâm có gốc tham — đã diệt mất, không còn hiện hữu qua sinh–trụ–diệt nữa. Đức Phật vẫn chỉ dạy quán minh sát các nhóm danh pháp như danh pháp có gốc tham ấy, để thấy sinh–trụ–diệt, thấu đến hiện tại sát-na.

Vì vậy, đối với những lời khẳng định quả quyết trong lĩnh vực danh pháp rằng: “Chỉ quán đúng ngay hiện tại, ở sát-na đang xuất hiện, đang sinh; không quán quá khứ, không quán vị lai. Quá khứ đã sinh và không còn nữa; làm sao quán được một pháp không còn? Vị lai chưa sinh; làm sao quán được một pháp chưa sinh?”…

…nay đã đến lúc cần suy xét lại kỹ lưỡng những lời ấy.

Tóm lược ý nghĩa

Ý nghĩa tóm lược như sau. Trong lĩnh vực danh pháp, không thể quán đúng ngay hiện tại ở sát-na đang sinh, đang xuất hiện. Nhưng có thể quán các pháp quá khứ đã diệt, các pháp vị lai sẽ diệt, cho thấu đến hiện tại của chúng, tức thấy sinh–trụ–diệt. “Quá khứ” và “vị lai” ở đây được nói theo cách xét hiện tại sát-na, vì không dùng chính tâm ấy để quay lại quán chính nó.

Do đó, bất cứ pháp nào, dù thuộc đời quá khứ, đời vị lai hay đời hiện tại, đều có thể được quán cho thấu đến hiện tại sát-na gọi là sinh–trụ–diệt của chính các pháp ấy, cho đúng hiện tại của chúng. Hãy ghi nhận chắc chắn rằng trong lĩnh vực danh pháp, không thể bằng bất cứ cách nào quán đúng ngay hiện tại gọi là sát-na đang sinh, đang sinh ấy. Chính vì danh pháp được quán và danh pháp quán không thể đồng thời sinh trong một sát-na tâm, trong một lộ tâm.

Các môn thuộc xứ

Ba môn thân, khẩu và ý được gọi là các nghiệp môn — kammadvāra. Sáu môn nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý được gọi là các môn thuộc xứ — āyatanadvāra. Hành giả muốn phân định các danh pháp phải phân định theo những môn thuộc xứ ấy, theo quy luật tâm gọi là tiến trình các tâm trong lộ, dùng trí phá vỡ khối danh vốn hiện thành từng khối, từng cục, cho tuệ thấy thấu đến chân đế. Bởi các danh pháp gọi là tâm trong lộ chỉ sinh theo tiến trình cố định của quy luật tâm, gọi là lộ tâm. Quy luật tâm — cittaniyāma — chính là tiến trình sinh khởi tự nhiên, cố định của các tâm. Vì các danh pháp không sinh theo một tiến trình khác với quy luật tâm ấy, hành giả muốn phân định và quán các danh pháp cho thấu đến hiện tại sát-na phải phân định đúng theo tiến trình quy luật tâm ấy.

Vật và môn

1. Cakkhupasāda — tính trong sáng của nhãn — gọi là nhãn vật vì là sắc làm chỗ nương sinh khởi của cả tám danh pháp cùng với nhãn thức; cũng gọi là nhãn môn vì giống như cửa ra vào của nhóm danh pháp ấy.
2. Sotapasāda — tính trong sáng của nhĩ — gọi là nhĩ vật vì là sắc làm chỗ nương sinh khởi của cả tám danh pháp cùng với nhĩ thức; cũng gọi là nhĩ môn vì giống như cửa ra vào của nhóm danh pháp ấy.
3. Ghānapasāda — tính trong sáng của tỷ — của cả tám danh pháp cùng với tỷ thức…

…gọi là tỷ vật vì là sắc làm chỗ nương sinh khởi; cũng gọi là tỷ môn vì giống như cửa ra vào của nhóm danh pháp ấy.
4. Jivhāpasāda — tính trong sáng của thiệt — gọi là thiệt vật vì là sắc làm chỗ nương sinh khởi của cả tám danh pháp cùng với thiệt thức; cũng gọi là thiệt môn vì giống như cửa ra vào của nhóm danh pháp ấy.
5. Kāyapasāda — tính trong sáng của thân — gọi là thân vật vì là sắc làm chỗ nương sinh khởi của cả tám danh pháp cùng với thân thức; cũng gọi là thân môn vì giống như cửa ra vào của các danh pháp ấy.

6. Ý môn và ý vật

Manodvāraṃ nāma sāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ. Tassa nissayabhāvato hadayavatthuṃ sandhāya nissitavohārena “manodvāre”ti vuttaṃ, yattha manodvāruppatti.

Ý môn là hữu phần cùng với tâm hướng môn. Do là chỗ nương của nó, “nơi ý môn” được nói nhằm chỉ ý vật, dùng tên của cái nương nơi ấy; ý môn sinh khởi tại đó.

Trong chú giải Visuddhimagga (tập 2, trang 259), như đã trình bày trong các bảng ở phần pháp tu phân định sắc trước đây, có lời chỉ dạy phân định và quán năm mươi bốn loại sắc ở ý môn. Về lời chỉ dạy ấy, vị soạn Mahāṭīkā giải thích như trên. Ý nghĩa của lời phụ chú giải này như sau:

Manoti bhavaṅgacittaṃ.

“Ý” là tâm hữu phần.

Theo lời ấy, tính trong sáng của tâm hữu phần cũng gọi là ý môn.

Manoti sahāvajjanena bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ.

“Ý” cần được hiểu là hữu phần cùng với tâm hướng môn.

Theo lời giải thích này, tính trong sáng của tâm hữu phần cùng với tâm hướng môn, tức tâm hướng xét cảnh, cũng gọi là ý môn. Vì là chỗ nương của ý môn ấy, ý vật được giải thích là “ý môn”, dùng tên của tính trong sáng của tâm hữu phần nương nơi nó; nói cách khác, dùng tên của tính trong sáng của tâm hữu phần và tâm hướng môn nương nơi nó. Ý môn sinh khởi nương nơi ý vật ấy.

Ṭhānyūpacāra: tên “ý môn” của tính trong sáng của tâm hữu phần là cái ở nơi ấy, hay tên “ý môn” của tính trong sáng của tâm hữu phần cùng với tâm hướng môn là cái ở nơi ấy, được dùng để gọi ý vật là chỗ ở. Nghĩa là ý vật, chỗ ở ấy, cũng được gọi là “ý môn” bằng cách chuyển tên của cái ở nơi ấy sang chỗ ở.

Theo những lời giải thích này, hãy hiểu:
1. Tính trong sáng của tâm hữu phần được gọi là ý môn;
2. Tính trong sáng của tâm hữu phần cùng với tâm hướng môn cũng được gọi là ý môn;
3. Sắc ý vật cũng được gọi là ý môn theo cách chuyển tên của cái ở nơi ấy sang chỗ ở.

Do đó, ý vật được gọi là “vật” vì là sắc làm chỗ nương sinh khởi của ý giới, tức tính trong sáng của tâm hữu phần, và các tâm trong lộ gọi là ý thức giới, ngoài ngũ thức. Nhưng theo nghĩa trực tiếp, nó không được gọi là ý môn; chỉ theo cách chuyển tên của cái ở nơi ấy sang chỗ ở mới được gọi là ý môn. Theo nghĩa trực tiếp, chính tính trong sáng của tâm hữu phần, vị chủ nhà sinh khởi nương nơi ý vật…

…được gọi là ý môn. Theo một cách khác, chính tính trong sáng của tâm hữu phần cùng với tâm hướng môn được gọi là ý môn.

Một cách khác: hiểu là cách chuyển tên của quả

Tâm hướng môn và tâm hữu phần mỗi tâm đều sinh khởi nương nơi sắc ý vật đã cùng sinh với sát-na tâm liền trước mình. Vì vậy, ý vật đã sinh trước tâm hướng môn và tâm hữu phần, trợ giúp cho các tâm ấy sinh khởi bằng năng lực y chỉ duyên, tức làm nhân nương tựa. Đó chính là nhân duyên vật tiền sinh y chỉ — vatthupurejātanissaya.

Vì vậy, ý vật là pháp làm duyên vật tiền sinh y chỉ; tâm hướng môn và tâm hữu phần là các pháp quả do duyên vật tiền sinh y chỉ sinh ra. Hãy hiểu rằng tên “ý môn” của tâm hướng môn và tâm hữu phần là quả được chuyển sang sắc ý vật là nhân, nên sắc ý vật là nhân cũng được gọi là ý môn theo cách chuyển tên của quả — phalūpacāra.

Hướng môn là gì?

Manoti bhavaṅgacittaṃ. …pe… Manoviññāṇanti sahāvajjanakajavanaṃ. Āvajjanaṃ bhavaṅgato amocetvā manoti sahāvajjanena bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ. …pe… Manoviññāṇanti javanaviññāṇaṃ.

“Ý” là tâm hữu phần. …[tỉnh lược]… “Ý thức” là đổng lực cùng với tâm hướng môn. Không tách tâm hướng môn khỏi hữu phần, “ý” cần được hiểu là hữu phần cùng với tâm hướng môn. …[tỉnh lược]… “Ý thức” là thức đổng lực.

Sahāvajjanakajavananti sahamanodvārāvajjanakaṃ javanaṃ.

“Đổng lực cùng với tâm hướng môn” là đổng lực cùng với tâm hướng ý môn.

Cách thứ nhất:
1. Tâm hữu phần là ý giới;
2. Đổng lực cùng với tâm hướng ý môn là ý thức giới.
Cách thứ hai:
1. Hữu phần cùng với tâm hướng ý môn là ý giới;
2. Tâm đổng lực là ý thức giới.
Theo những lời giải thích trên, hãy hiểu “hướng môn” ở đây chính là hướng ý môn.

Môn là gì?

Từ dvāra vốn chỉ cửa thông thường của nhà ở. Ở đây, từ dvāra chỉ các pháp như nhãn trong sáng, tương tự cửa ấy, theo cách gọi dựa trên sự tương tự — sadisūpacāra. Nếu một ngôi nhà không có cửa, người ta không thể đi vào. Chỉ khi có cửa, người ta mới vào nhà, ra khỏi nhà được. Cũng như cửa nhà thông thường là lối ra vào của người ta, nếu ngôi nhà các uẩn không có nhãn trong sáng và các pháp tương tự, những tâm trong lộ như lộ nhãn môn cũng không thể sinh khởi. Những cửa như nhãn trong sáng của ngôi nhà các uẩn là các pháp khiến các tâm trong lộ như lộ nhãn môn sinh khởi, ví như đi vào. Vì là nơi các danh pháp như xúc sinh nơi từng môn đi vào, sinh khởi, nên nhãn trong sáng…

…và các pháp tương tự cũng được gọi bằng cách chuyển tên theo sự tương tự: do giống cửa nhà là nơi người ta sử dụng để đi vào, chúng được gọi là môn.

Để tránh lẫn lộn

Vì phân định các danh pháp theo vật làm chỗ nương có sự lẫn lộn, các chú giải chỉ dạy phân định và quán các danh pháp theo các môn thuộc xứ. Trong sáu vật, ý vật là sắc làm chỗ nương sinh khởi của các tâm trong lộ gọi là ý giới và ý thức giới, ngoài ngũ thức, vốn nắm bắt và biết cả sáu cảnh tùy trường hợp. Nó cũng là sắc làm chỗ nương sinh khởi của các tâm ngoài lộ: tái tục, hữu phần và tử. Bởi vậy, nếu phân định và quán các danh pháp theo vật làm chỗ nương, vì các tâm trong lộ nắm bắt và biết cả sáu cảnh tùy trường hợp đều sinh khởi nương nơi ý vật, nên có sự lẫn lộn. Do đó, sách này cũng chỉ trình bày cách phân định và quán minh sát các danh pháp theo các môn thuộc xứ, như lộ nhãn môn, để tránh lẫn lộn. Cũng cần hiểu rằng “vật” được nêu trong chú giải kinh Anupada đã giải thích ở trên có nghĩa chính là môn, gọi là môn thuộc xứ.

Hành giả biết phân định và quán sắc ý vật cũng sẽ dễ dàng phân định và quán tính trong sáng của tâm hữu phần là vị chủ nhà sinh khởi nương nơi sắc ý vật ấy. Tương tự, hành giả biết phân định và quán ý môn, tức tính trong sáng của tâm hữu phần, cũng sẽ dễ dàng phân định và quán sắc ý vật là chỗ nương sinh khởi của tính trong sáng của tâm hữu phần ấy.

Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ.

Do duyên ý và các pháp, ý thức sinh khởi.

Như các lời dạy ấy đã chỉ rõ, hành giả muốn phân định và quán nhóm danh pháp gọi là ý thức giới phải phân định đồng thời:
1. Tính trong sáng của tâm hữu phần gọi là ý, tức ý môn, nơi các ý thức giới ấy nương để sinh khởi;
2. Những pháp gọi là cảnh pháp, hoặc một cảnh nào đó trong sáu cảnh.
Sau đó mới phân định và quán những danh pháp ý thức giới ấy. Nếu phân định môn và cảnh, hoặc vật và cảnh, cùng nhau trước, rồi phân định và quán các danh pháp tương ứng, thì sẽ dễ dàng phân định và quán chúng. Vì tuổi thọ của danh pháp rất ngắn, chỉ khi chờ phân định tại nơi chúng nương để sinh khởi, mới có thể dùng trí phân biệt, nắm bắt, phân định và quán những danh pháp ấy.

Môn và cảnh

Tattha ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu āpāthamāgacchati. Rūpārammaṇañhi cakkhupasādaṃ ghaṭṭetvā taṅkhaṇaññeva manodvāre āpāthamāgacchati, bhavaṅgacalanassa paccayo hotīti attho. Sadda-gandha-rasa-

Ở đây, mỗi cảnh đi đến hiện ra nơi hai môn. Cảnh sắc, sau khi chạm vào nhãn trong sáng, ngay sát-na ấy hiện ra ở ý môn, nghĩa là làm duyên cho hữu phần dao động. Đối với cảnh thinh, hương, vị…

phoṭṭhabbārammaṇesupi eseva nayo. Yathā hi sakuṇo ākāsenāgantvā rukkhagge nilīyamānova rukkhasākhañca ghaṭṭeti, chāyā cassa pathaviyaṃ paṭihaññati, sākhāghaṭṭanachāyāpharaṇāni apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva bhavanti. Evaṃ paccuppannarūpādīnaṃ cakkhupasādādighaṭṭanañca bhavaṅgacalanasamatthatāya manodvāre āpāthagamanañca apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva hoti. Tato bhavaṅgaṃ vicchinditvā cakkhudvārādīsu uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ voṭṭhabbanapariyosānānaṃ anantarā tesaṃ ārammaṇānaṃ aññatarasmiṃ idaṃ mahācittaṃ uppajjati.

…và xúc cũng cùng một cách ấy. Ví như một con chim bay qua hư không, ngay khi đậu trên ngọn cây, nó chạm vào cành cây và bóng nó chạm mặt đất; sự chạm cành và sự tỏa bóng xảy ra không trước không sau, trong cùng một sát-na. Cũng vậy, cảnh sắc hiện tại và các cảnh khác chạm vào nhãn trong sáng và các sắc tương ứng, đồng thời hiện ra nơi ý môn do có khả năng làm hữu phần dao động; hai việc xảy ra không trước không sau, trong cùng một sát-na. Sau đó, hữu phần bị cắt đứt; ngay sau các tâm sinh nơi nhãn môn và các môn khác, bắt đầu bằng hướng môn và kết thúc bằng xác định, đại tâm này sinh khởi nơi một trong các cảnh ấy.

Ý nghĩa của đoạn chú giải trên như sau. Trong năm cảnh: sắc, thinh, hương, vị và xúc, mỗi cảnh đồng thời hiện ra nơi hai môn. Nghĩa là nó làm nhân cho hữu phần dao động.
1. Cảnh sắc, sau khi chạm vào nhãn môn là tính trong sáng của nhãn, ngay sát-na ấy hiện ra, tức đi đến, nơi tính trong sáng của tâm hữu phần — ý môn.
2. Cảnh thinh, sau khi chạm vào nhĩ môn, ngay sát-na ấy hiện ra ở ý môn.
3. Cảnh hương, sau khi chạm vào tỷ môn, ngay sát-na ấy hiện ra ở ý môn.
4. Cảnh vị, sau khi chạm vào thiệt môn, ngay sát-na ấy hiện ra ở ý môn.
5. Cảnh xúc, sau khi chạm vào thân môn, ngay sát-na ấy hiện ra ở ý môn. Nghĩa là nó làm nhân cho hữu phần dao động.

Lấy một ví dụ trong đời: giả sử một con chim bay qua bầu trời rồi đậu trên ngọn cây. Ngay lúc chim đậu trên ngọn cây, nó chạm cành cây và bóng nó hiện trên đất. Sự chạm cành và sự tỏa bóng trên mặt đất xảy ra không trước không sau, trong cùng một khoảng thời gian, một sát-na. Cũng như ví dụ ấy, cảnh sắc hiện tại và các cảnh khác chạm vào tính trong sáng tương ứng như nhãn trong sáng, đồng thời hiện ra, đi đến ý môn — tính trong sáng của tâm hữu phần — do có khả năng làm hữu phần dao động; hai việc xảy ra không trước không sau, trong cùng một khoảng thời gian, một sát-na. Sau đó, hữu phần dừng lại, các lộ tâm như lộ nhãn môn sinh khởi tùy trường hợp, bắt đầu bằng hướng môn xét cảnh sắc và các cảnh khác.

6. Ở ý môn thuần túy — suddhamanodvāra — không còn phận sự va chạm của các sắc trong sáng, pasāda. Các nhóm pháp gọi là cảnh pháp hiện ra nơi ý môn — tính trong sáng của tâm hữu phần.

Cách hiện nơi hai môn — cách đổng lực sinh khởi

Evaṃ ekekārammaṇaṃ javanaṃ dvīsu dvīsu dvāresu uppajjatīti veditabbaṃ. Rūpārammaṇañhi javanaṃ cakkhudvārepi uppajjati manodvārepi. Saddādiārammaṇesupi eseva nayo.

Như vậy, cần hiểu rằng đổng lực có mỗi cảnh sinh khởi nơi hai môn. Đổng lực lấy cảnh sắc làm cảnh sinh ở cả nhãn môn lẫn ý môn. Đối với cảnh thinh và các cảnh khác cũng cùng một cách ấy.

Như đã nói trên, hãy hiểu rằng mỗi cảnh trong năm cảnh sắc, thinh, hương, vị và xúc sinh nơi hai môn. Quả thật, lộ tâm đổng lực sinh khởi do lấy cảnh sắc…

…làm cảnh sinh ở cả nhãn môn lẫn ý môn. Đối với cảnh thinh và các cảnh khác cũng hiểu tương tự. [Khi năm cảnh như cảnh sắc hiện ra nơi hai môn, ngũ thức như nhãn thức, cùng với ý thức như tâm hướng ngũ môn, chỉ sinh theo tiến trình của lộ tâm. Vì vậy, cảnh phải hiện nơi một trong năm môn như nhãn môn, đủ để ngũ thức nắm bắt cảnh ấy, đồng thời hiện nơi ý môn là hữu phần, đủ để ý thức nắm bắt cảnh ấy: như vậy, nó hiện nơi từng cặp hai môn.]

Sáu nhóm sáu pháp

Cha vatthūni, cha dvārāni, cha ārammaṇāni, cha viññāṇāni, cha vīthiyo, chadhā visayappavatti ceti vīthisaṅgahe cha chakkāni veditabbāni.

Trong phần tổng hợp lộ tâm, cần biết sáu nhóm sáu: sáu vật, sáu môn, sáu cảnh, sáu thức, sáu lộ và sáu cách diễn tiến của cảnh.

Khi thực hành pháp tu phân định danh, tức phân định và quán các danh pháp, cần phân định theo các môn thuộc xứ. Do đó, trước tiên hành giả cần biết sáu nhóm sáu pháp.
1. Có sáu vật: nhãn vật, nhĩ vật, tỷ vật, thiệt vật, thân vật và ý vật. Đây là những sắc làm chỗ nương sinh khởi của tâm và tâm sở.
2. Có sáu môn: nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn và ý môn. Vì giống những cánh cửa mà các tâm trong lộ đi vào, chúng được gọi là “môn” theo cách chuyển tên dựa trên sự tương tự.

Sáu cảnh

1. Cảnh sắc — rūpārammaṇa: màu sắc, sắc tướng, tính chất màu sắc — vaṇṇadhātu.
2. Cảnh thinh — saddārammaṇa: âm thanh.
3. Cảnh hương — gandhārammaṇa: mùi.
4. Cảnh vị — rasārammaṇa: vị.
5. Cảnh xúc — phoṭṭhabbārammaṇa: sự đụng chạm, tức địa, hỏa, phong — pathavī, tejo, vāyo.
6. Cảnh pháp — dhammārammaṇa: thực tính của các pháp.

Những pháp mà tâm và tâm sở đi đến, vui thích nơi đó, gọi là cảnh. Chúng chính là những pháp để tâm và tâm sở biết. Cảnh chia thành sáu loại như trên. Trong sáu loại ấy, các nhóm pháp gọi là cảnh pháp được chia thành sáu loại như sau.

Sáu loại cảnh pháp

Dhammārammaṇaṃ pana pasāda-sukhumarūpa-citta-cetasika-nibbāna-paññattivasena chadhā saṅgayhati.

Cảnh pháp được phân thành sáu loại: sắc trong sáng, sắc vi tế, tâm, tâm sở, Niết-bàn và chế định.

1. Pasādarūpa: năm sắc trong sáng;
2. Sukhumarūpa: mười sáu sắc vi tế…

[Mười hai sắc gồm năm sắc trong sáng và bảy sắc cảnh, khi được quán, dễ hiện rõ, dễ thấy trong trí của hành giả. Vì thô nên chúng được gọi là oḷārika. Trong hai mươi tám sắc, mười sáu sắc còn lại ngoài mười hai sắc thô ấy không dễ hiện rõ trong trí của hành giả đang quán. Vì là sắc vi tế nên chúng được gọi là sukhuma. Hãy ghi nhớ như vậy.]

3. Citta: tâm, tức tất cả các tâm biết gọi là sáu thức giới;
4. Cetasika: năm mươi hai tâm sở;
5. Nibbāna: Niết-bàn, giới vô vi, giới tịch tịnh;
6. Paññatti: các loại chế định như chế định kasiṇa, chế định tên gọi, chế định hình dáng.
Như vậy, cảnh pháp được chia thành sáu loại.

Sáu thức giới

Trong lĩnh vực minh sát, nói tóm lược có sáu thức giới:
1. Cakkhuviññāṇa — nhãn thức: tâm sinh khởi nương vào giới trong sáng của mắt, biết cảnh sắc (màu sắc), tức tâm thấy;
2. Sotaviññāṇa — nhĩ thức: tâm sinh khởi nương vào giới trong sáng của tai, biết cảnh thinh (âm thanh), tức tâm nghe;
3. Ghānaviññāṇa — tỷ thức: tâm sinh khởi nương vào giới trong sáng của mũi, biết cảnh khí (mùi), tức tâm ngửi;
4. Jivhāviññāṇa — thiệt thức: tâm sinh khởi nương vào giới trong sáng của lưỡi, biết cảnh vị (vị), tức tâm nếm;
5. Kāyaviññāṇa — thân thức: tâm sinh khởi nương vào giới trong sáng của thân, biết cảnh xúc (sự đụng chạm), tức tâm biết sự đụng chạm;
6. Manoviññāṇa — ý thức: tâm sinh khởi dựa vào tính trong sáng của tâm hữu phần, nương nơi ý vật, biết cả sáu cảnh tùy trường hợp thích hợp.

Năm loại thức, từ nhãn thức đến thân thức, có khi sinh khởi lấy cảnh đáng mong muốn (iṭṭhārammaṇa) làm cảnh; có khi sinh khởi lấy cảnh không đáng mong muốn (aniṭṭhārammaṇa) làm cảnh. Ngũ thức lấy cảnh đáng mong muốn là quả thiện; ngũ thức lấy cảnh không đáng mong muốn là quả bất thiện. Gộp cả quả thiện và quả bất thiện thì có mười tâm ngũ song thức (dvipañcaviññāṇa). Ngoài mười tâm ngũ song thức ấy, tất cả các tâm sinh khởi nương nơi ý vật đều gọi là ý thức, cũng gọi là ý thức giới (manoviññāṇadhātu). Trong những thức giới ấy, nhãn thức chỉ biết cảnh sắc; nhĩ thức chỉ biết cảnh thinh; tỷ thức chỉ biết cảnh khí; thiệt thức chỉ biết cảnh vị; thân thức chỉ biết cảnh xúc. Còn ý thức biết cả sáu cảnh tùy trường hợp thích hợp; nó lấy cả cảnh đáng mong muốn lẫn cảnh không đáng mong muốn làm cảnh.

Sáu lộ tâm

Vīthi là cittappavatti. Cittappavatti là những tâm sinh khởi theo thứ tự dọc theo quy luật tâm (cittaniyāma) nhất định, không thay đổi. Những tâm sinh khởi tuần tự, có trật tự theo quy luật tâm được gọi là lộ tâm (vīthi). Khi gọi sự diễn tiến của tâm ấy là lộ, sự sinh khởi của tâm tái tục, tâm hữu phần và tâm tử — vốn không liên hệ với môn tương ứng, thoát khỏi các môn nên gọi là ngoài môn (dvāravimutta) — không thể được gọi là lộ. Chỉ sự diễn tiến của tâm sinh khởi tại môn tương ứng mới được gọi là lộ. Hành giả phân định những danh pháp gọi là lộ này đã biết phân định tính trong sáng của tâm hữu phần. Vì vậy, khi phân định các tâm lộ thì cũng đã phân định tâm hữu phần. Ở đây chỉ đặc biệt nói đến tính trong sáng của tâm hữu phần, chưa nói đến các danh pháp hữu phần. Với hành giả đã biết phân định tâm hữu phần, việc tiếp tục phân định tâm tái tục và tâm tử không còn khó khăn. Có sáu loại lộ như sau.

Xét theo môn có sáu lộ: cakkhudvāravīthi — lộ nhãn môn; sotadvāravīthi — lộ nhĩ môn; ghānadvāravīthi — lộ tỷ môn; jivhādvāravīthi — lộ thiệt môn; kāyadvāravīthi — lộ thân môn; manodvāravīthi — lộ ý môn.

Xét theo thức cũng có sáu lộ: cakkhuviññāṇavīthi — lộ nhãn thức; sotaviññāṇavīthi — lộ nhĩ thức; ghānaviññāṇavīthi — lộ tỷ thức; jivhāviññāṇavīthi — lộ thiệt thức; kāyaviññāṇavīthi — lộ thân thức; manoviññāṇavīthi — lộ ý thức.

Có thể đặt tên những lộ ấy theo môn. Khi cảnh sắc xuất hiện ở nhãn môn (ý môn), dòng tâm lấy cảnh sắc ấy làm cảnh được gọi là lộ nhãn môn.

Khi cảnh sắc tác động vào sắc trong sáng của mắt (nhãn môn), cảnh sắc ấy đồng thời cũng xuất hiện nơi tính trong sáng của tâm hữu phần, tức ý môn. Như vậy, năm loại cảnh, bắt đầu bằng cảnh sắc, thường xuất hiện nơi hai môn tương ứng. Tuy nhiên, vì ý môn liên hệ với tất cả các cảnh, nên không đặc biệt nêu rằng cảnh xuất hiện ở ý môn nữa, mà phân biệt theo môn không chung với các cảnh khác: theo cách nêu điểm riêng biệt (asādhāraṇa), nói rằng cảnh sắc xuất hiện ở nhãn môn. Dòng tâm lộ ấy cũng được đặt tên là lộ nhãn môn theo điểm riêng biệt này. Trong dòng tâm lộ ấy, chỉ nhóm tám pháp tương ưng kể cả nhãn thức sinh khởi nương nơi nhãn môn (giới trong sáng của mắt); tất cả các tâm khác trong lộ nhãn môn như hướng ngũ môn, tiếp thâu… đều dựa vào tính trong sáng của tâm hữu phần và sinh khởi nương nơi ý vật. Tuy vậy, lấy nhãn môn không chung với các cảnh khác làm dấu phân biệt, vẫn đặt tên là lộ nhãn môn theo cách nêu điểm riêng biệt. Hãy hiểu tương tự đối với lộ nhĩ môn và các lộ khác.

Lại nữa, cần ghi nhớ tên lộ theo thức. Lộ nhãn môn gồm: hướng ngũ môn, nhãn thức, tiếp thâu, suy đạc, xác định, bảy lần đổng lực, hai lần na cảnh. Lộ nhĩ môn gồm: hướng ngũ môn, nhĩ thức, tiếp thâu, suy đạc, xác định, bảy lần đổng lực, hai lần na cảnh. Các lộ tỷ môn, thiệt môn và thân môn cũng theo cách ấy.

Trong các lộ này, những tâm riêng biệt là các thức giới như nhãn thức, nhĩ thức. Hướng ngũ môn, tiếp thâu, suy đạc, xác định, đổng lực và na cảnh có mặt trong hầu hết các lộ ngũ môn, nên không phải là điểm riêng biệt. Do đó, lấy thức riêng biệt làm dấu phân biệt, lấy các tên lộ nhãn thức, lộ nhĩ thức…

…cũng có thể đặt tên và sử dụng theo những tên ấy.

Lại nữa, vì hành giả phân định danh pháp phải phân định theo các môn thuộc xứ, nên cũng cần biết tên những tâm lộ sinh khởi theo các môn thuộc xứ. Trong lộ nhãn môn có bảy loại tâm lộ như sau:
1. Pañcadvārāvajjana — hướng ngũ môn: tâm hướng xét cảnh sắc xuất hiện ở nhãn môn. (Cũng hiểu như vậy: tâm hướng xét cảnh thinh xuất hiện ở nhĩ môn, v.v.) (= hướng xét).
2. Cakkhuviññāṇa — nhãn thức: tâm sinh khởi nương nơi nhãn vật, biết cảnh sắc (= thấy).
3. Sampaṭicchana — tiếp thâu: tâm tiếp nhận cảnh (cảnh sắc) (= tiếp nhận).
4. Santīraṇa — suy đạc: tâm dò xét cảnh (cảnh sắc) (= dò xét).
5. Voṭṭhabbana — xác định: tâm quyết định cảnh (cảnh sắc) là đáng mong muốn, không đáng mong muốn, v.v. (= quyết định).
6. Javana — đổng lực: tâm sinh khởi liên tiếp với sức mạnh, hưởng vị của cảnh (= đổng lực).
7. Tadārammaṇa — na cảnh: tâm tiếp tục biết chính cảnh của đổng lực (= na cảnh).

Hướng ngũ môn — hướng xét

Tâm hướng môn hướng xét cảnh xuất hiện ở năm môn, bắt đầu bằng nhãn môn, được đặt tên là hướng ngũ môn để phân biệt với hướng ý môn (tâm hướng xét cảnh xuất hiện ở ý môn). Không phải cả năm loại cảnh cùng xuất hiện đồng thời ở cả năm môn rồi được hướng xét đồng thời.

1. Cảnh sắc xuất hiện đồng thời ở hai môn: nhãn môn và ý môn. Tâm hướng môn hướng xét cảnh sắc xuất hiện ở hai môn ấy.
2. Cảnh thinh xuất hiện đồng thời ở hai môn: nhĩ môn và ý môn. Tâm hướng môn hướng xét cảnh thinh xuất hiện ở hai môn ấy.
3. Cảnh khí xuất hiện đồng thời ở hai môn: tỷ môn và ý môn. Tâm hướng môn hướng xét cảnh khí xuất hiện ở hai môn ấy.
4. Cảnh vị xuất hiện đồng thời ở hai môn: thiệt môn và ý môn. Tâm hướng môn hướng xét cảnh vị xuất hiện ở hai môn ấy.
5. Cảnh xúc xuất hiện đồng thời ở hai môn: thân môn và ý môn. Tâm hướng môn hướng xét cảnh xúc xuất hiện ở hai môn ấy.
Hãy ghi nhớ riêng từng trường hợp như vậy.

Nếu là dòng tâm lộ nhĩ môn thì thay nhãn thức bằng nhĩ thức. Trong lộ tỷ môn và các lộ khác, cũng thay tương tự bằng tỷ thức, v.v. Lại nữa, các lộ ý môn tiếp nối (tadanuvattakamanodvāravīthi) xuất hiện tiếp sau lộ nhãn môn và các lộ khác, tiếp tục lấy chính cảnh sắc ấy làm cảnh; những lộ tiếp tục lấy chính cảnh sắc ấy làm cảnh…

…tức những lộ ý môn thuần túy tiếp theo, bắt đầu từ lộ ý môn thứ hai; và những lộ ý môn lấy một pháp nào đó trong các pháp gọi là cảnh pháp làm cảnh: mỗi loại đều có ba loại tâm lộ như sau:
1. Manodvārāvajjana — hướng ý môn: tâm hướng xét cảnh xuất hiện ở ý môn. (Tâm này đồng thời thực hiện cả phận sự quyết định.) (= hướng xét, quyết định).
2. Javana — đổng lực: tâm sinh khởi liên tiếp với sức mạnh, hưởng vị của cảnh một cách mạnh mẽ (= đổng lực).
3. Tadārammaṇa — na cảnh: tâm tiếp tục biết chính cảnh mà đổng lực đã lấy (= na cảnh).

Những điều cần biết trước

Thông thường, trong các lộ tâm này, đổng lực sinh khởi bảy lần, na cảnh sinh khởi hai lần. Các tâm lộ còn lại chỉ sinh khởi một lần. Sau các lộ ngũ môn như lộ nhãn môn, các lộ ý môn sinh khởi, có những hữu phần xen giữa. Lộ ý môn đầu tiên được gọi là lộ ý môn tiếp nối (tadanuvattakamanodvāravīthi). Những lộ ý môn tiếp tục sinh khởi, bắt đầu từ lộ ý môn thứ hai trở đi, được gọi là lộ ý môn thuần túy (suddhamanodvāravīthi). Cũng hãy ghi nhớ rằng các dòng tâm lộ ý môn sinh khởi lấy một pháp hoặc nhiều pháp trong cảnh pháp làm cảnh đều được gọi là lộ ý môn thuần túy. Lại nữa, trong những dòng tâm lộ ấy, ngoài năm thức như nhãn thức, tất cả các tâm còn lại đều được gọi là ý thức hoặc ý thức giới. Theo phương pháp Kinh tạng, tính trong sáng của tâm hữu phần được gọi là ý giới (manodhātu), cũng được gọi là ý môn (manodvāra). Hãy ghi nhớ riêng từng cách gọi ấy.

Sáu loại cảnh xuất hiện tại môn

Visayappavatti có nghĩa là sự xuất hiện của cảnh tại môn. Khi nói đến sự xuất hiện của cảnh tại môn, nếu tìm một thực thể cụ thể, ngoài cảnh đang xuất hiện ra, không có riêng một “sự xuất hiện” nào nữa. Vì vậy, sáu loại visayappavatti được nói đến là:
1. Atimahantārammaṇa — cảnh rất lớn;
2. Mahantārammaṇa — cảnh lớn;
3. Parittārammaṇa — cảnh nhỏ;
4. Atiparittārammaṇa — cảnh rất nhỏ: bốn loại ở ngũ môn;
5. Vibhūtārammaṇa — cảnh rõ;
6. Avibhūtārammaṇa — cảnh không rõ: hai loại ở ý môn.
Hãy hiểu rằng tất cả gộp lại là sáu loại ấy.

Cảnh rất lớn

Khi năm cảnh như cảnh sắc xuất hiện tại môn tương ứng, vì sự sinh khởi của những sắc pháp làm cảnh ấy rất nhanh, nên ngay lúc đang sinh, chúng chưa thể xuất hiện tại môn tương ứng. Chỉ sau khi đã sinh, đến thời trụ, chúng mới có thể xuất hiện. Hãy nhớ rằng sự xác định này chỉ nói riêng đến sự xuất hiện của cảnh tương ứng tại ngũ môn. Còn đối với hành giả đang tu tập đề mục minh sát, khi đạt đến phần trí sinh diệt (udayabbayañāṇa), tất cả các thời sinh–trụ–diệt của các pháp chân đế đều có thể xuất hiện nơi ý môn của vị thiện nhân ấy.

Khi năm cảnh ấy xuất hiện tại ngũ môn, không phải chỉ cần cảnh và môn gặp nhau là chúng có thể xuất hiện.
1. Cảnh sắc chỉ có thể xuất hiện tại nhãn môn khi cũng có ánh sáng (āloka).
2. Cảnh thinh chỉ có thể xuất hiện tại nhĩ môn khi có khoảng trống (ākāsa) giữa nhĩ môn và cảnh thinh.
3. Cảnh khí chỉ có thể xuất hiện tại tỷ môn khi được yếu tố có khả năng chuyên chở là phong đại (vāyodhātu, gió) hỗ trợ.
4. Cảnh vị chỉ có thể xuất hiện tại thiệt môn khi được thủy đại (āpodhātu, nước, dịch vị) hỗ trợ.
5. Cảnh xúc chỉ có thể xuất hiện tại thân môn khi được địa đại (pathavīdhātu) hỗ trợ. Khi cảnh xúc tác động vào sắc trong sáng của thân, tức thân môn, nó không dừng lại ở sắc trong sáng của thân mà còn tác động vào các đại chủng làm chỗ nương cho sắc ấy. Trong các đại chủng đó, địa đại là yếu tố chủ chốt, làm nền cứng chắc. Vì vậy, địa đại là một sự hỗ trợ quan trọng cho cảnh xúc xuất hiện tại thân môn. (Chỉ nói đến địa đại thuộc cùng nhóm sắc với sắc trong sáng của thân.)

Mỗi tâm có ba tiểu sát-na: sinh khởi, tồn tại và hoại diệt (sinh–trụ–diệt). Tổng ba tiểu sát-na ấy được gọi là một sát-na tâm (cittakkhaṇa). Các sắc, đặc biệt là mười tám sắc thực như cảnh sắc, có tuổi thọ mười bảy sát-na tâm, tức năm mươi mốt tiểu sát-na. Thời sinh và thời diệt của danh và sắc không khác nhau về thời lượng; chúng bằng nhau. Chỉ trong thời trụ, các sắc kéo dài mười sáu sát-na tâm cộng với một tiểu sát-na. Nói cách khác, thời trụ của sắc bằng bốn mươi chín tiểu sát-na tâm.

Trong các danh pháp, tâm là pháp chủ đạo. Tâm chủ đạo ấy chỉ có bản chất nắm bắt cảnh. Ngay khi nắm bắt cảnh bằng cách làm cảnh hiện rõ, pháp có thực tính gọi là tâm ấy liền diệt. Khi tâm diệt, các tâm sở đi theo cũng phải diệt. Vì vậy, danh pháp có tuổi thọ ngắn, biến đổi nhanh. Chúng biến đổi nhanh vì có bản chất diệt ngay sau khi kết quả cần thiết là nắm bắt cảnh đã hoàn thành. Trong các sắc pháp, các đại chủng là chủ đạo. Vì các đại chủng có bản chất chậm chạp…

…các sắc y sinh đi cùng, sinh khởi nương vào đại chủng, cũng có tuổi thọ dài như đại chủng.

Sau khi sinh, cảnh sắc đã đến thời trụ. Nếu các nhân tương ứng đều mạnh — sắc trong sáng của mắt mạnh, cảnh sắc rõ ràng, ánh sáng mạnh — thì sau khoảng một sát-na tâm, cảnh sắc ấy có thể đồng thời xuất hiện ở nhãn môn và ý môn.

Nếu một, hai hoặc cả ba nhân như sắc trong sáng, cảnh và ánh sáng đều yếu, thì tùy mức độ yếu ấy, cảnh sắc sau khi sinh có khi phải trải qua khoảng hai, ba, bốn sát-na tâm, v.v., đã ở thời trụ khá lâu rồi mới có thể xuất hiện ở nhãn môn và ý môn. (Hãy lưu ý: đây không phải lời khẳng định chính xác rằng chỉ sau khi qua hai, ba sát-na tâm, v.v., cảnh sắc đã đến thời trụ mới có thể xuất hiện ở nhãn môn và ý môn.)

1. Giả sử cảnh sắc, sau khi sinh và đang ở thời trụ, đồng thời xuất hiện ở nhãn môn và ý môn sau một sát-na tâm. Khi ấy, sau hai lần hữu phần dao động, tâm hướng ngũ môn cắt dòng hữu phần, làm nó chuyển hướng, hướng xét chính cảnh sắc ấy, sinh khởi rồi diệt.

2. Ngay sau tâm hướng ngũ môn ấy là tâm nhãn thức thấy chính cảnh sắc ấy;
3. Tâm tiếp thâu tiếp nhận chính cảnh sắc ấy. (Nghĩa là tâm như tiếp nhận và giữ lại, không buông bỏ, chính cảnh sắc mà hướng ngũ môn đã hướng xét và nhãn thức đã nắm bắt.)
4. Tâm suy đạc dò xét chính cảnh sắc ấy. (Giống như khi có khách mới đến, sau khi tiếp nhận vào nhà thì dò hỏi: “Là người tốt hay người xấu?”, tâm này như dò xét, cân nhắc chính cảnh sắc mà tâm tiếp thâu đã tiếp nhận: “Có tính chất đáng mong muốn, có vị tốt chăng? Hay có tính chất không đáng mong muốn, có vị không tốt chăng?”)
5. Tâm xác định phân biệt, ấn định và quyết định chính cảnh sắc ấy. (Nghĩa là sau khi tâm suy đạc dò xét, tâm này như phân biệt, ấn định và quyết định cảnh là có tính chất đáng mong muốn, dễ chịu, hay có tính chất không đáng mong muốn, không dễ chịu.)
Như vậy, những tâm này sinh khởi theo thứ tự rồi diệt.

6–12. Sau khi tâm xác định ấy diệt, trong hai mươi chín loại đổng lực dục giới, một loại đổng lực được các nhân hỗ trợ như tác ý đúng (yonisomanasikāra), tác ý sai (ayonisomanasikāra) nâng đỡ, thông thường, phần lớn, chạy bảy lần.

13–14. Hai tâm quả na cảnh, thường tiếp nối sau đổng lực và tiếp tục lấy chính cảnh mà đổng lực đã lấy, cũng sinh khởi tùy trường hợp thích hợp. Sau đó lại rơi vào hữu phần.

Như vậy:
1. Atītabhavaṅga — hữu phần đã qua: một lần;
2. Bhavaṅgacalana — hữu phần dao động (hữu phần dao động và hữu phần dứt dòng): hai lần;
3. Tâm lộ: mười bốn lần.
Tổng cộng là mười bảy sát-na tâm.

Cảnh sắc sinh khởi đồng thời với thời sinh của hữu phần đã qua, đến na cảnh thứ hai thì tròn tuổi thọ mười bảy sát-na tâm, nên diệt đồng thời với thời diệt của na cảnh thứ hai. Như vậy, cảnh sắc có tuổi thọ mười bảy sát-na tâm, bao gồm các tâm lộ cho đến na cảnh thứ hai, gọi là cảnh rất lớn (atimahantārammaṇa). Dòng tâm lộ ấy cũng gọi là lộ cảnh rất lớn (atimahantārammaṇavīthi).

Theo lời giải thích này, nên ghi nhớ lộ tâm ấy bằng các ký hiệu tắt như sau.

Lộ cảnh rất lớn

1. တီ = atītabhavaṅga = hữu phần đã qua;
2. န = bhavaṅgacalana = hữu phần dao động;
3. ဒ = bhavaṅgupaccheda = hữu phần dứt dòng;
4. ပ = pañcadvārāvajjana = hướng ngũ môn;
5. စ = cakkhuviññāṇa = nhãn thức;
6. သံ = sampaṭicchana = tiếp thâu;
7. ဏ = santīraṇa = suy đạc;
8. ဝု = voṭṭhabbana = xác định;
9–15. ဇ = javana = bảy đổng lực;
16–17. တ = tadārammaṇa = hai na cảnh;
ဘ = bhavaṅga = hữu phần.

Đổng lực là gì?

Vì sinh khởi mạnh mẽ nên gọi là đổng lực. Do đó, dù số lần ít hay nhiều, tâm sinh khởi với sức mạnh, mãnh liệt, được gọi là tâm đổng lực. Đổng lực Đạo và đổng lực thắng trí chỉ sinh khởi một lần, nhưng lần ấy có sức mạnh xứng đáng với một lần sinh khởi. Các tâm hữu phần tuy sinh khởi nối tiếp rất nhiều lần, lại không có sức mạnh ấy. Phận sự của những tâm đổng lực là hưởng vị của cảnh một cách trọn vẹn.

Parittajavanavīthiyaṃ kāmāvacarajavanāni sattakkhattuṃ chakkhattumeva vā javanti.

Trong lộ đổng lực giới hạn, các đổng lực dục giới chạy bảy lần hoặc chỉ sáu lần.

Voṭṭhabbanānantaraṃ pana sace mahantaṃ hoti rūpādiārammaṇaṃ. Pe. Cha satta vā javanāni javanti. Eso tāva pañcadvāre nayo.

Sau tâm xác định, nếu cảnh như cảnh sắc là lớn… [tỉnh lược]… thì sáu hoặc bảy đổng lực chạy. Trước hết, đó là phương pháp ở ngũ môn.

Cha satta vāti vā-saddena “pañca vā”ti idampi vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Suttamucchitādikāle hi pañcapi javanāni javantīti.

Trong lời “sáu hoặc bảy”, cần hiểu rằng chữ “hoặc” cũng đã bao hàm “hoặc năm”. Bởi vào những lúc ngủ, ngất, v.v., có cả trường hợp năm đổng lực chạy.

Maraṇakālādīsu pana pañcavārameva.

Còn vào lúc lâm chung và những lúc tương tự, chỉ năm lần.

Theo những lời giải thích trên trong các chú giải và phụ chú giải, thông thường, chỉ một loại tâm đổng lực dục giới lặp lại bảy lần. Cũng có trường hợp chạy sáu lần. Đó là lúc bình thường. Vào lúc gần chết, đang ngủ, ngất, chìm dưới nước, v.v., cũng có trường hợp chạy năm lần.

Na cảnh là gì?

Tadetaṃ javanāvasāne bhavaṅgassa ārammaṇe pavattanārahaṃ samānaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattattā tadārammaṇanti vuccati. Evaṃ ekādasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tadārammaṇavasena pavatti veditabbā.

Tâm ấy, sau khi đổng lực chấm dứt, tuy đáng lẽ sinh khởi với cảnh của hữu phần, nhưng vì sinh khởi lấy cảnh của đổng lực ấy làm cảnh, nên được gọi là na cảnh. Cần hiểu như vậy về sự diễn tiến của mười một thức quả theo phận sự na cảnh.

Vì đổng lực đã hưởng vị của cảnh một cách mạnh mẽ hơn, nên sau khi đổng lực chấm dứt, thức quả tuy đáng lẽ sinh khởi với phận sự hữu phần, lấy một trong ba loại cảnh — nghiệp, nghiệp tướng hoặc thú tướng — mà đổng lực cận tử ở đời trước đã lấy, làm cảnh của hữu phần tùy trường hợp thích hợp, nhưng lại phải theo sau đổng lực mạnh ấy khoảng hai lần với phận sự na cảnh. Cũng như dòng nước đang liên tục chảy xuôi lại đi theo một đoạn ngắn phía sau chiếc thuyền hay con tàu đang mạnh mẽ ngược dòng tiến lên, thức quả ấy đi theo đổng lực. Vì vậy, nó không lấy một trong ba cảnh nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng vốn là cảnh thường lệ của hữu phần, mà theo sau đổng lực, lấy cảnh của đổng lực, nên được gọi là na cảnh. Na cảnh ấy có thể sinh khởi hai lần hoặc một lần.

Na cảnh ấy chỉ có thể sinh khởi sau đổng lực khi đủ cả ba nhân sau:
1. Đổng lực đi trước nó là đổng lực dục giới;
2. Chúng sinh nơi na cảnh sinh khởi là chúng sinh dục giới;
3. Cảnh là cảnh dục giới: cảnh rất lớn ở ngũ môn, cảnh rõ ở ý môn. (Hai mươi tám sắc cùng với các tâm và tâm sở dục giới được gọi là cảnh dục giới.)
Hãy ghi nhớ rằng chỉ khi đầy đủ ba nhân ấy, na cảnh mới có thể sinh khởi sau đổng lực.

Hai lần — một lần

Dvikkhattuṃ sakiṃ vāti vacanasiliṭṭhavasena vuttaṃ “aṭṭha vā dasa vā”tiādīsu viya. Dvikkhattuṃyeva pana vaṇṇenti.

Lời “hai lần hoặc một lần” được nói để câu văn thuận đẹp, giống như những cách nói “tám hoặc mười”, v.v. Nhưng các vị giải thích rằng chỉ hai lần.

Lời chú giải (Visuddhimagga, tập 2, trang 90) rằng na cảnh sinh khởi hai lần hoặc một lần chỉ là cách vị chú giải sư diễn đạt để câu văn thuận đẹp (vacanasiliṭṭha). Các bậc thầy giải thích rằng na cảnh thông thường chỉ sinh khởi hai lần.

Idaṃ dve nāmāni labhati paṭisandhicittasadisattā mūlabhavaṅganti ca, yaṃ javanena gahitaṃ ārammaṇaṃ, tassa gahitattā tadārammaṇanti ca.

Tâm này có hai tên: vì giống tâm tái tục nên gọi là hữu phần gốc; vì nắm bắt cảnh mà đổng lực đã nắm bắt nên gọi là na cảnh.

Tâm này có tên là hữu phần gốc vì là tâm quả giống tâm tái tục; cũng có tên là na cảnh vì lấy cảnh mà đổng lực đã lấy.

[Hãy ghi nhớ rằng lời giải thích này của chú giải Aṭṭhasālinī chỉ nói đến na cảnh giống tâm tái tục. Nếu tái tục là tái tục tam nhân thọ hỷ thì na cảnh cũng phải là na cảnh tam nhân thọ hỷ; nếu tái tục là tái tục tam nhân thọ xả thì na cảnh cũng phải là na cảnh tam nhân thọ xả: chỉ khi ấy mới có thể mang cả hai tên hữu phần gốc và na cảnh. Nếu na cảnh không giống tâm tái tục, nó không thể mang tên hữu phần gốc. Hãy hiểu theo cách ấy.]

Tác ý đúng (yonisomanasikāra)

Trong lộ cảnh rất lớn ấy, sau khi tâm xác định diệt, nếu đổng lực chạy, thì vì cảnh sắc là cảnh dục giới, chỉ các đổng lực dục giới mới có thể chạy. Các đổng lực đáo đại và siêu thế không thể lấy pháp dục giới làm cảnh. Khi đổng lực dục giới chạy, không phải nhiều loại đổng lực khác nhau chạy trong một lộ; trong hai mươi chín loại đổng lực dục giới, chỉ một loại có đủ nhân thích hợp mới có thể chạy.

Ye keci bhikkhave dhammā kusalā kusalabhāgiyā kusalapakkhikā, sabbe te yonisomanasikāramūlakā yonisomanasikārasamosaraṇā. Yonisomanasikāro tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyati.

Này các Tỷ-kheo, tất cả các pháp thiện, thuộc phần thiện, thuộc phía thiện, đều có tác ý đúng làm gốc, có tác ý đúng làm chỗ quy tụ. Tác ý đúng được tuyên bố là đứng đầu các pháp ấy.

Này các Tỷ-kheo, tất cả các pháp thiện có phần thiện, thuộc nhóm thiện, đều có tác ý đúng làm nhân gốc; đều có tác ý đúng làm chỗ quy tụ. Tác ý đúng được nói là cao hơn các pháp thiện ấy.

Phù hợp với những lời kinh Pāli trên, trong các dòng tâm lộ ấy, nếu có tác ý đúng thì đổng lực thiện chạy; nếu không có tác ý đúng thì đổng lực bất thiện chạy.

Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro anicce aniccanti vā dukkhe dukkhanti vā anattani anattāti vā asubhe asubhanti vā manasikāro.

Tác ý đúng là tác ý có phương pháp, tác ý đúng đường: tác ý vô thường là vô thường, khổ là khổ, vô ngã là vô ngã, hoặc bất tịnh là bất tịnh.

Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti kusalādīsu taṃtaṃsabhāvarasalakkhaṇādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya “yoniso manasikāro”ti vutto, tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikāva, tassa abhiṇhapavattanaṃ bahulīkāro.

Ở đây, “làm cho tác ý đúng sung mãn” là sự sinh khởi của tâm tương ưng trí, do hiểu đúng thực tính, phận sự, đặc tính, v.v. tương ứng của các pháp thiện và các pháp khác. Vì là tác ý không đảo ngược nên nó được gọi là tác ý đúng. Tâm hướng môn, do hướng đến điều ấy, cũng thuộc cùng cách này. Sự diễn tiến thường xuyên của nó là làm cho sung mãn.

1. Đặc tính thực tính riêng đúng như thật cùng phận sự, biểu hiện và nhân gần của các danh–sắc thuộc năm uẩn, như các pháp thiện và bất thiện;
2. Cách các danh–sắc thuộc năm uẩn ấy hiện hữu, sinh khởi do những nhân tương ứng như vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp;
3. Đặc tính thực tính riêng đúng như thật cùng phận sự, biểu hiện và nhân gần của từng chi phần duyên khởi ấy.
Sự sinh khởi của tâm đại thiện tương ưng trí nơi phàm nhân và các bậc hữu học, hay tâm đại duy tác tương ưng trí nơi các bậc A-la-hán vô học, sinh khởi do thấu suốt và thấy biết đúng như thật những điều ấy, được gọi là tác ý đúng.

4. Tác ý là vô thường đối với năm thủ uẩn thuộc Khổ đế, vốn vô thường, và các pháp thuộc Tập đế, tức bản chất duyên khởi, mối liên hệ nhân–quả;
5. Tác ý là khổ đối với những pháp Khổ đế và Tập đế ấy, vốn là khổ;
6. Tác ý là vô ngã đối với những pháp Khổ đế và Tập đế ấy, vốn vô ngã;
7. Tác ý là bất tịnh đối với những pháp Khổ đế và Tập đế ấy, vốn bất tịnh.
Sự sinh khởi của tâm đại thiện hoặc đại duy tác tương ưng trí do tác ý và do thấu suốt thấy biết đúng như thật như vậy cũng được gọi là tác ý đúng.

Tác ý sai (ayonisomanasikāra)

Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro uppathamanasikāro, anicce “nicca”nti vā dukkhe “sukha”nti vā anattani “attā”ti vā asubhe “subha”nti vā manasikāro.

Tác ý sai là tác ý không có phương pháp, tác ý sai đường: tác ý vô thường là thường, khổ là lạc, vô ngã là ngã, hoặc bất tịnh là tịnh.

Tác ý sai là sự tác ý không theo đường lối đúng. Nghĩa là tác ý các pháp Khổ đế và Tập đế vốn vô thường là thường; các pháp Khổ đế và Tập đế vốn khổ là lạc; các pháp Khổ đế và Tập đế vốn vô ngã là ngã; các pháp Khổ đế và Tập đế vốn bất tịnh là tịnh.

Tâm hướng môn

Tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikāva.

Tâm hướng môn, do hướng đến điều ấy, cũng thuộc cùng cách này.

Tâm hướng môn có bản chất tác ý chính cảnh mà sự sinh khởi của tâm đổng lực đại thiện hoặc đại duy tác tương ưng trí — được trực tiếp gọi là tác ý đúng — đã lấy, theo đúng cách đổng lực tác ý. Vì giống đổng lực nên tâm hướng môn cũng được gọi là tác ý đúng. Nếu đổng lực tác ý các pháp Khổ đế và Tập đế vốn vô thường là vô thường, thì tâm hướng môn cũng tác ý là vô thường giống đổng lực. Hãy hiểu những trường hợp khác theo cách ấy. Đây là cách nói theo sự cùng loại (taggatika).

Ở đây, tác ý đúng là nhân cho đổng lực thiện sinh khởi chính là nói đến tâm hướng môn ấy.

Ba loại tác ý

Có ba loại tác ý: vīthipaṭipādakamanasikāra, javanapaṭipādakamanasikāra và ārammaṇapaṭipādakamanasikāra. Trong đó:

1. Tác ý làm phát sinh dòng tâm lộ gọi là vīthipaṭipādakamanasikāra — tác ý dẫn khởi lộ tâm. Pháp thực sự được nói đến là hướng ngũ môn. Hướng ngũ môn làm sinh khởi sau nó dòng tâm lộ gồm nhãn thức, tiếp thâu, v.v.

2. Tác ý làm phát sinh dòng tâm đổng lực gọi là javanapaṭipādakamanasikāra — tác ý dẫn khởi đổng lực. Pháp thực sự được nói đến là hướng ý môn. Hướng ý môn làm sinh khởi sau nó dòng tâm đổng lực. Trong lộ ngũ môn, hướng ý môn ấy thực hiện phận sự xác định, tức quyết định cảnh là đáng mong muốn, không đáng mong muốn, v.v. Còn trong lộ ý môn, hướng ý môn hướng xét và quyết định cảnh là đáng mong muốn, không đáng mong muốn, v.v.; cũng hướng xét và quyết định là sắc pháp, danh pháp, nhân, quả, pháp vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh, v.v.; cũng hướng xét và quyết định là thường, lạc, ngã, tịnh, v.v. Sự hướng xét và quyết định của xác định và hướng ý môn ấy cũng mang tên tác ý đúng hoặc tác ý sai. Tác ý đúng ấy là một nhân cho đổng lực thiện sinh khởi. Tác ý sai ấy cũng là một nhân cho đổng lực bất thiện sinh khởi.

3. Tâm sở tác ý làm cho cảnh hiện ra nơi tâm gọi là ārammaṇapaṭipādakamanasikāra — tác ý dẫn khởi cảnh.

Sức mạnh của các bánh xe thuận lợi

Những nhân nối tiếp nhau khiến tác ý đúng ấy sinh khởi hay không sinh khởi là sự có mặt hay vắng mặt của các bánh xe thuận lợi (sampatticakka):
1. Attasammāpaṇidhi — tự hướng mình đúng đắn;
2. Saddhammassavana — nghe Chánh pháp;
3. Sappurisūpanissaya — nương tựa bậc thiện nhân;
4. Paṭirūpadesavāsa — sống ở nơi thích hợp;
5. Pubbe ca katapuññatā — đã làm phước trong quá khứ.

Tất cả các pháp ba-la-mật, tức những hạt giống tốt của hạnh (caraṇa) và minh (vijjā), đã được vun bồi trong các đời trước để đạt Đạo, Quả, Niết-bàn, gọi là các thiện nghiệp tích lũy làm nền (adhikāra).

Các hạnh bố thí, trì giới và tu định đã được vun bồi với chí nguyện mong đạt Đạo, Quả, Niết-bàn là những hạt giống tốt của hạnh. Những hạt giống tốt của hạnh ấy đưa đến gặp gỡ các bậc Thánh thiện nhân, đứng đầu là Đức Phật, những vị có thể thuyết giảng, chỉ dạy, giáo giới về Bốn Thánh đế, được gọi là pháp của bậc thiện nhân đưa đến Niết-bàn.

Trí phân định danh–sắc (nāmarūpaparicchedañāṇa), tức trước đây đã từng phân tích nghiền nhỏ các sắc pháp và danh pháp để cái thấy bằng trí đạt đến chân đế;
Trí phân định nhân duyên (paccayapariggahañāṇa), tức trước đây đã từng phân định, dùng trí phân tích các nhân và quả trong ba thời quá khứ, vị lai, hiện tại;
Trí minh sát (vipassanāñāṇa), tức trước đây đã từng đặt ba tướng vô thường, khổ, vô ngã lên các hành pháp sắc, danh, nhân và quả ấy để phân tích;
Nói chung, những trí ấy là các hạt giống tốt của minh. [Nói “nói chung” vì trong mười lăm pháp thuộc hạnh, tuệ minh sát cũng có mặt trong bảy pháp của bậc thiện nhân. Lại nữa, trí minh sát cũng nằm trong tám minh. Vì trí minh sát là pháp thuộc cả hạnh lẫn minh nên nói “nói chung”.]

Bánh xe thuận lợi “đã làm phước trong quá khứ” (pubbe ca katapuññatā): việc đã từng làm những thiện nghiệp đặc biệt, những ba-la-mật đặc biệt gọi là hạt giống tốt của hạnh và minh trong các đời trước, được gọi là bánh xe thuận lợi đã làm phước trong quá khứ. Người có đầy đủ bánh xe thuận lợi ấy được sinh đến nơi thích hợp, tốt lành, nơi các bậc thiện nhân cao quý cư ngụ, gọi là paṭirūpadesa. Những thiện nghiệp tích lũy làm nền ấy đưa người này đến nơi có Đức Phật và các bậc thiện nhân cao quý cư ngụ, nên người này có đầy đủ bánh xe thuận lợi sống ở nơi thích hợp (paṭirūpadesavāsa).

Lại nữa, người có bánh xe thuận lợi sống ở nơi thích hợp ấy có được bánh xe thuận lợi nương tựa bậc thiện nhân (sappurisūpanissaya): được nương tựa, thân cận những thiện nhân như mẹ hiền, cha lành, thân quyến tốt, họ hàng tốt, thầy tốt, người hướng dẫn tốt. Người có đầy đủ bánh xe thuận lợi nương tựa bậc thiện nhân có được bánh xe nghe Chánh pháp (saddhammassavana): được nghe pháp của bậc thiện nhân liên hệ đến Bốn Thánh đế. Người có bánh xe thuận lợi nghe Chánh pháp hiện hữu có thể có đầy đủ bánh xe thuận lợi tự hướng mình đúng đắn (attasammāpaṇidhi): có thể phòng hộ, gìn giữ bản thân và tâm mình.

Trong dòng tương tục của người có đầy đủ bánh xe tự hướng mình đúng đắn này một cách thích đáng, tác ý đúng thường sinh khởi đối với mọi cảnh gặp phải. Vị thiện nhân ấy chế ngự bản thân và tâm mình:
1. Bằng giới ở nơi cần chế ngự bằng giới;
2. Bằng định ở nơi cần chế ngự bằng định;
3. Bằng tuệ ở nơi cần chế ngự bằng tuệ.
Vì vậy, tác ý đúng thường sinh khởi.

Còn trong dòng tương tục của người thiếu hụt, suy hỏng những bánh xe thuận lợi nối tiếp nhau ấy, tác ý sai sẽ thường sinh khởi, khiến các đổng lực bất thiện có cơ hội chạy. Theo mạch trình bày này, hãy nhớ rằng đối với sự chạy của đổng lực thiện trong đời này, tác ý đúng là nhân gần, còn bánh xe tự hướng mình đúng đắn và các bánh xe khác là nhân xa. Sau khi các đổng lực chạy tùy trường hợp thích hợp như vậy, hai na cảnh sinh khởi, rồi lại rơi vào hữu phần. Đây là lộ cảnh rất lớn.

Cách tâm sinh khởi

Những tâm đã trình bày không tụ tập, tồn tại sẵn trong thân để khi thuận tiện thì sinh khởi từ nơi thích hợp; cũng không có ai có thể gom và cất giữ chúng ở một nơi nào bên ngoài. Chỉ khi các nhân tương ứng như vật, cảnh, tác ý gặp nhau, chúng mới đột nhiên sinh khởi. Ví dụ, có một loại đá gọi là sūriyakanta, khi sức nóng của mặt trời chiếu vào thì có thể làm lửa bùng lên. Lửa chưa có sẵn trong ánh nắng, cũng chưa có sẵn trong viên đá sūriyakanta. Nhưng khi ánh nắng và viên đá ấy gặp nhau thì lửa bùng lên theo bản chất của các yếu tố. Viên đá tương tự với vật làm chỗ nương; ánh nắng tương tự với cảnh; cách lửa xuất hiện tương tự với cách tâm sinh khởi.

Cũng hiểu tương tự về việc cảnh thinh, cảnh khí, cảnh vị và cảnh xúc được gọi là cảnh rất lớn. Bộ Abhidhammatthasaṅgaha đặt tên cho trường hợp này là tadārammaṇavāra — trường hợp kết thúc bằng na cảnh.

Lộ cảnh lớn

Cảnh sắc, sau khi sinh, chưa thể xuất hiện ở nhãn môn và ý môn, và khoảng hai hoặc ba sát-na tâm đã trôi qua. Nếu chỉ sau khoảng hai hoặc ba sát-na tâm ấy nó mới xuất hiện, thì cảnh sắc không thể tồn tại trong thời trụ cho đến khi na cảnh sinh khởi. Trước khi na cảnh sinh khởi, nó đã tròn tuổi thọ mười bảy sát-na tâm và phải diệt mất. Cảnh sắc chỉ xuất hiện ở nhãn môn và ý môn sau khoảng hai hoặc ba sát-na tâm như vậy gọi là cảnh lớn (mahantārammaṇa).

Lý do cảnh sắc gọi là cảnh lớn ấy không thể xuất hiện ở nhãn môn và ý môn ngay khi vừa sinh xong và đến thời trụ là như sau. Trong ba nhân cho cảnh sắc xuất hiện ở nhãn môn, hoặc cảnh sắc, hoặc sắc trong sáng của mắt, hoặc ánh sáng không mạnh bằng trường hợp cảnh rất lớn. Vì vậy, sau khi sinh, cảnh sắc gọi là cảnh lớn này chỉ có thể xuất hiện ở nhãn môn và ý môn sau khoảng hai hoặc ba sát-na tâm. Ở đây, tuy cùng là cảnh lớn, tùy sức mạnh của cảnh, sắc trong sáng và ánh sáng, nếu mạnh thì xuất hiện sau khoảng hai sát-na tâm; nếu không mạnh đến mức ấy thì chỉ xuất hiện sau khoảng ba sát-na tâm. Cũng hiểu tương tự về việc cảnh thinh và các cảnh khác được gọi là cảnh lớn.

Trong lộ cảnh lớn ấy, sau khi đổng lực chấm dứt thì rơi vào hữu phần; na cảnh không sinh khởi. Bộ Abhidhammatthasaṅgaha đặt tên trường hợp này là javanavāra — trường hợp kết thúc bằng đổng lực.

Idañcāpi ārammaṇadubbalatāya eva hoti. Ayaṃ tatiyo moghavāro.

Điều này cũng chỉ xảy ra do cảnh yếu. Đây là trường hợp trống không thứ ba.

Trường hợp cảnh được gọi là cảnh lớn này rơi vào hữu phần ngay sau đổng lực, trước khi na cảnh sinh khởi, cũng chỉ là do cảnh yếu. Đây là trường hợp trống không thứ ba (tatiyamoghavāra).

Như vậy, trong chú giải Abhidhamma Aṭṭhasālinī, lộ cảnh lớn này được đặt tên là trường hợp trống không thứ ba. Gọi là trống không vì vắng na cảnh. Còn bộ Abhidhammatthasaṅgaha gọi là javanavāra vì cảnh này kết thúc ở đổng lực.

Lộ cảnh nhỏ

Vì cảnh sắc có bản chất yếu (dubbala), nên sau khi sinh và đến thời trụ, nó chưa xuất hiện ngay ở nhãn môn và ý môn; chỉ sau bốn, năm, sáu, bảy sát-na tâm, v.v., nó mới có thể xuất hiện ở các môn ấy. Cảnh sắc như vậy không những không thể tồn tại trong thời trụ cho đến khi na cảnh sinh khởi, mà cũng không thể tồn tại cho đến khi đổng lực sinh khởi. Trước khi bảy đổng lực chạy, nó đã tròn tuổi thọ mười bảy sát-na tâm và diệt. Cảnh sắc xuất hiện, đi đến trước nhãn môn và ý môn, do tròn tuổi thọ nên không thể tồn tại đến khi đổng lực sinh khởi ấy gọi là cảnh nhỏ (parittārammaṇa). Lộ ấy là lộ cảnh nhỏ.

Tattha javanampi anuppajjitvā dvittikkhattuṃ voṭṭhabbanameva pavattati, tato paraṃ bhavaṅgapātova hoti.

Ở đó, ngay cả đổng lực cũng không sinh khởi, chỉ tâm xác định diễn tiến hai hoặc ba lần; sau đó chỉ rơi vào hữu phần.

Trong lộ cảnh nhỏ ấy, ngay cả đổng lực cũng không sinh khởi; chỉ có tâm xác định sinh khởi hai hoặc ba lần. Sau tâm xác định ấy chỉ rơi vào hữu phần.

Bộ Abhidhammatthasaṅgaha đặt tên trường hợp này là voṭṭhabbanavāra — trường hợp kết thúc bằng xác định. Tuy nhiên, chú giải Aṭṭhasālinī giải thích cùng với những điểm cần ghi nhớ như sau.

Trường hợp trống không thứ hai

Sace pana bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite voṭṭhabbanaṃ apāpetvāva antarā cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe vā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Voṭṭhabbanavasena pana ṭhatvā ekaṃ vā dve vā cittāni pavattanti. Tato āsevanaṃ labhitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā puna bhavaṅgaṃ otarati, idampi ārammaṇadubbalatāya eva hoti. Ayaṃ pana vāro “diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me”tiādīni vadana-kāle labbhati. Ayampi dutiyo moghavāro.

Nhưng nếu làm hữu phần chuyển hướng, thì khi ý giới duy tác đã làm hữu phần chuyển hướng, không thể có việc chưa đến xác định mà dừng lại giữa chừng ở nhãn thức, tiếp thâu hoặc suy đạc. Tuy nhiên, dừng ở phận sự xác định, một hoặc hai tâm diễn tiến. Sau đó, nhận được sự lặp lại, đứng ở vị trí của đổng lực, rồi lại đi vào hữu phần. Điều này cũng chỉ do cảnh yếu. Trường hợp này có khi nói những lời như “hình như tôi đã thấy”, “hình như tôi đã nghe”. Đây cũng là trường hợp trống không thứ hai.

Một trường hợp khác: cảnh sắc đã đến thời trụ xuất hiện ở nhãn môn và ý môn sau bốn, năm sát-na tâm, v.v. Khi ấy, giả sử ý giới duy tác gọi là hướng ngũ môn làm hữu phần chuyển hướng, làm dòng hữu phần dừng lại. Khi ý giới duy tác đã làm hữu phần chuyển hướng, tức dừng lại, không thể có việc chưa đến tâm xác định, tâm quyết định cảnh là đáng mong muốn, không đáng mong muốn, v.v., mà dòng tâm lộ lại dừng rồi lùi xuống hữu phần ở một trong ba chỗ nằm giữa ý giới duy tác gọi là hướng ngũ môn và xác định:
1. Nhãn thức;
2. Tiếp thâu;
3. Suy đạc.
Thực tế, dừng ở xác định theo phận sự xác định, một hoặc hai tâm xác định sinh khởi. Sau đó, nhờ nhận được tập hành duyên, hoặc sự huân tập giống tập hành duyên, tâm sinh khởi đứng ở vị trí của đổng lực, rồi lại đi vào hữu phần. Dòng tâm lộ này cũng…

…do cảnh yếu nên, như đã nói, cảnh không thể tồn tại trong thời trụ cho đến đổng lực và na cảnh; vì vậy chỉ diễn tiến đến xác định.

Trường hợp này có khi nói những lời như: “Hình như tôi đã thấy”, “Hình như tôi đã nghe”. Đây là trường hợp trống không thứ hai, vắng đổng lực.

Lời Mūlaṭīkā và Anuṭīkā

Theo lời “āsevanaṃ labhitvā” — “nhận được tập hành”, nếu hiểu rằng trong hai lần xác định, xác định sau được xác định trước hỗ trợ bằng tập hành duyên, và chính hai lần xác định ấy đứng ở vị trí của đổng lực, thì trong Pāli Paṭṭhāna không có lời dạy như vậy. Vị soạn Mūlaṭīkā đã xét và trình bày rằng cần suy xét rồi mới tiếp nhận lời này (Mūlaṭīkā, tập 1, trang 129–130). Còn vị soạn Anuṭīkā giải thích như sau.

Javanaṭṭhāne ṭhatvāti javanassa uppajjanaṭṭhāne dvikkhattuṃ pavattitvā, na javanabhāvenāti, “āsevanaṃ labhitvāti ca āsevanaṃ viya āsevana”nti vuccamāne na koci virodho.

Nếu giải thích “đứng ở vị trí của đổng lực” là diễn tiến hai lần ở nơi đổng lực sẽ sinh khởi, chứ không phải với tính chất đổng lực; và “nhận được tập hành” là tập hành giống như tập hành, thì không có mâu thuẫn nào.

“Đứng ở vị trí của đổng lực” có nghĩa là sinh khởi hai lần ở nơi đổng lực đáng lẽ sinh khởi, không có nghĩa là sinh khởi với tính chất đổng lực. “Nhận được tập hành duyên” có nghĩa là, do sinh khởi hai lần, nó giống như được sự hỗ trợ của tập hành duyên. Nếu hiểu như vậy, lời chú giải là lời không mâu thuẫn với Pāli. Đó là lời giải thích của vị ấy.

Hữu phần dứt dòng (bhavaṅgupaccheda)

Tato dvikkhattuṃ bhavaṅge calite bhavaṅgasotaṃ vocchinditvā tameva rūpārammaṇaṃ āvajjantaṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ uppajjitvā nirujjhati.

Sau đó, khi hữu phần đã dao động hai lần, tâm hướng ngũ môn cắt dòng hữu phần, hướng xét chính cảnh sắc ấy, sinh khởi rồi diệt.

Sau khi cảnh sắc xuất hiện ở nhãn môn và ý môn, khi hữu phần đã dao động hai lần, tâm hướng ngũ môn cắt đứt dòng tâm hữu phần, hướng xét chính cảnh sắc ấy, sinh khởi rồi diệt.

Theo quan điểm trên của Trưởng lão Anuruddha, vị soạn Abhidhammatthasaṅgaha, trong lộ cảnh rất lớn, sau hai lần hữu phần dao động (bhavaṅgacalana), tâm hướng ngũ môn sinh khởi. Vì được giải thích là “bhavaṅgasotaṃ vocchinditvā” — “cắt đứt dòng hữu phần”, nên chính hướng ngũ môn ấy mang tên bhavaṅgupaccheda. Hữu phần dứt dòng, tức tâm cắt đứt dòng hữu phần, chính là tâm hướng ngũ môn, không phải tâm hữu phần: đó là ý nghĩa được nói đến.

Lại nữa, trong chú giải Aṭṭhasālinī đã dẫn ở trên, cũng giải thích “kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite” — “khi ý giới duy tác, tức hướng ngũ môn, đã làm hữu phần chuyển hướng, đã làm nó dừng lại”. Vì vậy, tâm làm dòng hữu phần dừng lại là hướng ngũ môn…

…chính là ý giới duy tác mang tên ấy. Tuy nhiên, theo cách gọi — sự truyền thừa giáo pháp — mà các bậc thầy xưa nay vẫn giảng dạy, trong hai lần hữu phần dao động, sách này dùng các tên:
1. Hữu phần dao động thứ nhất: bhavaṅgacalana.
2. Hữu phần dao động thứ hai: bhavaṅgupaccheda.

Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ — trong cái được thấy, chỉ là cái được thấy

Lời đã trình bày ở trên: “Khi ý giới duy tác đã làm hữu phần chuyển hướng, tức làm nó dừng lại, thì không thể có trường hợp dòng tâm lộ dừng lại rồi chìm xuống, tức rơi vào hữu phần, tại nhãn thức, tiếp thâu hoặc suy đạc, ở giữa ý giới duy tác mang tên hướng ngũ môn và xác định, mà chưa đến tâm xác định, tâm quyết định cảnh là đáng ưa, không đáng ưa, v.v.” Đây cũng là lời mà những hành giả muốn thực hành theo Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ phải đặc biệt ghi nhớ.

Trong lộ nhãn môn ấy và các lộ ý môn tiếp tục lấy cảnh sắc làm đối tượng, pháp làm phận sự thấy (dassanakicca), thấy cảnh sắc, là nhãn thức.

Ekantena pana cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādheti.

Nhất định chỉ nhãn thức làm phận sự thấy.

Cần thận trọng để không hiểu sai lời “phải giữ tâm ở mức chỉ thấy là thấy” theo Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ. Nếu hiểu rằng lời ấy chỉ dạy phải thực hành sao cho tâm chỉ dừng ở sự thấy và không có tâm nào khác sinh thêm đối với cảnh sắc đó, thì vì pháp thấy là nhãn thức, cách hiểu ấy có nghĩa là phải thực hành sao cho sau nhãn thức không có các tâm lộ khác sinh khởi. Sau khi nhãn thức sinh khởi, không thể thực hành để ngăn các tâm lộ tiếp theo sinh khởi. Bởi lẽ, ít nhất, dòng tâm lộ không thể dừng lại sau nhãn thức mà chưa đến xác định. Hãy xét lời chú giải ở trên. Việc ngăn các tâm lộ sinh tiếp sau nhãn thức là điều ngay cả Đức Phật cũng không thể thực hiện, huống chi các đệ tử, vì không thể vượt qua quy luật của Vi diệu pháp.

Ý nghĩa của Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ là như sau:
1. Cảnh sắc được gọi là diṭṭha vì được thấy.
2. Nhãn thức cùng các nhóm danh pháp tâm và tâm sở sinh tại nhãn môn ấy, cũng như các nhóm danh pháp tâm và tâm sở thuộc ý môn tiếp tục lấy chính cảnh sắc ấy làm đối tượng, được gọi là diṭṭha vì thấy cảnh sắc ấy.

Sau khi phân định những pháp được thấy và những pháp thấy ấy cùng với sắc sở y, rồi tìm các pháp làm nhân…

…nếu quán sát, tu tập các pháp được thấy và thấy mang tên diṭṭha ấy cùng với các nhân, bằng cách đặt chúng dưới ba đặc tính, thì các trí minh sát có thể đoạn trừ từng phần tham, sân, si bám chấp nơi những pháp diṭṭha được thấy và thấy ấy. Các Thánh đạo sinh khởi vào cuối các trí minh sát sẽ đoạn tận tham, sân, si bằng sự đoạn trừ tận gốc. Như vậy, ý nghĩa là: hãy thực hành sao cho tham, sân, si không có cơ hội sinh khởi đối với những pháp diṭṭha cùng các nhân đã sinh trong lúc thấy. Cách quán chi tiết sẽ được trình bày ở sau.

Lộ cảnh rất nhỏ

Cảnh sắc sau khi sinh đã đến thời trụ nhưng không đủ sức tồn tại trong thời trụ cho đến khi na cảnh, đổng lực, hay ngay cả xác định sinh khởi; tuy đã xuất hiện ở nhãn môn và ý môn, nó diệt mất trước khi tâm hướng ngũ môn mang tên ý giới duy tác có thể làm dòng hữu phần chuyển hướng, làm dòng ấy dừng lại. Vì cảnh quá yếu nên chỉ hiện rõ khi gần diệt; tính từ lúc hiện rõ, tuổi thọ của nó chỉ còn rất ít sát-na tâm. Cảnh sắc như vậy gọi là cảnh rất nhỏ (atiparittārammaṇa). Trong lộ cảnh rất nhỏ này, hữu phần chỉ dao động; không có tâm lộ cùng các pháp tương ưng sinh khởi. Abhidhammatthasaṅgaha gọi trường hợp này là moghavāra. Chú giải Aṭṭhasālinī gọi là trường hợp trống không thứ nhất. Vì vắng các tâm lộ nên gọi trường hợp này là moghavāra.

Tại nhãn môn có bốn loại lộ, gọi là visayappavatti, cách các cảnh xuất hiện:
1. Lộ cảnh rất lớn, gọi là tadārammaṇavāra — trường hợp có na cảnh.
2. Lộ cảnh lớn, gọi là javanavāra — trường hợp có đổng lực.
3. Lộ cảnh nhỏ, gọi là voṭṭhabbanavāra — trường hợp có xác định.
4. Lộ cảnh rất nhỏ, gọi là moghavāra — trường hợp trống không.
Tương tự, hãy biết rằng tại nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn và thân môn cũng có bốn loại ở mỗi môn. Đó là cách các tâm lộ sinh khởi tại ngũ môn.

Tại ý môn có hai loại:
1. Cảnh rõ (vibhūtārammaṇa).
2. Cảnh không rõ (avibhūtārammaṇa).

Vibhūtanti supākaṭaṃ.

“Rõ” là hết sức hiển lộ.

Theo lời giải thích ấy của Mahāṭīkā, cảnh xuất hiện rõ ràng trong tâm, tức tại ý môn, gọi là cảnh rõ; cảnh không xuất hiện rõ ràng, mờ nhạt, gọi là cảnh không rõ.

Trong lộ có cảnh rõ:
1. Hướng ý môn: một lần;

2. Đổng lực: bảy lần;
3. Na cảnh: hai lần.
Như vậy có ba loại tâm lộ, với tổng số mười sát-na tâm lộ. Nếu là cảnh không rõ, không rơi vào hữu phần sau na cảnh, thì chỉ rơi vào hữu phần ngay khi đổng lực kết thúc; na cảnh không có cơ hội sinh khởi. Thông thường diễn tiến như sau:
1. Hướng ý môn: một lần;
2. Đổng lực: bảy lần.

Đó là sáu loại cảnh xuất hiện, trong đó đổng lực dục giới diễn tiến, gọi là parittajavanavāra — trường hợp đổng lực hữu hạn.

Trong trường hợp đổng lực an chỉ (appanājavanavāra), không còn phân biệt cảnh rõ và cảnh không rõ; na cảnh cũng không có cơ hội sinh khởi.

Đến đây là các pháp thuộc sáu nhóm, mỗi nhóm sáu, mà những hành giả muốn bắt đầu nỗ lực thực hành pháp tu phân định danh cần biết trước.

Khảo sát các danh pháp là cảnh của trí minh sát

Danh pháp cần quán minh sát

Trong phần pháp tu phân định danh này, các danh pháp mà hành giả phải phân định và quán sát là tâm và tâm sở hiệp thế. Ở phần trước đã giải thích rằng, trong đó, người có thiền chứng phải phân định và quán sát cả các pháp thiền; người chưa có thiền chứng không cần đưa các pháp thiền vào để phân định và quán sát.

Các danh pháp ấy có quy luật sinh khởi thông thường: hoặc với tư cách tâm ngoài lộ, tức tái tục, hữu phần, tử; hoặc theo dòng tâm gọi là lộ, đúng theo quy luật tâm (cittaniyāma). Đó là con đường quy luật đã có từ xưa, cố định, không thể sửa đổi. Hành giả muốn nỗ lực thực hành pháp tu phân định danh phải dùng trí nhìn thấy, phân định và quán sát những danh pháp sinh khởi theo con đường quy luật ấy.

Chú giải Thanh tịnh đạo giải thích như sau: các đệ tử cũng phải phân định, quán sát các nhóm danh pháp tâm và tâm sở sinh khởi theo con đường quy luật gọi là lộ ấy; và cũng phải phân định, quán sát những dòng tâm lộ có các đổng lực bất thiện.

Lời chú giải Thanh tịnh đạo — arūpanibbattipassanākāra: cách thấy sự sinh khởi của danh

Yathā ca rūpaṃ sammasantena rūpassa, evaṃ arūpaṃ sammasantenapi arūpassa nibbatti passitabbā. Sā ca kho ekāsīti lokiyacittuppādavaseneva.

Cũng như người thẩm sát sắc phải thấy sự sinh khởi của sắc, người thẩm sát danh cũng phải thấy sự sinh khởi của danh. Và phải thấy sự sinh khởi ấy chỉ theo tám mươi mốt loại tâm hiệp thế cùng các pháp tương ưng.

Seyyathidaṃ — idañhi arūpaṃ nāma purimabhave āyūhitakammavasena paṭisandhiyaṃ tāva ekūnavīsaticittuppādappabhedaṃ nibbattati. Nibbattanākāro panassa paṭiccasamuppādaniddese vuttanayeneva veditabbo. Tadeva paṭisandhicittassa anantaracittato paṭṭhāya bhavaṅgavasena, āyupariyosāne cutivasena. Yaṃ tattha kāmāvacaraṃ, taṃ chasu dvāresu balavārammaṇe tadārammaṇavasena.

Cụ thể, danh này trước hết sinh khởi tại tái tục, phân thành mười chín loại tâm cùng các pháp tương ưng, do nghiệp đã tích lũy trong đời trước. Cách sinh khởi của nó cần được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần giải thích duyên khởi. Chính danh ấy, kể từ tâm kế tiếp tâm tái tục, sinh khởi với tư cách hữu phần; vào cuối thọ mạng, với tư cách tử. Trong số ấy, danh thuộc dục giới còn sinh khởi với tư cách na cảnh đối với cảnh mạnh tại sáu môn.

Pavatte pana asambhinnattā cakkhussa āpāthagatattā rūpānaṃ ālokasannissitaṃ manasikārahetukaṃ cakkhuviññāṇaṃ nibbattati saddhiṃ sampayuttadhammehi. Cakkhupasādassa hi ṭhitikkhaṇe ṭhitippattameva rūpaṃ cakkhuṃ ghaṭṭeti. Tasmiṃ ghaṭṭite dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ uppajjitvā nirujjhati. Tato tasmiṃ yeva ārammaṇe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjati. Tadanantaraṃ tadeva rūpaṃ passamānaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākaṃ vā cakkhuviññāṇaṃ. Tato tadeva rūpaṃ sampaṭicchamānā vipākamanodhātu. Tato tadeva rūpaṃ santīrayamānā vipākāhetukamanoviññāṇadhātu. Tato tadeva rūpaṃ vavatthāpayamānā kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā. Tato paraṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyacittesu ekaṃ vā upekkhāsahagatāhetukaṃ cittaṃ pañca satta vā javanāni. Tato kāmāvacarasattānaṃ ekādasasu tadārammaṇacittesu javanānurūpaṃ yaṃkiñci tadārammaṇanti. Esa nayo sesadvāresupi. Manodvāre pana mahaggatacittānipi uppajjantīti. Evaṃ chasu dvāresu arūpassa nibbatti passitabbā.

Trong thời bình nhật, vì mắt chưa hư hoại và các sắc đã đến phạm vi của mắt, nhãn thức nương ánh sáng, lấy tác ý làm nhân, sinh khởi cùng các pháp tương ưng. Khi nhãn tịnh sắc đang ở sát-na trụ, chính cảnh sắc đã đến thời trụ tác động vào mắt. Khi cảnh sắc tác động, hữu phần sinh rồi diệt hai lần. Sau đó, ý giới duy tác sinh khởi, làm phận sự hướng xét chính cảnh ấy. Kế tiếp là nhãn thức quả thiện hoặc quả bất thiện thấy chính cảnh sắc ấy. Sau đó là ý giới quả tiếp nhận chính cảnh sắc ấy; rồi ý thức giới quả vô nhân suy xét chính cảnh sắc ấy; rồi ý thức giới duy tác vô nhân câu hành xả xác định chính cảnh sắc ấy. Kế đó, một trong các tâm thiện, bất thiện, duy tác dục giới, hoặc tâm vô nhân câu hành xả, diễn tiến năm hay bảy đổng lực. Sau đó, đối với chúng sinh dục giới, một tâm trong mười một tâm na cảnh thích hợp với đổng lực sinh khởi làm na cảnh. Các môn còn lại cũng theo phương pháp này. Riêng tại ý môn, các tâm đáo đại cũng sinh khởi. Phải thấy sự sinh khởi của danh tại sáu môn như vậy.

Ý nghĩa của lời chú giải này là như sau. Cũng như hành giả thẩm sát, quán sát sắc phải quán thực tính sinh khởi gọi là nibbatti-lakkhaṇa của sắc, hành giả thẩm sát, quán sát danh cũng phải quán thực tính sinh khởi gọi là nibbatti-lakkhaṇa của danh. Khi quán thực tính sinh khởi của danh ấy, chỉ quán theo tám mươi mốt loại tâm hiệp thế cùng các pháp tương ưng.

Minh sát quán theo các tâm hiệp thế cùng tâm sở, tức các cittuppāda hiệp thế ấy, là gì?

Do sức mạnh của nghiệp đã tích lũy, nỗ lực tạo tác trong các đời trước, vào thời tái tục, một loại trong mười chín loại tâm tái tục cùng các pháp tương ưng sinh khởi thích hợp với đời sống ấy, đảm nhiệm phận sự tái tục. Cách các danh pháp tái tục ấy sinh khởi sẽ được trình bày rõ trong phần duyên khởi.

Trong mười chín loại tâm tái tục ấy, đối với một chúng sinh trong một đời, chỉ một loại tâm làm phận sự tái tục.

Phận sự tái tục — Paṭisandhānaṃ — paṭisandhi: sự nối tiếp, làm cho nối tiếp, gọi là tái tục. Sự sinh khởi đầu tiên của tâm trong đời mới khi đời cũ chấm dứt giống như nối đời cũ với đời mới. Nói cách khác, khi dòng liên tục của sắc, của danh, của danh–sắc trong đời cũ đang diễn tiến theo chuỗi sinh diệt dừng lại, sự sinh khởi đầu tiên của sắc, của danh, của danh–sắc trong đời mới xuất hiện. Tâm mang tên tái tục, sinh đầu tiên trong đời mới ấy, giống như nối dòng uẩn của đời cũ và dòng uẩn của đời mới thành một chuỗi liên tục. Do phận sự nối tiếp như vậy, dòng uẩn được gọi là chúng sinh…

…không chấm dứt, cứ nhận lấy những đời sống mới và xoay vần mãi. Cách nối đời cũ với đời mới, tức uẩn đời cũ với uẩn đời mới như vậy, gọi là phận sự tái tục.

Hữu phần — tử: Chính loại tâm đồng loại với tâm làm phận sự tái tục ấy, kể từ tâm sinh ngay sau tâm tái tục, sinh khởi với tư cách hữu phần; đến cuối thọ mạng, sinh khởi với tư cách tử.

Phận sự hữu phần — Bhavassa aṅgaṃ bhavaṅgaṃ: tâm làm nền tảng cho sinh hữu (upapattibhava) liên tục diễn tiến không gián đoạn gọi là hữu phần. Tâm sinh đầu tiên trong một đời gọi là tái tục, tâm sinh cuối cùng gọi là tử. Khoảng giữa tái tục và tử ấy gọi là sinh hữu, tức sinh hữu được nói trong giáo pháp duyên khởi. Theo lời “Kammato upapajjatīti upapatti” — “sinh từ nghiệp nên gọi là upapatti”, sinh hữu là các danh uẩn quả hiệp thế và các sắc do nghiệp sinh, gọi là kaṭattārūpa.

Theo nghiệp, ngay sau khi đời cũ trong quá khứ chấm dứt, tâm tái tục nối tiếp cho đời mới. Nếu các tâm quả tương tự không tiếp tục sinh khởi, dòng tâm có thể đứt ngay sau tâm tái tục và đời sống ấy kết thúc. Vì vậy, để không kết thúc như thế, do sức mạnh của nghiệp đang cho quả, dòng tâm quả tương tự tâm tái tục tiếp tục sinh khởi ngay sau tâm tái tục. Sau đó, trong thời bình nhật, do những cảnh mới xuất hiện tại các môn tương ứng, các dòng tâm lộ sinh khởi, lấy những cảnh ấy làm đối tượng. Nếu khi dòng tâm lộ ấy diệt đi mà tâm quả mang tên hữu phần không sinh khởi, thì dòng tâm đứt đoạn, các sắc do tâm sinh và sắc do nghiệp sinh cũng có thể chấm dứt. Để không xảy ra như vậy, tâm quả nối tiếp dòng uẩn không gián đoạn suốt một đời chừng nào sức nghiệp còn tồn tại được gọi là hữu phần, vì làm nền tảng để sinh hữu liên tục diễn tiến không gián đoạn. Đó là tâm cùng loại với tâm tái tục, sinh khởi do sức mạnh của nghiệp.

Trong mười chín loại tâm làm các phận sự tái tục, hữu phần và tử ấy, mười tâm tái tục dục giới — tám tâm đại quả và hai tâm suy đạc câu hành xả — cũng sinh khởi với tư cách na cảnh đối với cảnh mạnh tại sáu môn.

Lại nữa, trong thời bình nhật, trong dòng tương tục của chúng sinh có nhãn tịnh sắc chưa hư hoại, vì nhãn tịnh sắc chưa hư hoại và vì các cảnh sắc xuất hiện, tức đến trước nhãn tịnh sắc, nhãn thức sinh khởi cùng các tâm sở tương ưng. Nhãn thức ấy nương ánh sáng (āloka), lấy tác ý dẫn khởi lộ tâm (vīthipaṭipādaka manasikāra), tức hướng ngũ môn hướng xét cảnh sắc là nhân nền tảng của các tâm lộ nhãn môn, làm nhân.

Nói rõ hơn: khi nhãn tịnh sắc đã qua thời sinh, đang ở thời trụ, cảnh sắc cũng đã qua thời sinh và đến thời trụ, sát-na trụ, tác động vào nhãn tịnh sắc. Khi cảnh sắc ấy tác động vào nhãn tịnh sắc, hữu phần sinh rồi diệt hai lần. (Nghĩa là hai lần hữu phần mang tên hữu phần dao động và hữu phần dứt dòng sinh rồi diệt.)

Sau đó, ý giới duy tác mang tên hướng ngũ môn sinh khởi đối với chính cảnh sắc ấy, làm phận sự hướng xét chính cảnh sắc ấy. (1)

Ngay sau hướng ngũ môn, tức tâm hướng xét ấy, nhãn thức quả thiện hoặc quả bất thiện thấy chính cảnh sắc ấy sinh khởi. (Nếu cảnh sắc là cảnh đáng ưa, nhãn thức quả thiện sinh khởi; nếu cảnh sắc là cảnh không đáng ưa, nhãn thức quả bất thiện sinh khởi.) (2)

Sau khi nhãn thức sinh khởi như vậy, ý giới quả mang tên tiếp thâu sinh khởi, như tiếp nhận chính cảnh sắc ấy. (3)

Sau khi tâm tiếp thâu ấy sinh khởi, ý thức giới quả vô nhân mang tên suy đạc sinh khởi, như dò xét chính cảnh sắc ấy. (4)

Sau khi tâm suy đạc ấy sinh khởi, tâm câu hành xả thuộc ý thức giới duy tác vô nhân, mang tên xác định, sinh khởi, như phân định, ghi nhận chính cảnh sắc ấy, tức quyết định cảnh sắc ấy là đáng ưa, không đáng ưa, v.v. (5)

Sau khi tâm xác định sinh khởi, một loại trong các tâm đổng lực: (1) thiện dục giới, (2) bất thiện, (3) duy tác dục giới, sinh khởi liên tiếp với sức mạnh năm lần hoặc bảy lần. (Trong dòng tương tục của phàm nhân và các bậc Thánh hữu học, nếu sự quyết định của xác định ấy là tác ý đúng thì đổng lực thiện diễn tiến; nếu là tác ý sai thì đổng lực bất thiện diễn tiến. Trong dòng tương tục của các bậc A-la-hán, đổng lực duy tác dục giới diễn tiến.) (6)

Nếu cảnh không đủ mạnh nên các tâm đổng lực không có cơ hội sinh khởi, hãy biết rằng xác định sinh hai lần — xác định thứ nhất, xác định thứ hai — rồi dòng tâm lộ dừng lại, trở về hữu phần. Nếu cảnh là cảnh mạnh, đủ sức, và các tâm đổng lực có cơ hội diễn tiến, thì:

Sau khi tâm đổng lực ấy diệt, đối với chúng sinh dục giới, một tâm quả na cảnh thích hợp với đổng lực và với cảnh sinh khởi; đó là một loại không nhất định trong mười một tâm quả có thể làm phận sự na cảnh — ba tâm suy đạc và tám tâm đại quả. (7)

Đổng lực và cảnh

[Javanārammaṇānurūpanti “tihetukaṃ ce javanaṃ, tihetukaṃ, dvihetukaṃ vā”tiādinā “iṭṭhaṃ ce ārammaṇaṃ, somanassasahagata”ntiādinā ca javanassa, ārammaṇassa ca anurūpaṃ.

[“Thích hợp với đổng lực và cảnh”: thích hợp với đổng lực theo cách nói “nếu đổng lực có ba nhân thì [na cảnh] có ba nhân hoặc hai nhân”, v.v.; và thích hợp với cảnh theo cách nói “nếu cảnh đáng ưa thì [na cảnh] câu hành hỷ”, v.v.

Bản Thanh tịnh đạo hiện có ghi javanānurūpaṃ — “thích hợp với đổng lực” (Thanh tịnh đạo, tập 2, trang 253). Nhưng Mahāṭīkā dẫn ở trên ghi javanārammaṇānurūpaṃ — “thích hợp với đổng lực và cảnh”. Bản nissaya chú giải Thanh tịnh đạo của Ngài Pyay Sayadaw cũng ghi javanā…

…rammaṇānurūpaṃ. Ý nghĩa của phụ chú giải ấy như sau.

Nếu đổng lực là đổng lực tam nhân, tương ưng với ba nhân vô tham, vô sân, vô si, thì na cảnh cũng là tâm quả na cảnh tam nhân, tương ưng với ba nhân vô tham, vô sân, vô si, hoặc tâm quả na cảnh nhị nhân, tương ưng với hai nhân vô tham, vô sân. Đây là cách na cảnh sinh thích hợp với đổng lực.

Nếu cảnh là cảnh đáng ưa, được mong muốn, yêu thích, thì đổng lực sinh cùng thọ hỷ; khi ấy na cảnh cũng sinh cùng thọ hỷ. Theo cách ấy, na cảnh sinh thích hợp với cảnh.]

Tại các môn còn lại ngoài nhãn môn — nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn và thân môn — cũng hãy hiểu theo phương pháp này. Riêng tại ý môn, ngoài đổng lực thiện, đổng lực bất thiện và đổng lực duy tác nói trên, các tâm đổng lực thiền đáo đại cũng sinh khởi.

Như vậy, hãy quán để thấy sự sinh khởi của danh tại sáu môn.

Đó là những lời kinh sách có căn cứ, chỉ dạy quán để thấy các danh pháp tại sáu môn theo đúng dòng tâm lộ. Khi quán đổng lực, các hành giả phàm nhân và hữu học phải quán cả những đổng lực thiện sinh theo tác ý đúng, lẫn những đổng lực bất thiện sinh theo tác ý sai. Các đổng lực duy tác chỉ có cơ hội sinh trong dòng tương tục của các bậc A-la-hán. Cũng hãy lưu ý rằng lời chú giải Thanh tịnh đạo trên còn chỉ dạy quán để thấy các tâm ngoài lộ là tái tục, hữu phần và tử.

Khi quán như vậy, lời “saddhiṃ sampayuttadhammehi” — “cùng với các pháp tương ưng” — chỉ dạy quán cùng với các tâm sở tương ưng. Vì vậy, hành giả phải phân định và quán sát các danh pháp sinh theo quy luật tâm, cũng như các danh pháp ngoài lộ như hữu phần, cùng các nhóm tâm sở tương ưng trong từng sát-na tâm, dùng trí phá vỡ từng khối danh (nāmaghana), những khối, những cụm danh ấy.

Nếu vẫn chưa thỏa mãn với lời giải thích, chỉ dạy trên của chú giải Thanh tịnh đạo, hãy đọc tiếp lời giải thích sau đây trong chú giải kinh Đại niệm xứ, v.v.

Mūlapariññā — liễu tri căn bản

Mūlapariññāvasena tāva —
Bhavaṅgāvajjanaṃ ceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;
Santīraṇavoṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.

Trước hết, theo liễu tri căn bản:
Hữu phần và hướng môn, thấy và tiếp thâu;
Suy đạc, xác định; đổng lực là thứ bảy.

Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati. Taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ, tannirodhā vipākamanodhātu

Trong đó, hữu phần diễn tiến, làm phận sự thành phần của sinh hữu. Sau khi chuyển hướng hữu phần ấy, ý giới duy tác làm phận sự hướng xét; do tâm ấy diệt, nhãn thức làm phận sự thấy; do tâm ấy diệt, ý giới quả…

sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Tattha paṭhamajavanepi “ayaṃ itthī, ayaṃ puriso”ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ na hoti. Dutiyajavanepi. Pe. Sattamajavanepi. Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu “ayaṃ itthī ayaṃ puriso”ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti. Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

…làm phận sự tiếp thâu; do tâm ấy diệt, ý thức giới quả làm phận sự suy đạc; do tâm ấy diệt, ý thức giới duy tác làm phận sự xác định; do tâm ấy diệt, đổng lực diễn tiến bảy lần. Trong đó, ngay ở đổng lực thứ nhất cũng không có sự nhìn thẳng, nhìn sang với tham, sân, si theo ý “đây là người nữ, đây là người nam”. Ở đổng lực thứ hai cũng vậy. …pe… Ở đổng lực thứ bảy cũng vậy. Nhưng khi những tâm ấy đã tan vỡ, ngã xuống trên dưới như các chiến binh nơi chiến trường, sự nhìn thẳng, nhìn sang với tham, v.v., theo ý “đây là người nữ, đây là người nam” xảy ra. Trước hết, cần hiểu tỉnh giác bất si ở đây theo liễu tri căn bản như vậy.

“Paṭhamajavanepi. Pe. Na hotī”ti idaṃ pañcadvāraviññāṇavīthiyaṃ “itthī puriso”ti rajjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi āvajjanavoṭṭhabbanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbanavasena iṭṭhe itthirūpādimhi lobho, aniṭṭhe ca paṭigho uppajjati. Manodvāre pana “itthī puriso”ti rajjanādi hoti. Tassa pañcadvārāvajjanaṃ mūlaṃ, yathā vuttaṃ vā sabbaṃ bhavaṅgādi. Evaṃ manodvārajavanassa mūlavasena mūlapariññā vuttā.

Lời “ngay ở đổng lực thứ nhất…pe…không có” được nói nhằm sự vắng mặt của tham, v.v., theo ý “người nữ, người nam” trong lộ thức ngũ môn. Tại đó, do hướng môn và xác định hướng xét, xác định không đúng, tham sinh đối với cảnh sắc đáng ưa của người nữ, v.v., và sân sinh đối với cảnh không đáng ưa. Nhưng tại ý môn mới có tham, v.v., theo ý “người nữ, người nam”. Căn bản của nó là hướng ngũ môn, hoặc tất cả các tâm bắt đầu từ hữu phần như đã nói. Như vậy, liễu tri căn bản được nói theo căn bản của đổng lực ý môn.

Ý nghĩa của các lời chú giải và phụ chú giải trên như sau.

Hãy hiểu cách tỉnh giác bất si sinh theo liễu tri căn bản khi nhìn thẳng và nhìn sang: khi thấy cảnh sắc, sau lộ nhãn môn, nhiều lộ ý môn tiếp tục sinh, xen giữa bằng các hữu phần. Những dòng tâm lộ ý môn ấy biết cảnh sắc là đáng ưa, không đáng ưa, v.v.; có thể sinh tham luyến cảnh sắc đáng ưa, sân đối với cảnh sắc không đáng ưa, v.v. Nghĩa là, nếu tác ý sai đối với cảnh sắc thì tham, sân, v.v., có thể sinh. Nếu tác ý đúng đối với cảnh sắc ấy, các đổng lực thiện cũng diễn tiến thích hợp. Căn nguyên của những dòng tâm lộ đổng lực ý môn ấy là toàn bộ dòng tâm lộ đổng lực ngũ môn, như lộ nhãn môn, và các tâm như hữu phần; chúng là căn bản của những dòng tâm lộ đổng lực ý môn tiếp tục lấy cảnh sắc ấy, v.v., làm đối tượng.

Sự phân định dòng tâm lộ đổng lực ngũ môn là căn bản của dòng tâm lộ đổng lực ý môn ấy gọi là mūlapariññā — liễu tri căn bản. Hãy hiểu cách tỉnh giác bất si sinh theo liễu tri căn bản như sau.

Có bảy loại tâm: (1) hữu phần, (2) hướng môn, (3) nhãn thức mang tên thấy (dassana), (4) tiếp thâu, (5) suy đạc, (6) xác định, (7) đổng lực.

Trong bảy loại ấy, hữu phần sinh khởi, làm phận sự nền tảng để dòng tâm của sinh hữu không đứt đoạn. Tâm hướng ngũ môn mang tên ý giới duy tác làm hữu phần ấy chuyển hướng, tức dừng lại, sinh khởi và làm phận sự hướng xét cảnh sắc. Do tâm hướng ngũ môn diệt, nhãn thức sinh khởi, làm phận sự thấy cảnh sắc. Sau khi nhãn thức diệt, tâm tiếp thâu mang tên ý giới quả sinh khởi, làm phận sự tiếp nhận cảnh sắc như đón nhận nó. Sau khi tiếp thâu diệt, suy đạc thuộc ý thức giới quả sinh khởi, làm phận sự dò xét cảnh sắc. Sau khi suy đạc diệt, tâm xác định thuộc ý thức giới duy tác…

…sinh khởi, làm phận sự quyết định chính cảnh sắc ấy là đáng ưa, không đáng ưa, v.v. Sau khi tâm xác định ấy diệt, tâm đổng lực sinh khởi với sức mạnh bảy lần.

Trong bảy đổng lực ấy, ngay ở đổng lực thứ nhất cũng không có sự nhìn thẳng, nhìn sang với tham, sân, si theo ý “người này là nữ, người này là nam”. Ở đổng lực thứ hai cũng vậy. …pe… Ở đổng lực thứ bảy cũng không có.

Khi bảy đổng lực ấy tan vỡ, ngã xuống trên dưới như những chiến binh nơi chiến trường, sự nhìn thẳng, nhìn sang với tham, sân, si theo ý “người này là nữ, người này là nam” sinh khởi. Trước hết, hãy hiểu tỉnh giác bất si theo liễu tri căn bản như vậy.

Trong lộ ngũ môn, như lộ nhãn môn ấy, nếu hướng ngũ môn và xác định hướng xét, quyết định bằng tác ý sai, thì do sức mạnh của sự hướng xét, quyết định ấy, tham vẫn có thể sinh đối với cảnh sắc đáng ưa của người nam, người nữ; sân vẫn có thể sinh đối với cảnh sắc không đáng ưa. Tuy nhiên, các tâm lộ ngũ môn ấy không biết “người này là nữ, người này là nam”. Chúng không tham luyến, cũng không sân hận với sự biết “người này là nam, người này là nữ”; chỉ tham luyến hoặc sân hận đối với màu sắc là cảnh sắc mà thôi. Chỉ các dòng tâm lộ ý môn sinh tiếp sau lộ ngũ môn, có hữu phần xen giữa, mới biết “người nam, người nữ”, v.v. Vì biết như vậy, chỉ trong các tâm lộ ý môn ấy mới sinh tham, sân, v.v., theo ý “người này là nam, người này là nữ”. Dòng tâm tham luyến, sân hận, v.v., ấy là các tâm lộ đổng lực ý môn. Căn bản của những lộ ý môn ấy chính là các tâm lộ nhãn môn. Nếu biết các dòng tâm lộ nhãn môn ấy cùng các pháp tương ưng, với trí thấy thấu đến chân đế, thì đó là tỉnh giác bất si. Đó là cách tỉnh giác bất si sinh theo liễu tri căn bản khi nhìn thẳng, nhìn sang. Những lời kinh sách này cũng chỉ dạy rằng khi phân định và quán sát danh pháp phải thực hiện theo con đường quy luật tâm gọi là lộ.

Cách giải thích khác

Ettha hi cakkhu ceva rūpañca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho. Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi.

Ở đây, mắt và cảnh sắc là sắc uẩn; sự thấy là thức uẩn; thọ tương ưng là thọ uẩn; tưởng là tưởng uẩn; xúc, v.v., là hành uẩn. Như vậy, khi năm uẩn này hội hợp, sự nhìn thẳng và nhìn sang được nhận biết. Trong đó, có ai là một người nhìn thẳng, ai nhìn sang?

Trong cách quán cần phân định và quán sát để biết theo phương pháp năm uẩn này:
1. Nhãn tịnh sắc và cảnh sắc là sắc uẩn.
2. Nhãn thức thấy cảnh sắc là thức uẩn.

3. Thọ tương ưng với nhãn thức ấy là thọ uẩn.
4. Tưởng tương ưng với nhãn thức ấy là tưởng uẩn.
5. Xúc, tư, nhất tâm, mạng quyền và tác ý tương ưng với nhãn thức ấy là hành uẩn.

Như vậy, khi có sự hội hợp của năm uẩn này, sự nhìn thẳng, nhìn sang xuất hiện rõ ràng. Khi nhìn thẳng, nhìn sang như thế, có cá nhân, chúng sinh nào nhìn thẳng? Có cá nhân, chúng sinh nào nhìn sang? Không có cá nhân, chúng sinh nào nhìn thẳng, nhìn sang; chỉ có sự hội hợp của năm uẩn.

Khi nhìn thẳng và nhìn sang như vậy, nếu có thể dùng trí phân định, nhận biết cách năm uẩn hiện hữu tại nhãn thức, thì đó là tỉnh giác bất si. Tuy nhiên, nhãn thức không thể sinh nếu trước đó không có hướng ngũ môn. Lại nữa, khi tâm hướng ngũ môn đã làm hữu phần chuyển hướng, làm nó dừng lại, thì dòng tâm lộ không thể dừng, tức trở lại rơi vào hữu phần, khi chưa đến xác định.

Nếu cảnh sắc là cảnh rất lớn, các tâm lộ tất nhiên tiếp tục sinh đến bảy đổng lực, hai na cảnh. Vì vậy, cũng như năm uẩn hiện hữu trong sát-na nhãn thức, tương tự:
1. Khi hướng ngũ môn sinh: năm uẩn.
2. Khi nhãn thức sinh: năm uẩn.
3. Khi tiếp thâu sinh: năm uẩn.
4. Khi suy đạc sinh: năm uẩn.
5. Khi xác định sinh: năm uẩn.
6. Khi từng đổng lực sinh: mỗi lần năm uẩn.
7. Khi từng na cảnh sinh: mỗi lần năm uẩn.

Như vậy, trong mỗi sát-na tâm, năm uẩn riêng biệt hiện hữu. Nếu trong từng sát-na tâm có thể dùng trí phân định, nhận biết và quán minh sát năm uẩn ấy đúng như thật, thấu đến chân đế, thì đó là tỉnh giác bất si khi nhìn thẳng và nhìn sang. Vì vậy, hãy biết rằng lời chú giải giải thích năm uẩn ở thời nhãn thức là phương pháp nêu dấu hiệu (upalakkhaṇa), phương pháp nêu ví dụ (nidassana): chỉ bóng mà thấy được hình.

Năm uẩn ở thời hướng ngũ môn

1. Ý vật làm sở y của hướng ngũ môn và cảnh sắc là sắc uẩn.
2. Tâm hướng ngũ môn là thức uẩn.
3. Tưởng tương ưng với tâm hướng ngũ môn ấy là tưởng uẩn.
4. Thọ tương ưng với tâm hướng ngũ môn ấy là thọ uẩn;

5. Tám pháp tương ưng với tâm hướng ngũ môn ấy — xúc, tư, nhất tâm, mạng quyền, tác ý, tầm, tứ, thắng giải — là hành uẩn.
Như vậy là năm uẩn. Với các tâm lộ còn lại, cũng hãy hiểu theo phương pháp này.

Đó là một số lời kinh sách được trích dẫn, chỉ dạy quán sát và phân định danh pháp theo con đường quy luật tâm gọi là lộ.

Một công việc rất khó

Phân định và quán sát tâm cùng tâm sở, tức các danh pháp sinh theo quy luật tâm, dùng trí phá vỡ các khối danh (nāmaghana) cho đến khi trí thấy thấu chân đế, không phải là công việc dễ dàng. Tuy nhiên, các đệ tử có thể phân định và quán sát chúng. Vì hiểu sai lời trong Pāli Milindapañhā nên có người nói các đệ tử không thể quán những danh pháp ấy. Để làm hết nghi ngờ, dưới đây xin trình bày lời giải thích của chú giải Aṭṭhasālinī và lời Pāli Milindapañhā.

Imesañca pana phassapañcamakānaṃ dhammānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharamānena bhagavatā dukkaraṃ kataṃ. Nānāudakānañhi nānātelānaṃ vā ekabhājane pakkhipitvā divasaṃ nimmathitānaṃ vaṇṇa-gandha-rasānaṃ nānatāya disvā vā ghāyitvā vā sāyitvā vā nānākaraṇaṃ sakkā bhaveyya ñātuṃ. Evaṃ santepi taṃ dukkaranti vuttaṃ. Sammāsambuddhena pana imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharamānena atidukkaraṃ kataṃ. Tenāha āyasmā Nāgasenatthero —

Đức Thế Tôn đã làm một việc khó khi phân tích riêng từng pháp thuộc nhóm năm pháp có xúc, rồi nêu tên gọi của chúng. Các loại nước hoặc các loại dầu khác nhau được đổ chung vào một vật chứa và khuấy cả ngày, vì màu, mùi, vị khác nhau, vẫn có thể nhận biết sự khác biệt bằng cách nhìn, ngửi hoặc nếm. Tuy vậy, việc ấy vẫn được gọi là khó. Còn Đức Chánh Đẳng Giác đã làm một việc hết sức khó khi phân tích riêng từng tâm và tâm sở phi sắc đang diễn tiến trên cùng một cảnh, rồi nêu tên gọi của chúng. Vì thế, Tôn giả Trưởng lão Nāgasena nói:

Dukkaraṃ mahārāja bhagavatā katanti. Kiṃ bhante Nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti?
Dukkaraṃ mahārāja bhagavatā kataṃ, yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ “ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta”nti.
Opammaṃ bhante karohīti.
Yathā mahārāja kocideva puriso nāvāya samuddaṃ ajjhogāhetvā hatthapuṭena udakaṃ gahetvā jivhāya sāyitvā jāneyya nu kho mahārāja so puriso “idaṃ Gaṅgāya udakaṃ, idaṃ Yamunāya udakaṃ, idaṃ Aciravatiyā udakaṃ, idaṃ Sarabhuyā udakaṃ, idaṃ Mahiyā udaka”nti.
Dukkaraṃ bhante jānitunti.
Tato dukkarataraṃ kho mahārāja bhagavatā kataṃ, yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ. Pe. Idaṃ citta”nti.

“Tâu Đại vương, Đức Thế Tôn đã làm một việc khó.”
“Bạch Ngài Nāgasena, Đức Thế Tôn đã làm việc khó gì?”
“Tâu Đại vương, Đức Thế Tôn đã làm việc khó là giảng rõ sự phân định các tâm và tâm sở phi sắc đang diễn tiến trên cùng một cảnh: đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là tâm.”
“Bạch Ngài, xin cho một ví dụ.”
“Tâu Đại vương, ví như có người đi thuyền ra biển, vốc nước trong lòng bàn tay rồi nếm bằng lưỡi. Tâu Đại vương, người ấy có thể biết: đây là nước sông Gaṅgā, đây là nước sông Yamunā, đây là nước sông Aciravatī, đây là nước sông Sarabhū, đây là nước sông Mahī chăng?”
“Bạch Ngài, khó mà biết được.”
“Tâu Đại vương, Đức Thế Tôn đã làm một việc còn khó hơn thế: đối với các tâm và tâm sở phi sắc ấy…pe…đây là tâm.”

Ý nghĩa của những lời Pāli và chú giải trên như sau.

Ở trước đã giải thích rằng khi dùng trí phân định, nhận biết danh pháp, cũng như khi thẩm sát, tu tập minh sát, phải phân định và quán sát các pháp thuộc nhóm năm có xúc là pháp thứ năm (phassapañcamaka), hay nói cách khác, nhóm danh pháp do nhóm năm có xúc dẫn đầu. Điều này áp dụng cho các tâm ngoài lộ như hữu phần và cho từng sát-na tâm trong các dòng tâm lộ sinh khởi theo quy luật tâm.

Đức Phật đã phân tích riêng từng pháp trong nhóm năm có xúc đang hiện hữu trong một sát-na tâm, nêu các danh chế định như xúc, thọ, tưởng, tư, thức, v.v. Ngài đã làm một công việc khó làm. Xin làm rõ thêm bằng ví dụ.

Giả sử đổ nhiều loại nước có màu, mùi, vị khác nhau vào cùng một chén rồi khuấy suốt một ngày. Cũng giả sử đổ các loại dầu, mỡ có màu, mùi, vị khác nhau, như dầu đậu phộng, dầu mè, mỡ heo, vào cùng một chén rồi khuấy suốt một ngày. Do màu, mùi, vị của các loại nước hoặc dầu, mỡ đã được đổ chung và khuấy cả ngày ấy khác nhau, vẫn có thể nhận biết dấu hiệu làm chúng khác biệt bằng cách nhìn bằng mắt, ngửi bằng mũi hoặc nếm bằng lưỡi.

[Theo thực tính thông thường, sắc chỉ sinh thành những phần tử gọi là nhóm sắc (rūpakalāpa); nước và dầu chỉ là tập hợp các nhóm sắc trong đó năng lực của thủy đại trội hơn. Vì các sắc là những pháp bất tương ưng với nhau, sắc trong một nhóm sắc và sắc trong một nhóm sắc khác không hòa nhập, tương ưng với nhau. Vì vậy, đối với người có con mắt trí tuệ, mặc dù nhiều loại nước hoặc dầu đã được đổ chung trong một chén và khuấy cả ngày, do màu, mùi, vị của chúng khác nhau, vẫn có thể biết dấu hiệu khiến chúng khác biệt bằng cách nhìn bằng mắt, ngửi bằng mũi hoặc nếm bằng lưỡi. Ý nghĩa là như vậy.]

Tuy vẫn có thể biết như vậy, Trưởng lão Nāgasena đã nói trong Milindapañhā rằng việc biết ấy là dukkara — khó làm, khó thực hiện. Còn Đức Chánh Đẳng Giác đã dùng trí cao quý phân tích riêng từng tâm và tâm sở trong nhóm danh pháp đang diễn tiến trên một cảnh duy nhất, rồi nêu các danh chế định: “đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là thức”, v.v. Khi nêu các danh chế định như vậy, Đức Phật đã làm một việc hết sức khó.

[Trong mỗi sát-na đổng lực ý môn mang tên tâm đại thiện thứ nhất, vì có cả trí và hỷ nên có ba mươi bốn danh pháp, gồm tâm và tâm sở. Các tâm và tâm sở ấy cùng sinh, cùng diệt, có cùng sắc sở y — cùng nương một ý vật — và cùng lấy một cảnh làm đối tượng, phù hợp bốn đặc điểm bắt đầu bằng cùng sinh (ekuppāda). Nếu không phải là Đức Chánh Đẳng Giác có trí toàn giác, thì việc đặt danh chế định và giảng dạy “thực tính này là xúc, thực tính này là thọ”, v.v., để các đệ tử có thể phân tích và biết, bằng bất kỳ phương cách thế gian nào cũng chưa từng có trong quá khứ, hiện tại không thể có, và trong những kiếp tương lai cũng sẽ không thể có. Vì vậy, Trưởng lão Nāgasena nổi tiếng đã nói với thí chủ Đại vương Milinda như sau, lấy ví dụ nước từ năm con sông lớn chảy vào biển để làm rõ ý nghĩa này.]

“Thưa thí chủ Đại vương Milinda, Đức Thế Tôn đã làm một việc hết sức khó.”

“Bạch Ngài Nāgasena, Đức Thế Tôn đã làm việc hết sức khó nào?”

“Thưa thí chủ Đại vương Milinda, đối với những tâm và tâm sở là danh pháp cùng sinh khởi trên một cảnh duy nhất, Đức Thế Tôn đã giảng dạy, nêu danh chế định và phân định riêng từng pháp như sau:
Thực tính tiếp xúc với cảnh này là xúc.
Thực tính cảm nhận vị của cảnh này là thọ.
Thực tính ghi nhận cảnh này là tưởng.
Thực tính thúc đẩy này là tư.
Thực tính nhận lấy, tức biết, cảnh này là tâm.
Ngài đã làm công việc hết sức khó là phân định và giảng dạy như vậy.”

“Bạch Ngài, xin hãy cho một ví dụ.”

“Thưa thí chủ Đại vương Milinda, nếu một người đi thuyền ra biển, vốc nước bằng lòng bàn tay rồi nếm bằng lưỡi, người ấy có thể biết như sau chăng:
Nước này là nước sông Gaṅgā.
Nước này là nước sông Yamunā.
Nước này là nước sông Aciravatī.
Nước này là nước sông Sarabhū.
Nước này là nước sông Mahī.”

“Bạch Ngài Nāgasena, khó mà biết được.”

“Thưa thí chủ Đại vương Milinda, đối với các tâm và tâm sở là danh pháp cùng sinh khởi trên một cảnh duy nhất, Đức Phật đã giảng dạy, nêu danh chế định và phân định riêng từng pháp: thực tính tiếp xúc với cảnh này là xúc…pe…thực tính nhận lấy, tức biết, cảnh này là tâm. Ngài đã làm công việc hết sức khó là phân định và giảng dạy như vậy.”

Lời Pāli và chú giải trên chỉ nói, chỉ giải thích rằng việc Đức Phật dùng trí phân tích riêng từng danh pháp cùng sinh khởi, lấy cùng một cảnh làm đối tượng, nêu và đặt danh chế định rồi giảng dạy “đây là xúc, đây là thọ”, v.v., là một công việc rất khó. Những lời ấy không dạy rằng các đệ tử không thể quán những danh pháp hiện hữu trong một sát-na tâm. Cần hiểu sâu sắc điểm này. Nếu hiểu sai, phương pháp thực hành cũng có thể sai lệch. Vì vậy, trong công việc thực hành, phải đặc biệt thận trọng để không hiểu sai.

Trong lời chú giải Aṭṭhasālinī nói trên:

Sammāsambuddhena pana imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharamānena atidukkaraṃ kataṃ.

Đức Chánh Đẳng Giác đã làm một việc hết sức khó khi phân tích riêng từng tâm và tâm sở phi sắc đang diễn tiến trên cùng một cảnh, rồi nêu tên gọi của chúng.

Đức Chánh Đẳng Giác dùng trí toàn giác cao quý phân tích riêng từng pháp trong các nhóm danh pháp đang sinh khởi và lấy cùng một cảnh làm đối tượng, trong từng sát-na tâm, rồi nêu và đặt các danh chế định, giảng dạy “đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là thức”, v.v. Lời giải thích rằng sự giảng dạy ấy là thực hiện một công việc hết sức khó là điều cần đặc biệt lưu tâm và ghi nhớ.

Những điều cần biết về tâm

Chỉ các tâm hiệp thế

Như lời giải thích trong chú giải Thanh tịnh đạo, tập 2, trang 223, ở trên đã trình bày rõ rằng các tâm là cảnh của trí minh sát chỉ là những nhóm tâm và tâm sở hiệp thế. Tại đây, xin trình bày vắn tắt, dành cho người có kiến thức Vi diệu pháp căn bản còn yếu, những loại tâm mà phàm nhân tam nhân phải quán và có thể quán bằng trí minh sát.

Các tâm có thể sinh trong dòng tương tục của phàm nhân tam nhân chưa chứng thiền

Các tâm có thể sinh trong dòng tương tục của phàm nhân tam nhân đã chứng thiền

Nếu thiện nhân chỉ chứng đến tứ thiền niệm hơi thở, theo phương pháp bốn thiền, hãy cộng thêm bốn thiền ấy vào bốn mươi lăm loại tâm mà phàm nhân chưa chứng thiền có thể có: thành bốn mươi chín. Nếu thực hành theo phương pháp năm thiền và đạt đến ngũ thiền, cộng thêm năm thiền thì số loại tâm có thể có là năm mươi. Nếu chứng cả tám định, hãy cộng thêm cả tám định ấy: theo phương pháp bốn thiền là năm mươi ba, theo phương pháp năm thiền là năm mươi bốn.

Những loại tâm trên chính là các tâm mà thiện nhân phải phân định và quán sát ở nội phần bằng trí minh sát. Ở ngoại phần cũng phải phân định và quán sát tương tự, gom chung, khái quát vì cùng là ngoại phần. Vì vậy, trước hết xin trình bày những loại tâm ấy.

Mười hai tâm bất thiện